III SA/Po 144/26

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Grossmann (spr.) Sędzia WSA Monika Świerczak Sędzia WSA Katarzyna Witkowicz-Grochowska Protokolant sekretarz sądowy Małgorzata Kusiak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 czerwca 2026 r. sprawy ze skargi P. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 27 października 2025 r. znak sprawy: [...] (postępowanie: [...]) w przedmiocie uchylenia prawa do świadczenia uchyla zaskarżoną decyzję.

Zaskarżoną decyzją z 27 października 2025 r. (znak sprawy: [...]; postępowanie: [...]) Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: Prezes ZUS lub organ II instancji), po rozpatrzeniu odwołania P. W., utrzymał w mocy, wydaną przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej: ZUS lub organ I instancji), decyzję z 22 maja 2025 r. o uchyleniu prawa do świadczenia "aktywni rodzice w pracy" (znak sprawy oraz numer postępowania jw.). Zaskarżona decyzja – jak wynika z jej uzasadnienia oraz przedłożonych Sądowi akt administracyjnych sprawy – zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych. W dniu 17 października 2024 r. P. W. (dalej: Wnioskodawca lub Skarżący) złożył w ZUS wniosek o świadczenie "aktywni rodzice w pracy" na dziecko P. W. (zwaną też dalej: Córką). We wniosku wskazał, że Córkę wychowuje wraz z drugim rodzicem, P. W.. Po rozpatrzeniu wniosku, informacją z 28 stycznia 2025 r. powiadomiono Wnioskodawcę o przyznaniu świadczenia "aktywni rodzice w pracy" na Córkę na okres od 01 października 2024 r. do 30 kwietnia 2025 r. w kwocie [...]zł miesięcznie. Mając na uwadze, że: - zgodnie z art. 9 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 15 maja 2024 r. o wspieraniu rodziców w aktywności zawodowej oraz w wychowaniu dziecka - "Aktywny rodzic" (ówcześnie: Dz. U. poz. 858; w skrócie: u.w.r.a.z.) świadczenie "aktywni rodzice w pracy" przysługuje na nieobjęte opieką w żłobku, klubie dziecięcym, przedszkolu albo przez dziennego opiekuna dziecko aktywnym zawodowo matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca; - stosownie do art. 53 ust. 1 u.w.r.a.z. ZUS może bez zgody strony zmienić lub uchylić prawo do świadczenia "aktywny rodzic", jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna mająca wpływ na prawo do tego świadczenia, osoba nienależnie pobrała to świadczenie, lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do ww. świadczenia ZUS na podstawie danych zawartych w Systemie Informacji Oświatowej (w skrócie: SIO) ustalił, że Córka uczęszczała do przedszkola. W związku z tym zwrócono się do Wnioskodawcy o przedłożenie oświadczenia dotyczącego nieuczęszczania Córki do przedszkola w miesiącach: grudzień 2024 r. oraz styczeń i luty 2025 r., a w przypadku, gdy dziecko uczęszczało do przedszkola – o informację, w jakim okresie dziecko realizowało pobyt w placówce. W dniu 1 marca 2025 r. Wnioskodawca odpowiedział, że Córka nie uczęszczała do przedszkola we wskazanych miesiącach. Przywołaną na wstępie decyzją z 22 maja 2025 r. ZUS uchylił Wnioskodawcy, przyznane w informacji z 28.1.2025 r., prawo do świadczenia "aktywni rodzice w pracy" na Córkę od 1 kwietnia 2025 r., stwierdzając w uzasadnieniu, że świadczenie to nie przysługuje na dziecko, które uczęszcza do przedszkola. W odwołaniu od tej decyzji ZUS, Wnioskodawca poinformował, że Córka nie uczęszcza do przedszkola, jest jedynie w procesie rekrutacji do przedszkola od 1 września 2025 r. W dniu 29 sierpnia 2025 r. wezwano Skarżącego do kontaktu z Niepublicznym Przedszkolu, w którym Córka była zarejestrowana jako uczęszczająca do placówki w okresie od 1 kwietnia 2025 r. do 31 maja 2025 r., w celu wprowadzenia w SIO prawidłowej daty wyrejestrowania dziecka z przedszkola. Utrzymując w mocy decyzję ZUS z 22.5.2025 r. – przywołaną na wstępie decyzją z 27.10.2025 r. – Prezes ZUS wyjaśnił w uzasadnieniu, że w ramach postępowania odwoławczego ponownie dokonał odczytu rejestru SIO i ustalił, że Córka w okresie od 1 kwietnia 2025 r. do 31 maja 2025 r. (rok szkolny [...]) uczęszczała do Przedszkola NIEPUBLICZNE [...]". Powyższe jest przesłanką bezwzględnie wykluczającą możliwość pobierania świadczenia "aktywni rodzice w pracy". W skardze na opisaną decyzję Prezesa ZUS z 27.10.2025 r. Wnioskodawca zażądał: uchylenia tej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji ZUS z 22.5.2025 r., "przekazanie sprawy ZUS do ponownego rozpoznania z wytycznymi sądu i wypłatę świadczenia za kwiecień 2025 r." oraz wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji w zakresie odmowy wypłaty za kwiecień 2025 r. – a to z powołaniem się na zarzuty: - naruszenia art. 9 ust. 1 u.w.r.a.z – przez błędne przyjęcie, że w kwietniu 2025 r. dziecko Skarżącego było objęte opieką w przedszkolu, co wyklucza prawo do wariantu "aktywni rodzice w pracy"; - naruszenia przepisów postępowania mających wpływ na wynik sprawy – przez oparcie rozstrzygnięcia na odczycie SIO, bez weryfikacji stanu faktycznego w kwietniu 2025 r. oraz pominięcie dokumentu z przedszkola potwierdzającego brak uczęszczania w okresie 01.04–31.05.2025 r.; - utrzymania w mocy decyzji, mimo ujawnionych dowodów przeciwnych, co pozostaje w sprzeczności z obowiązkiem wyczerpującego zebrania materiału dowodowego i prawidłowej subsumcji przesłanek świadczenia w ujęciu miesięcznym. W uzasadnieniu skargi jej autor wyjaśnił, że załączone oświadczenie Niepublicznego Przedszkola z 31.10.2025 r. jednoznacznie potwierdza, że uczennica P. W. nie uczęszczała do przedszkola w okresie 01.04–31.05.2025 r. (rok szk. [...]). Umowa (kopia w załączeniu) dotyczy jedynie rekrutacji na rok [...] od 01.09.2025 r., a więc nie obejmuje kwietnia 2025 r. W konsekwencji nie została spełniona przesłanka wyłączająca prawo do świadczenia "w pracy" w kwietniu 2025 r., a organ pominął decydujące znaczenie miesięcznego charakteru uprawnienia i dowody z dokumentów. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS, reprezentowany przez r. G., wniósł o oddalenie skargi, przedstawiając i podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Postanowieniem z 3 kwietnia 2026 r. o sygn. akt III SA/Po 144/26 tut. Sąd odmówił wstrzymania wykonania zaskarżonej decyzji. Na rozprawie w dniu 17 czerwca 2026 r. nie stawił się nikt. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie należy podkreślić, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 1267), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sądy administracyjne, kierując się wspomnianym kryterium legalności, dokonują oceny zgodności treści zaskarżonego aktu oraz procesu jego wydania z normami prawnymi – ustrojowymi, proceduralnymi i materialnymi – przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu prawnego i zasadniczo na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. W świetle art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2026 r. poz. 143, z późn. zm.; w skrócie: p.p.s.a.) kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne (pkt 1). Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze – w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu. Dokonawszy tak sprawowanej kontroli sądowej zaskarżonej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 27 października 2025 r. (znak sprawy: [...]; postępowanie: [...]) – utrzymującej w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 22 maja 2025 r. uchylającą Skarżącemu, od 1 kwietnia 2025 r., przyznane na Córkę na okres od 01 października 2024 r. do 30 kwietnia 2025 r. prawo do świadczenia "aktywni rodzice w pracy" (znak sprawy oraz numer postępowania jw.) – Sąd doszedł do przekonania, że zaskarżona decyzja nie może się ostać w obrocie prawnym, jako wydana bez należytego wyjaśnienia istotnej okoliczności sprawy, jaką było uczęszczanie Córki (jak uznały organy obu instancji), bądź jej nieuczęszczanie (jak twierdzi Skarżący), do przedszkola w kwietniu 2025 r. Zasady i tryb przyznawania świadczeń z grupy "aktywny rodzic" – do których zalicza się przedmiotowe świadczenie "aktywni rodzice w pracy" – normują przepisy ustawy z dnia 15 maja 2024 r. o wspieraniu rodziców w aktywności zawodowej oraz w wychowaniu dziecka - "Aktywny rodzic" (stan prawny na dzień wydania zaskarżonej decyzji: Dz. U. poz. 858, z późn. zm.; w skrócie: u.w.r.a.z.). W myśl art. 2 u.w.r.a.z. świadczeniami "aktywny rodzic" są: 1) świadczenie "aktywni rodzice w pracy"; 2) świadczenie "aktywnie w żłobku"; 3) świadczenie "aktywnie w domu" (ust. 1), a celem tych świadczeń jest ułatwienie rodzicom i innym osobom wypełniającym funkcje rodzicielskie pogodzenia zadań związanych z rodzicielstwem z aktywizacją zawodową (ust. 2). Zgodnie z art. 9 ust. 1 in principio u.w.r.a.z. świadczenie "aktywni rodzice w pracy" przysługuje na nieobjęte opieką w żłobku, klubie dziecięcym, przedszkolu albo przez dziennego opiekuna dziecko aktywnym zawodowo matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca. W kontrolowanej sprawie istota sporu dotyczy występowania przesłanki negatywnej przyznania ww. świadczenia, a więc tego, czy dziecko Skarżącego, P. W., było w kwietniu 2025 r. objęte opieką w przedszkolu ([...], zwanym dalej: Przedszkolem) w rozumieniu cytowanego art. 9 ust. 1 u.w.r.a.z. Stosownie do art. 23 ust. 1 u.w.r.a.z. postępowania w sprawach świadczeń "aktywny rodzic" prowadzi oraz świadczenia te wypłaca ZUS. Zgodnie z art. 31 u.w.r.a.z. ustalając prawo do świadczeń "aktywny rodzic", uwzględnia się informacje i dokumenty, o których mowa w art. 28-30 – które to przepisy normują wymagane elementy i załączniki wniosków o ustalenie prawa do poszczególnych rodzajów świadczeń z grupy "aktywny rodzic" (przy czym wniosku o świadczenie "aktywni rodzice w pracy" dot. art. 28 u.w.r.a.z.) – oraz informacje uzyskane z rejestrów publicznych lub zweryfikowane w rejestrach publicznych, o których mowa w art. 44. W myśl art. 44 ust. 1 pkt 6 u.w.r.a.z.: "Zakład Ubezpieczeń Społecznych, ustalając lub weryfikując prawo do świadczenia «aktywni rodzice w pracy» lub świadczenia «aktywnie w domu», jest obowiązany do samodzielnego uzyskania lub weryfikacji, drogą elektroniczną z rejestrów publicznych, w tym z rejestru PESEL, o którym mowa w przepisach o ewidencji ludności, z systemu informacji oświatowej, z Centralnego Wykazu Ubezpieczonych, o którym mowa w przepisach o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, z rejestru żłobków i klubów dziecięcych oraz wykazu dziennych opiekunów i podmiotów zatrudniających dziennych opiekunów, o których mowa w przepisach o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3, oraz z własnych rejestrów odpowiednio informacji o: [...] 6) objęciu dziecka opieką w żłobku, klubie dziecięcym, przedszkolu albo sprawowaną przez dziennego opiekuna - w przypadku świadczenia «aktywni rodzice w pracy»". Wypada jeszcze zwrócić uwagę na przepis art. 35 ust. 11 u.w.r.a.z., który stanowi, że: "Zakład Ubezpieczeń Społecznych może podejmować rozstrzygnięcia w sprawach świadczenia «aktywny rodzic», w tym rozstrzygnięcia w sprawach indywidualnych, w oparciu wyłącznie o zautomatyzowane przetwarzanie danych osobowych, pod warunkiem zapewnienia stronie, której dotyczy podejmowane rozstrzygnięcie, prawa do otrzymania stosownych wyjaśnień co do podstaw podjętego rozstrzygnięcia oraz prawa do uzyskania interwencji ludzkiej, do wyrażenia własnego stanowiska i do zakwestionowania takiego rozstrzygnięcia. W stosunku do rozstrzygnięć następujących w drodze decyzji strona, której dotyczy decyzja, może skorzystać z tych uprawnień w terminie miesiąca od dnia doręczenia decyzji". Zgodnie zaś z ogólną klauzulą odsyłającą zamieszczoną w art. 54 ust. 1 u.w.r.a.z. w sprawach nieuregulowanych w tej ustawie stosuje się przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, przy czym organem wyższego stopnia w stosunku do ZUS jest Prezes ZUS. Zestawienie cytowanych przepisów u.w.r.a.z. uprawnia do wniosku, że w postępowaniach prowadzonych w sprawach świadczeń "aktywny rodzic" (tu: świadczenia "aktywni rodzice w pracy") nie zostały wyłączone przez ustawodawcę ogólne zasady postępowania administracyjnego – z zasadą prawdy obiektywnej na czele, w myśl której organ administracji publicznej z urzędu lub na wniosek stron podejmuje wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy (zob. art. 7 ab initio k.p.a.), z czego wynika m.in. obowiązek organu wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego (zob. art. 77 § 1 k.p.a.) – ani podstawowe reguły postępowania dowodowego, w tym ta statuowana w art. 75 § 1 zd. pierwsze k.p.a., w myśl której jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. W konsekwencji nie sposób uznać, aby ustalając okoliczności faktyczne istotne dla sprawy przysługiwania danego świadczenia, organ administracji (tu: ZUS lub Prezes ZUS) mógł oprzeć się wyłącznie na danych z rejestrów publicznych, o jakich mowa w art. 44 ust. 1 pkt 6 u.w.r.a.z. (tu: z SIO), pomijając inne środki dowodowe. W świetle tych przepisów wadliwe było działanie Prezesa ZUS, który ustalenia co do tego, czy w kwietniu 2025 r. córka Skarżącego uczęszczała do przedszkola, oparł wyłącznie na informacjach z bazy SIO – które, notabene, w żaden sposób nie zostały przez organ odzwierciedlone i utrwalone w aktach administracyjnych sprawy, co oznacza, że poczynione na ich podstawie ustalenia nie poddają się weryfikacji Sądu – a pominął milczeniem (nawet w odpowiedzi na skargę) wyjaśnienia Skarżącego oraz przedłożone przezeń dokumenty (załączoną do odwołania kopię umowy przedwstępnej z Przedszkolem z 20.3.2025 r. oraz załączone do skargi oświadczenie Dyrektora Przedszkola z 31.10.2025 r.), mówiące o tym, że Córka nie uczęszczała do Przedszkola w ww. okresie. Za nieprawidłowe należy uznać także działanie organu II instancji, który to Skarżącemu polecił skontaktować się z Przedszkolem "w celu wprowadzenia w Systemie Informacji Oświatowej prawidłowej daty wyrejestrowania dziecka z przedszkola" k. 61 akt adm.), zamiast we własnym zakresie wyjaśnić z Przedszkolem tę kwestię. W konsekwencji, w ocenie Sądu, Prezes ZUS dopuścił się naruszenia art. 7 i art. 15 k.p.a. oraz art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 w zw. z art. 140 k.p.a., a także art. 136 § 1 k.p.a. – w związku z art. 54 ust. 1 u.w.r.a.z. – przez ich niewłaściwe zastosowanie (niezastosowanie). W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji, tj. uchylił zaskarżoną decyzję Prezesa ZUS. Ponownie rozpoznając sprawę po uprawomocnieniu się niniejszego wyroku, organ II instancji uwzględni powyższe wskazania i oceny prawne Sądu, i wyjaśni bezpośrednio z Przedszkolem kwestię (nie)prawidłowości wpisów w SIO dotyczących uczęszczania córki Skarżącego do tego przedszkola w kwietniu 2025 r. Następnie, opierając się na wszechstronnym rozpatrzeniu wszystkich dostępnych środków dowodowych, ustali czy Córka rzeczywiście była w tamtym okresie objęta opieką Przedszkola w rozumieniu art. 9 ust. 1 u.w.r.a.z.