III SA/Po 521/26

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sebastian Michalski Sędzia WSA Izabela Bąk-Marciniak Sędzia WSA Wojciech Rowiński (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 10 września 2026 r. sprawy ze skargi P. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 30 marca 2026 r. nr [...] w przedmiocie uchylenia decyzji 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 5 marca 2026 r. nr [...]; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącego P. S. kwotę 480 zł (słownie: czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania.

Decyzją z dnia 30 marca 2026 r. (znak: [...], dalej "decyzja z 30 marca 2026 r.") Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] (dalej "SKO" albo "Kolegium"), po rozpoznaniu wniosku P. S. (dalej "skarżący") o ponowne rozpoznanie sprawy, utrzymało w mocy decyzję własną z 5 marca 2026 r. (znak [...], dalej "decyzja z 5 marca 2026 r.) w przedmiocie uchylenia decyzji Kolegium z dnia 16 października 2023 r. nr [...] od dnia 14 listopada 2025 r. Powyższe decyzje wydano w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych: Decyzja z 7 września 2023r znak [...] Burmistrz [...] odmówił ustalenia dla skarżącego prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, w celu sprawowania opieki nad matką, B. S.. Decyzją z 16 października 2023r. (znak [...], dalej "decyzja z 16 października 2023r.") Samorządowe Kolegium Odwoławcze uchyliło w całości decyzję z 7 września 2023r. i ustaliło dla skarżącego prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w celu sprawowania opieki nad matką, B. S., na okres od 1 maja 2023r. - bezterminowo. Decyzją z 5 marca 2026 r. Kolegium orzekło o uchyleniu decyzji własnej z dnia 16 października 2023 r. od dnia 14 listopada 2025 r. W uzasadnieniu podniosło, że sprawowanie opieki nad osobą niepełnosprawną musi mieć charakter stały, a skarżący w dniu 14 listopada 2025 r. zaprzestał sprawowania opieki nad matką z uwagi na osadzenie w zakładzie karnym. Zdaniem Kolegium nawet przejściowy brak sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną powoduje konieczność uchylenia decyzji przyznającej świadczenie pielęgnacyjne. W rozpatrywanym przypadku P. S. w dniu 14 listopada 2025r. rozpoczął odbywanie kary pozbawienia wolności w Zakładzie Karnym w [...], w związku z czym od tej daty nie "sprawował opieki nad osobą" - swoją matką, gdyż w ogóle nie przebywał w domu. Kolegium dodało, że pośród przepisów prawa brak jest przepisu, który dozwalałby na powierzanie "opieki nad osobą", innym niż uprawniony do świadczenia pielęgnacyjnego osobom. SKO dostrzegło, że na mocy postanowienia Sądu Okręgowego w [...] z dnia 12 lutego 2026r. udzielono skarżącemu zezwolenia na odbywanie pozostałej części z kary 8 miesięcy pozbawienia wolności poza zakładem karnym w systemie dozoru elektronicznego w miejscu stałego pobytu oraz że P. S. deklaruje gotowość "sprawowania opieki" nad matką, jednak nastąpiło już przerwanie "opieki" nad matką i to z przyczyny, która ewidentnie jest sprzeczna z "interesem społecznym". Decyzją z 30 marca 2026 r. Kolegium utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję z 5 marca 2026 r. W uzasadnieniu podtrzymało swoje wcześniejsze stanowisko i wskazało, że zaistnienie jednej z przesłanek wskazanych w art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 28.11.2003r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2025 r., poz. 1208 z późn. zm.,dalej ".u.ś.r.") nie tylko uprawnia, ale obliguje organ do uchylenia decyzji przyznającej uprzednio świadczenie pielęgnacyjne. Ustawodawca nie pozostawił w tym zakresie organowi żadnego luzu decyzyjnego. Skarżący nie zgadzając się z powyższym rozstrzygnięciem SKO, wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, zarówno bezpośrednio, jak i działając poprzez swojego zawodowego pełnomocnika, wnosząc o uchylenie decyzji z 30 marca 2026 r. w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. W skardze zarzucono naruszenie prawa materialnego, przez błędną wykładnie, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.: 1) art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w brzmieniu z dnia 28 listopada 2003 r. w zw. z art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 873, dalej "u.s.w.") ustawy o świadczeniu wspierającym poprzez jego błędna wykładnię i uznanie, że czasowy pobyt w areszcie syna niepełnosprawnej B. S. powoduje definitywną utratę prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, mimo że orzeczenie o niepełnosprawności pozostaje w mocy, a opieka nad niepełnosprawną jest nadal kontynuowana. 2) art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w brzmieniu z dnia 28 listopada 2003 r. w związku z art. 63 ust. 3 u.s.w. poprzez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że czasowa, niezależna od woli syna niepełnosprawnej B. S. przerwa w sprawowaniu opieki skutkuje definitywną utratą prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na zasadach obowiązujących do 31 grudnia 2023 r., podczas gdy ratio legis tego przepisu nakazuje ochronę praw nabytych opiekunów w ramach kontynuowania stosunku opieki. W odpowiedzi na skargę Kolegium podtrzymało swoje dotychczasowe stanowisko, wnosząc jednocześnie o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2024 r. poz. 1267), sądy administracyjne kontrolują działalność administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Stosownie do art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2026 r. poz. 143 z późn. zm., dalej: P.p.s.a.), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Skarga była zasadna. Przedmiotem kontroli Sądu była decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z 30 marca 2026 r. utrzymująca w mocy decyzję własną z 5 marca 2026 r. uchylającą decyzję tego Kolegium z dnia 16 października 2023 r. od dnia 14 listopada 2025 r. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowił art. 32 ust. 1 u.ś.r. Zgodnie z tym przepisem organ właściwy oraz wojewoda mogą bez zgody strony zmienić lub uchylić ostateczną decyzję administracyjną, na mocy której strona nabyła prawo do świadczeń rodzinnych, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna lub dochodowa rodziny mająca wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, członek rodziny nabył prawo do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, osoba nienależnie pobrała świadczenie rodzinne lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń. W przedmiotowej sprawie Kolegium uznało, że jest właściwe do wszczęcia sprawy z urzędu i wydania decyzji pierwszoinstancyjnej, a przesłanką jako "inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń" w rozumieniu art. 32 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych jest izolacja skarżącego w zakładzie karnym, począwszy od 14 listopada 2025r. , co uniemożliwiło mu sprawowanie opieki nad niepełnosprawną matką. Na wstępie należy podkreślić, że w judykaturze przyjmuje się, że ostateczna decyzja wydana na podstawie art. 32 ust. 1-1a ustawy o świadczeniach rodzinnych eliminuje z obrotu prawnego decyzję uprawniającą i ukształtowany nią stosunek materialnoprawny (uchylenie decyzji) albo modyfikuje ukształtowany decyzją przyznającą świadczenie rodzinne stosunek prawny na korzyść lub niekorzyść strony (zmiana decyzji). Przywołany przepis stanowi wyjątek od zasady trwałości decyzji ostatecznych, dlatego też winien być stosowany w ściśle określonych w nim sytuacjach. Katalog przesłanek warunkujących zmianę lub uchylenie decyzji o przyznaniu świadczeń rodzinnych w trybie art. 32 ust. 1 u.ś.r. ma charakter zamknięty. Wystąpienie chociażby jednej z wymienionych wyżej przesłanek stwarza organowi administracji publicznej prawną możliwość uruchomienia z urzędu postępowania w celu weryfikacji decyzji ostatecznej. Decyzję opartą na art. 32 ust. 1 u.ś.r. wydaje organ właściwy, a to oznacza, że jest nim wójt (burmistrz, prezydent miasta), który wydał decyzję przyznająca świadczenie lub który był uprawniony do wydania takiej decyzji. Postępowanie o uchylenie przyznanego wcześniej świadczenia nie jest postępowaniem nadzwyczajnym w rozumieniu kodeksu postępowania administracyjnego. Jest to postępowanie wprawdzie istotnie szczególne, specyficzne dla świadczeń rodzinnych, ale jest ono tylko postępowaniem odrębnym od postępowania o przyznanie tego rodzaju praw, to jest toczy się na zasadach właściwych dla postępowania zwykłego (por. wyrok NSA z 15.04.2026 r., I OSK 535/25, LEX nr 4105803.) Z tego względu Kolegium nie było właściwe do rozpoznania sprawy jako organ I instancji. Nadto w judykaturze podkreśla się, że uchylenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 32 ust. 1 u.ś.r. może nastąpić jedynie ze skutkiem na przyszłość, gdyż ze względu na konstytutywny charakter tej decyzji, może ona wywierać wyłącznie skutki ex nunc - z mocą od jej wydania. W związku z tym nie jest prawidłowa decyzja uchylająca lub zmieniająca decyzję z mocą wsteczną (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 sierpnia 2024 r., sygn. akt I OSK 2157/23, wyrok NSA z 15.04.2026 r., I OSK 535/25, LEX nr 4105803, wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z: 19 stycznia 2009 r., I OSK 535/08; 3 listopada 2011 r., I OSK 1035/11; 20 marca 2012 r., I OSK 1919/11; 29 listopada 2012 r., I OSK 945/12; 14 grudnia 2012 r., I OSK 1099/12; 16 stycznia 2013 r., I OSK 1280/12; 16 czerwca 2016 r., I OSK 15/15; 29 kwietnia 2020 r., I OSK 54/20). W przedmiotowej sprawie decyzja została wydana z mocą wsteczną – decyzja SKO została wydana w dniu 5 marca 2026r. , ale Kolegium uchylało swoją decyzję przyznającą świadczenie pielęgnacyjne z dniem 14 listopada 2026 r. Następnie ta decyzja Kolegium została utrzymana w mocy – decyzją z 30 marca 2026 r. Z tego względu zarówno decyzja z 30 marca, jak i 5 marca 2026 r. były niezgodna z prawem i jako taka podlegała uchyleniu na podstawie art. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. i art. 135 p.p.s.a. Odnosząc się natomiast do zarzutów skarżącego należy wskazać, że wobec faktu, że sprawę rozpoznał organ niewłaściwy, odniesienie się do nich byłoby przedwczesne. Przy ponownym rozpoznaniu Kolegium winno przekazać sprawę organowi właściwemu w myśl art. 32 ust. 1 u.ś.r., który winien kierować się wskazaną wyżej wykładnią tego przepisu. O kosztach postępowania zasądzonych na rzecz strony skarżącej od organu orzeczono, jak w pkt 2 sentencji wyroku, na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. Składa się na nie wynagrodzenia pełnomocnika procesowego w kwocie 480 zł. Jego wysokość wynika z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1964 z późn. zm).