III SA/Po 273/20

Dnia 16 czerwca 2020 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Mirella Ławniczak Sędziowie WSA Marzenna Kosewska (spr.) WSA Małgorzata Górecka po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 16 czerwca 2020r. przy udziale sprawy ze skargi [...] Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] lutego 2020r. nr [...] w przedmiocie obciążenia wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego I. uchyla zaskarżone postanowienie i poprzedzające je postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w [...] z dnia [...] lipca 2019r. nr [...],[...], II. zasądza od Dyrektora Izby Skarbowej na rzecz skarżącej kwotę [...]- ([...]) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.

Zaskarżonym postanowieniem Dyrektor Izby Skarbowej w P., na podstawie art. 138 § 2 w zw. z art. 144 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r., poz. 256), dalej: "K.p.a." oraz art. 18 i art. 64c § 4 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2019 r., poz. 1438 ze zm.), dalej: "p.e.a.", utrzymał w mocy postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w L. z [...] lipca 2019 r. o obciążeniu wierzyciela - Państwowego Funduszu Rehabilitacji [...] - kosztami postępowania egzekucyjnego w wysokości [...] zł. W uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia przedstawiono następujące uzasadnienie faktyczne i prawne. Naczelnik Urzędu Skarbowego w L. prowadził egzekucję administracyjną z wniosku wierzyciela wobec zobowiązanego M. T. na podstawie siedmiu tytułów wykonawczych z [...] listopada 2013 r. i jednego tytułu wykonawczego z [...] sierpnia 2018 r. W celu wyegzekwowania należności objętych wskazanymi tytułami wykonawczymi organ egzekucyjny skierował egzekucję do wierzytelności z rachunków bankowych zobowiązanego w czterech bankach. W wyniku tych czynności nie uzyskano żadnych kwot, gdyż brak środków pieniężnych na rachunkach bankowych był przeszkodą w realizacji zajęć. Wobec powyższego Naczelnik Urzędu Skarbowego w L. postanowieniem z [...] stycznia 2019 r. na podstawie art. 59 § 2 p.e.a. umorzył postępowanie egzekucyjne. Postanowieniem z [...] lipca 2019 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego w L. obciążył wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego w łącznej wysokości [...] zł z tytułu: 1. opłaty manipulacyjnej w wysokości 1% kwoty egzekwowanych należności pieniężnych objętych tytułami wykonawczymi wraz z odsetkami z tytułu niezapłacenia należności w terminie (art. 64 § 6 i 10 p.e.a.) w wysokości [...] zł, 2. opłaty za zajęcie wierzytelności pieniężnych stanowiąca 5% kwoty egzekwowanej należności (art. 64 § 1 pkt 4 p.e.a.) w wysokości [...] zł, 3. wydatków egzekucyjnych (art. 64b § 1 p.e.a.) w wysokości [...] zł. Wierzyciel wniósł zażalenie na powyższe postanowienie, kwestionując obciążenie go kosztami postępowania egzekucyjnego w części dotyczącej opłaty za zajęcie wierzytelności pieniężnych w wysokości [...] zł. Podniósł, że: 1. w dniu zajęcia zobowiązany nie miał żadnych środków na rachunkach bankowych; nie przysługiwała mu zatem żadna wierzytelność wobec banków; nie zajęto więc żadnej wierzytelności, stąd nie powstała opłata z tego tytułu; 2. w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 28 czerwca 2016 r. wydanego w sprawie o sygn. akt SK 31/14, opublikowanym 16 sierpnia 2016 r. (Dz. U. z 2016 r., poz. 1244), dalej: "wyrok TK", orzeczono m. in., że art. 64 § 1 pkt 4 p.e.a., w zakresie, w jakim nie określa maksymalnej wysokości opłaty za dokonane czynności egzekucyjne, jest niezgodny z zasadą zakazu nadmiernej ingerencji wynikającą z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 ze zm.), dalej: "Konstytucja", w zw. z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji; brak określenia górnej granicy opłaty egzekucyjnej powoduje, że następuje całkowite zerwanie związku między świadczeniem organu egzekucyjnego a wysokością ponoszonych za dokonanie czynności kosztów. Postanowieniem z [...] lutego 2020 r. Dyrektor Izby Skarbowej utrzymał w mocy postanowienie organu pierwszej instancji stwierdzając, co następuje. Koszty egzekucyjne, a więc opłaty za czynności egzekucyjne, opłaty manipulacyjne i wydatki związane z postępowaniem egzekucyjnym, co do zasady obciążają zobowiązanego (art. 64c § 1 p.e.a.). Wierzyciel pokrywa jednak koszty egzekucyjne, jeżeli nie mogą być one ściągnięte od zobowiązanego (art. 64c § 4 p.e.a.). Obciążenie wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego nastąpiło po umorzeniu [...] stycznia 2019 r. postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 59 § 2 p.e.a. W wyniku zajęcia rachunków bankowych nie uzyskano żadnych kwot. Zajęcia okazały się jednak skuteczne, gdyż banki prowadzą rachunki na rzecz zobowiązanego, a zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego jest dokonane z chwilą doręczenia bankowi zawiadomienia o zajęciu rachunku bankowego (art. 80 § 2 p.e.a.). Odnosząc się do argumentacji zażalenia wspartej wyrokiem TK organ wyjaśnił, że jedynym przypadkiem, w którym ustawodawca określił maksymalną wysokość opłaty egzekucyjnej jest opłata za zajęcie nieruchomości. Wynosi ona 8% egzekwowanej należności i nie więcej niż [...] zł. Kierując się wskazaniami zawartymi w wyroku TK przyjęto, że maksymalna wysokość opłaty za zajęcie rachunku bankowego ustalona proporcjonalnie do maksymalnej opłaty za zajęcie nieruchomości wynosi [...] zł. W przypadku zajęcia ruchomości tak ustalona maksymalna opłat wyniosłaby [...] zł. Kwestie związane z naliczaniem opłat za czynności egzekucyjne reguluje art. 64 § 1 pkt 4 p.e.a. w zakresie opłaty za zajęcie innych niż wymienione w pkt 2 i 3 wierzytelności pieniężnych lub innych praw majątkowych, a więc także za zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego. W skardze wierzyciel zarzucił aktowi organu odwoławczego naruszenie: 1. art. 64 § 1 pkt 4 i art. 64 § 6 p.e.a. przez błędne zastosowanie i ustalenie kosztów egzekucyjnych od zajęć rachunków bankowych, mimo że nie doszło do zajęcia wierzytelności pieniężnych; na rachunkach bankowych zobowiązanego nie było bowiem żadnych środków pieniężnych, stąd nie dokonano zajęcia żadnej wierzytelności przysługującej zobowiązanemu wobec banków; 2. naruszenie art. 138 § 1 w zw. z art. 144 K.p.a. przez utrzymanie w mocy postanowienia organu pierwszej instancji, mimo że należało je uchylić i przekazać sprawę do ponownego rozpatrzenia. Skarżący wniósł o: 1. uchylenie zaskarżonego postanowienia i rozważenie uchylenia postanowienia organu pierwszej instancji, 2. zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie, wnosząc o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Skarga zasługuje na uwzględnienie. Organ odwoławczy orzekł o utrzymaniu w mocy postanowienia organu pierwszej instancji o obciążeniu skarżącego kosztami postępowania egzekucyjnego, na które składa się m. in. opłata za zajęcie innych wierzytelności pieniężnych (art. 64 § 1 pkt 4 p.e.a.) i opłata manipulacyjna (art. 64 § 6 p.e.a.). W związku z powyższym oraz z zakresem zaskarżenia (całe postanowienie organu odwoławczego) Sąd skontrolował zgodność z prawem zaskarżonego postanowienia w całości. Z art. 64c § 1 p.e.a. wynika reguła, że koszty egzekucyjne obciążają w pierwszej kolejności zobowiązanego, gdyż są one następstwem uchylania się zobowiązanego od wykonania obowiązku i w konsekwencji konieczności wszczęcia przeciwko niemu postępowania egzekucyjnego. Zasada ta doznaje w pewnych sytuacjach ograniczeń. O jednym z takich przypadków stanowi art. 64c § 4 p.e.a., zgodnie z którym wierzyciel pokrywa koszty egzekucyjne, jeżeli nie mogą być one ściągnięte od zobowiązanego. Odnosząc się do kwestii pobrania opłaty z art. 64 § 1 pkt 4 p.e.a. należy podnieść, co następuje. Organ egzekucyjny w egzekucji należności pieniężnych pobiera za dokonane czynności egzekucyjne opłaty za zajęcie innych niż wymienione w pkt 2 i 3 wierzytelności pieniężnych (tj. innych niż świadczeń z ubezpieczenia społecznego i wynagrodzenia za pracę) - w wysokości 5% kwoty egzekwowanej należności, nie mniej jednak niż [...] (art. 64 § 1 pkt 4 p.e.a.). Organ przyjął błędną wykładnię art. 64 § 1 pkt 4 p.e.a. Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela wyrażane w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego stanowisko (np. w wyrokach o sygn. akt II FSK 693/15 i II FSK 914/16 - dostępne na stronie internetowej orzeczenia.nsa.gov.pl - w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych), że opłata określona w art. 64 § 1 pkt 4 p.e.a. może być pobrana wyłącznie wtedy, gdy nastąpi faktyczne zajęcie wierzytelności pieniężnych. Wierzytelność z rachunku bankowego jest wierzytelnością pieniężną inną niż wymienione w art. 64 § 1 pkt 2 i 3 p.e.a., stąd za jej zajęcie pobiera się opłatę. Aby jednak można było ją pobrać, wierzytelność z rachunku bankowego musi istnieć. Istnieje ona wtedy, gdy na rachunku znajdują się jakiekolwiek środki pieniężne. Gdy ich nie ma, wierzytelność nie istnieje. W kontrolowanej sprawie żadne środki pieniężne nie znajdowały się na rachunkach w dniu dokonania zajęć ani na nie do dnia umorzenia postępowania egzekucyjnego nie wpłynęły. Zobowiązanemu nie przysługiwała więc wobec banków żadna wierzytelność, stąd nie mogła być ona zajęta, a zatem nie można za takie zajęcie pobrać opłaty. Opłaty egzekucyjnej z art. 64 § 1 pkt 4 p.e.a. nie pobiera się, gdy skutkiem czynności organu nie jest zajęcie środków pieniężnych znajdujących się na rachunku bankowym zobowiązanego. Analogicznie, do pobrania opłaty za zajęcie wynagrodzenia za pracę nie jest wystarczające samo pozostawanie w stosunku pracy przez zobowiązanego, lecz przysługiwanie mu wierzytelności w postaci wynagrodzenia za pracę. Za przyjęciem stanowiska prezentowanego przez organ nie przemawia art. 80 § 2 p.e.a. Powołany przepis określa chwilę, od której bank nie może przekazywać zobowiązanemu środków pieniężnych zdeponowanych na rachunku, jak i wpłaconych po dokonaniu czynności organu. Data doręczenia bankowi zawiadomienia o zajęciu kreuje zakaz wypłat z rachunku bankowego, który dotyczy tylko środków dostępnych na rachunku bankowym. Chwila, od której aktualny staje się zakaz wypłat z rachunku bankowego jest nieistotna dla poboru opłaty egzekucyjnej, która następuje w chwili dokonania czynności egzekucyjnej w postaci zajęcia innych niż wymienione w pkt 2 i 3 wierzytelności pieniężnych. Rozstrzygnięcie o obciążeniu wierzyciela kosztami egzekucyjnymi za zajęcie innych niż wskazane w art. 64 § 1 pkt 2 i 3 wierzytelności pieniężnych nastąpiło zatem z naruszeniem art. 64 § 1 pkt 4 p.e.a., które miało wpływ na wynik sprawy. Skoro nie zajęto wierzytelności pieniężnej z rachunku bankowego, nie wystąpiły przesłanki do pobrania opłaty z art. 64 § 1 pkt 4 p.e.a. i obciążenia nią wierzyciela, a tym samym nie ma również podstaw do miarkowania jej wysokości z uwzględnieniem zasad wskazanych w wyroku TK. Odnosząc się do obciążenia skarżącego kosztami postępowania egzekucyjnego w zakresie opłaty manipulacyjnej należy podnieść, że organ egzekucyjny pobiera opłatę manipulacyjną z tytułu zwrotu wydatków za wszystkie czynności manipulacyjne związane ze stosowaniem środków egzekucyjnych. Opłata wynosi 1% kwoty egzekwowanych należności pieniężnych objętych każdym tytułem wykonawczym, nie mniej jednak niż [...] gr. W podstawie obliczenia opłaty uwzględnia się również odsetki z tytułu niezapłacenia należności w terminie przypadające w dniu wszczęcia postępowania egzekucyjnego (art. 64 § 6 p.e.a.). Choć pobranie opłaty manipulacyjnej jest niezależne od istnienia wierzytelności zobowiązanego wobec banku i pobrania opłaty z art. 64 § 1 pkt 4 p.e.a., to jednak w świetle wyroku TK należało miarkować jej wysokość, a tego organy nie dokonały. W wyroku TK orzeczono m. in., że art. 64 § 6 p.e.a. w zakresie, w jakim nie określa maksymalnej wysokości opłaty manipulacyjnej jest niezgodny z zasadą zakazu nadmiernej ingerencji wynikającą z art. 2 Konstytucji w zw. z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji. W uzasadnieniu wyroku TK (pkt II.4.3) podniesiono, że nie budzi wątpliwości konstytucyjnych dopuszczalność stosowania stawek stosunkowych (procentowych) jako jednej z metod określania wysokości opłat. Swoboda ustawodawcy określania wysokości opłat nie jest jednak nieograniczona. Istotne jest bowiem zachowanie przez ustawodawcę racjonalnej zależności między wysokością opłat w egzekucji a czynnościami organów, za podjęcie których opłaty te zostały naliczone. Brak określenia górnej granicy opłaty manipulacyjnej powoduje, że w pewnych warunkach (w wypadku należności o znacznej wartości) następuje całkowite zerwanie związku między świadczeniem organu egzekucyjnego a wysokością ponoszonych za dokonanie tych czynności opłat. Opłaty te nie są wtedy formą zryczałtowanego wynagrodzenia organu prowadzącego egzekucję za podejmowane czynności, ale stają się jedynie dodatkową sankcją pieniężną. Mechanizm ustalania opłaty stosunkowej z wyznaczoną górną jej granicą chroni przed tego typu sytuacjami. Wartość wyznaczona kwotowo zakreśla bowiem maksymalny pułap opłaty i dzięki temu limituje kwotę określoną procentowo przed jej nadmierną wysokością. Opłata manipulacyjna stanowi zaś procent od należności egzekwowanej, ale nie są to koszty faktycznie poniesione w egzekucji. Z powodu naruszenia wyżej wskazanych przepisów prawa materialnego (art. 64 § 1 pkt 4 p.e.a. i art. 64 § 6 p.e.a.) należało uchylić nie tylko zaskarżone postanowienie, ale również postanowienie organu pierwszej instancji w całości. Organ odwoławczy, orzekając o utrzymaniu w mocy postanowienia organu pierwszej instancji, naruszył również tym samym art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. (błędnie powołał art. 138 § 2 K.p.a.). Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ pierwszej instancji uwzględnieni powyższą wykładnię art. 64 § 1 pkt 4 p.e.a. co do warunków pobrania opłaty za zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego oraz dokona miarkowania wysokości opłaty manipulacyjnej zgodnie z wyrokiem TK. Mając na uwadze powyższe orzeczono jak w pkt I. sentencji wyroku na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.). W pkt II. sentencji wyroku orzeczono o kosztach postępowania na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 powyższej ustawy i § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018 r., poz. 265). Na zasądzone koszty składa się kwota [...]zł uiszczona tytułem wpisu od skargi, kwota [...]zł tytułem opłaty skarbowej od pełnomocnictwa i kwota [...]zł tytułem wynagrodzenia radcowskiego.