III SA/Wa 1079/17

Starszy Referendarz Sądowy Marcin Piłaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na posiedzeniu niejawnym w dniu 7/6/2018 r. po rozpoznaniu wniosku P. O. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu (rpr B. A.) w sprawie ze skargi P. O. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia [...]/12/2016 r. Nr [...]w przedmiocie odpowiedzialności osób trzecich za zaległości spółki w podatku dochodowym od osób fizycznych p o s t a n a w i a odmówić stronie skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie

Zgodnie z art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2017 r poz. 1269 ze zm.) – zwanej dalej u.p.p.s.a, stronie może być przyznane prawo pomocy w zakresie całkowitym albo częściowym (art. 245 § 3 u.p.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, o który wnioskuje strona, obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika z urzędu i następuje wtedy, kiedy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, (art. 245 § 2, art. 246 § 1 pkt 1 u.p.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym– tj. zwolnienia od kosztów sądowych - następuje wtedy, kiedy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 u.p.p.s.a.). Zasadą przyjętą przez ustawodawcę w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest odpłatność za wnoszone do sądów środki prawne. Okoliczności uzasadniające potrzebę przyznania stronie prawa pomocy powinna wykazać – strona. Skarżący P. O., w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu ([...] zł) od skargi kasacyjnej, wnioskiem zawartym w formularzu PPF (data 23/4/2018 r.), zwrócił się o zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wskazał, że: - jego zobowiązania wynoszą ok [...] tys zł; - płaci alimenty na rzecz dwójki dzieci w wysokości [...]zł/m-c; - nie może partycypować w jakimkolwiek zakresie w kosztach postępowania; - wraz z konkubentką osiąga [...] zł miesięcznie dochodu Skarżący, w wykonaniu wezwania urzędnika sądowego (o wskazanie wynagrodzenia pełnomocnika, zestawienie kalkulacji kosztów1) życia, nadesłanie wyciągów z rachunków bankowych i in), załączył zeznania podatkowe PIT, ksero umowy o pracę, plan wychowawczy wraz z umową alimentacyjną, wniosek o ogłoszenie upadłości osoby fizycznej, zestawienie długów, zajecie wynagrodzenia, zaświadczenie o pobycie w szpitalu. Zwrócił się o podanie danych osobowych autora wezwania oraz podanie podstawy prawnej żądania udzielenia informacji objętych tajemnicą zawodową. Referendarz sądowy wskazuje, że jedynym wymagalnym kosztem sądowym jest wpis od skargi w wysokości 250 zł. Kosztem postępowania może być tez ewentualny udział pełnomocnika w rozprawie przed NSA, czyli część kosztów postępowania ze skargi kasacyjnej, ponieważ decyzję o sporządzeniu i wniesieniu skargi kasacyjnej Skarżący podjął przed złożeniem wniosku o prawo pomocy w tym zakresie. Co więcej, z art. 246 § 3 u.p.p.s.a. wynika, że adwokata, radcę prawnego, doradcę podatkowego lub rzecznika patentowego można ustanowić dla strony, która nie zatrudnia lub nie pozostaje w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym. Nie da się ukryć, że jeżeli chodzi o skutki prawne wykonywania kierowanych do Strony wezwań, interes ogółu jest chroniony w europejskim dorobku prawnym (leges omnium salutem singulorum saluti anteponunt): Strona, jeśli oczekuje skuteczności swojego wniosku, musi ustosunkować się – i to w sposób wiarygodny - do każdego punktu wezwania referendarza sądowego i – co najważniejsze - przekonać urzędnika sądowego o potrzebie przyznania Stronie pomocy. Skarżący powinien mieć tego świadomość, ponieważ dysponuje profesjonalną pomocą prawną w sprawie. Z tego powodu urzędnik sądowy podjął starania w celu umożliwienia Stronie sytuacji finansowej w obrany przez nią sposób, tak by możliwe było przyznanie jej prawa pomocy, bez narażania się na zarzut "marnotrawienia" środków publicznych. Należy jednak zasygnalizować pewną niedokładność w wykonaniu skierowanego do niego wezwania, które musi mieć wpływ na wynik sprawy. Referendarz nie wywodzi negatywnych konsekwencji dla Strony wyłącznie z odmowy udzielenia informacji nt. zasad wynagradzania pełnomocnika reprezentującego Skarżącego, chociaż zwraca uwagę, że poufny charakter, na który powołuje się Strona, ma także postępowanie o udzielenie pomocy przez Sąd. Należy zwrócić uwagę na to, że chociaż tajemnica zawodowa pełnomocnika (może) dotyczy informacji łączących pełnomocnika z umocowującym, to jednak nie dotyczy informacji o Skarżącym, które to informacje Skarżący mógłby – gdyby zechciał – udostępnić wykonując skierowane specjalnie do niego (a nie do pełnomocnika) wezwanie: zwłaszcza wobec możliwych powiązań funkcjonalnych z pełnomocnikiem. Trudno jest rozważać możliwość przyznania "prawa ubogiego" Skarżącemu, jeżeli niepoznawalna jest – lecz wyłącznie z woli Skarżącego – pełnia stanu faktycznego, na podstawie której można klasyfikować sytuację Skarżącego, w sposób dla niego korzystny. Tym samym brak wnioskowanych informacji, przy poszanowaniu woli Strony do udzielania tych informacji, może, niekiedy (lecz nie w tym postępowaniu prowadzonym na tym etapie przez urzędnika sądowego), skutkować rozstrzygnięciem w zakresie prawa pomocy. Referendarz sądowy poza zakresem rozważań pozostawia zatem kwestię, czy ta wnioskowana informacja wchodzi w zakres "tajemnicy zawodowej" oraz to, czy powoływanie się na "tajemnicę zawodową radcy prawnego" jest skuteczne w ocenie działań strony (a nie radcy prawnego), do której (a nie do radcy prawnego) zostało skierowane wezwanie. Wybór taktyki procesowej przez stronę nigdy nie wpływa bowiem na sposób działania Sądu. Należy jednak podkreślić, że urzędnik sądowy nie uwzględnia przyczyn odmowy podania szczegółów warunków finansowania pełnomocnika (radcy prawnego). Przede wszystkim skoro wezwanie było kierowane do Skarżącego i to on powinien udzielić stosownych informacji, a nie pełnomocnik zasłaniający się "tajemnicą zawodową". Stad też znowelizowane (od 15/8/2015 r.) zasady podpisywania formularza z art. 252 § 1 P.p.s.a., które nakładają obowiązek osobistego podpisania wniosku przez Skarżącego. Nadto specyfika postępowania o prawo pomocy wymaga podania wszelkich informacji dotyczących dysponowania środkami finansowymi przez stronę, także przeznaczanymi na wynagrodzenie pełnomocników. Wreszcie art. 3 ust. 3 ustawy z 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych, Dz.U. z 2017, poz 1870 j.t) zobowiązuje do zachowania w tajemnicy faktów i informacji, z którymi pełnomocnik zapoznał się w związku z wykonywaniem zawodu (obowiązek ten nie może być ograniczony w czasie), ale dotyczy to, co do zasady tego, że klient nie powinien mieć żadnych obaw przed powierzeniem pełnomocnikowi tajemnic dotyczących wszelkich swoich interesów (por. Artur Biłgorajski (red.), Mariusz Białczak, Wojciech Cieślak, Anna Demenko, Krzysztof Dobieżyński, Tomasz Dolata, Anna Machnikowska, Piotr Marquardt, Ryszard Mikosz, Jan Olszanowski, Olga Sitarz, Ewa Śladkowska, Jarosław Świeczkowski, Grzegorz Tyrka, Tajemnica zawodowa, [w:] Granice wolności wypowiedzi przedstawicieli zawodów prawniczych, Lex 2015). Przepis ten jest podobny w treści i zakresie do analogicznych przepisów innych ustaw korporacyjnych (np. art. 18 ust. 1 Prawa o notariacie, art. 6 ust. 1 Prawa o adwokaturze czy art. 37 ust. 1 ustawy o doradztwie podatkowym Dz.U.2016 poz 794 – zob też Dominik Szczygieł, Komentarz do art.37 ustawy o doradztwie podatkowym, Lex). Obowiązek "tajemnicy" obejmuje także składanie zeznań w postępowaniu karnym oraz rozciąga się na dokumenty znajdujące w posiadaniu pełnomocnika. W żadnym natomiast aspekcie nie dotyczy zakazu ujawniania przez Skarżącego szczegółów gospodarki finansowej w tym wypłat wynagrodzenia pełnomocnika: przecież podanie tych informacji może – co najwyżej – skutkować korzystnym dla Strony rozstrzygnięciem! Obranie przez Skarżącego zaprezentowanej powyżej taktyki procesowej jest oczywiście dopuszczalne i dozwolone, ale nie może wywołać zdecydowanie korzystnych dla Strony skutków w postępowaniu o prawo pomocy. Referendarz sądowy podziela, w pewnym zakresie, pogląd Skarżącego o jego nienajlepszej sytuacji (życiowej), która to sytuacja może być wypadkową tendencji gospodarczych w świecie i postępowań organów podatkowych. Świadczą o tym informacje, przekazane przez Stronę: wniosek o upadłość, wielkość zobowiązań, prowadzenie postępowania egzekucyjnego. Gdyby tylko te, powyżej wzmiankowane, informacje wyznaczały kondycję Skarżącego a rozstrzygnięcie zależało wyłącznie od woli urzędnika sądowego, możliwe byłoby rozważanie o przyznaniu Skarżącemu prawa pomocy. Jest to jednak niedopuszczalne, ponieważ urzędnik sądowy jest związany przepisami prawa oraz zasadami racjonalnego wnioskowania (non omne quod licet honestum est). Jednakże w świetle art. 243 § 1 zdanie pierwsze u.p.p.s.a. postępowanie w przedmiocie prawa pomocy jest postępowaniem wnioskowym, podejmowanym na wniosek osoby, w której interesie jest wypełnienie przesłanek przyznania prawa ubogich Instytucja prawa pomocy (znana również pod nazwą "prawo ubogich") stanowi wyjątek od wyrażonej w art. 199 u.p.p.s.a. zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania związanych ze swoim udziałem w sprawie. Odstępstwo od tej zasady ma na celu zagwarantowanie prawa do sądu podmiotom, których obiektywnie nie stać na poniesienie kosztów postępowania. Prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Nie można, stosując prawo pomocy, chronić czy też wzbogacać majątku podmiotów prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. Skarżący nie złożył (oprócz danych dotyczących finansowania pełnomocnika), pomimo prośby urzędnika sądowego, ani wyciągów z rachunków bankowych, ani zestawienia rachunków i wydatków oznaczonych osób: ten element musi mieć znaczenie dla oceny wniosku (actus hominis non dignitas iudicentur. Skoro nadto Skarżący zadeklarował jednocześnie, przy braku oszczędności i dodatkowych źródeł utrzymania, ponoszenie z dochodu gospodarstwa domowego w wysokości [...] zł wydatków z tytułu alimentów w wysokości [...],- zł oraz kosztów bieżącego utrzymania, to stan ten budzi wątpliwości, co do rzetelności zadeklarowanego stanu faktycznego. Przy założeniu prawdziwości i zupełności oświadczeń Strony należałoby przyjąć, nawet przy pominięciu kwestii finansowania pełnomocnika i założeniu "bezkosztowego" zaspokajania codziennych potrzeb życiowych, że Skarżący nie jest w stanie finansować zadeklarowanych wydatków. Dlatego, referendarz sądowy, który to uprzednio wezwał Stronę o przekazanie informacji, zobowiązany był, jako dysponent środków publicznych, na podstawie art. 243 § 1, art. 245 § 1, § 2, § 3, art. 246 § 1 pkt 1 i pkt 2 u.p.p.s.a., zadecydować jak w sentencji.