III SA/Po 1076/21

Dnia 29 czerwca 2022 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Walentyna Długaszewska Sędzia WSA Marek Sachajko (spr.) Asesor WSA Piotr Ławrynowicz po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 29 czerwca 2022 roku sprawy ze skargi kasacyjnej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 3 lutego 2022 r., sygn. akt III SA/Po 1076/21 w sprawie ze skargi M. W. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. z dnia 12 października 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy prawa do zwolnienia z opłacania należności z tytułu składek należnych za okres od marca do maja 2020 r. 1. uchyla zaskarżony wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 3 lutego 2022 r. sygn. akt III SA/Po 1076/21 w całości 2. umarza postępowanie sądowoadministracyjne 3. odstępuje od zasądzenia kosztów postępowania

Skarżący – M. W. pismem z dnia 10 listopada 2020 r. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skargę na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. z 12 października 2020 r. utrzymującą w mocy 3 decyzje tego organu z 24 lipca 2020 r. i 5 sierpnia 2020 r. odmawiające mu prawa do zwolnienia z opłacania należności z tytułu składek należnych odpowiednio za marzec, kwiecień i maj 2020 r. Zaskarżoną decyzję wydano w następującym stanie sprawy. Ww. decyzjami z 24 lipca 2020 r. i 5 sierpnia 2020 r. ZUS na podstawie art. 31zq ust. 7 ustawy z dnia 2 marca 2020r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. poz. 374 ze zm. - dalej: ustawa COVID-19) w związku z art. 83 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2020r., poz. 266 ze zm. - dalej: usus) odmówił skarżącemu prawa do zwolnienia z opłacenia należności z tytułu składek za okres marzec-maj 2020 r. W uzasadnieniu decyzji z 12 października 2020 r. ZUS powołał przepisy art. 31zq ust. 3 ustawy COVID-19 podkreślając, że warunkiem zwolnienia z opłacania należności z tytułu składek jest przesłanie deklaracji rozliczeniowych lub imiennych raportów miesięcznych za marzec - maj 2020r. do 30 czerwca 2020r. Stwierdzono, że strona nie złożyła deklaracji do 30 czerwca 2020 r. Dokumenty przekazane zostały do ZUS 10 sierpnia 2020 r. W skardze na powyższą decyzję strona skarżąca wniosła o zmianę decyzji i przyznanie jej prawa do zwolnienia z opłacania przedmiotowych należności. W odpowiedzi ZUS wniósł o umorzenie postępowania. Organ wskazał, że decyzją z dnia 14 grudnia 2020 r. uwzględniono skargę oraz uchylono w całości decyzje ZUS z dnia 24 lipca 2020 r., 5 sierpnia 2020 r., 5 sierpnia 2020 r. oraz z 12 października 2020 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 3 lutego 2022 r. uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzające ją decyzje: - Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. z dnia 24 lipca 2020 r. nr [...], - Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. z dnia 5 sierpnia 2020 r. nr [...], - Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. z dnia 5 sierpnia 2020 r. nr [...] Sąd wskazał w uzasadnieniu wyroku, iż skarga zasługuje na uwzględnienie, albowiem ww. zaskarżoną decyzję i poprzedzające ją decyzje z 24 lipca 2020 r. i 5 sierpnia 2020 r. wydano z naruszeniem przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Powodem, dla którego ZUS odmówił skarżącej zwolnienia z obowiązku opłacenia należności z tytułu składek za marzec-maj 2020 r. było niezłożenie w ustawowym terminie do 30 czerwca 2020 r. prawidłowej deklaracji rozliczeniowej. Materialnoprawną podstawą wydania decyzji w niniejszej sprawie stanowiły przepisy ustawy COVID-19. Sąd wskazał, że zgodnie z art. 31zq ust. 1 ustawy COVID-19 za marzec, kwiecień i maj 2020 r. płatnik składek zobowiązany jest przesyłać deklaracje rozliczeniowe lub imienne raporty miesięczne na zasadach i w terminach określonych w przepisach ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, chyba że zgodnie z tymi przepisami zwolniony jest z obowiązku ich składania. Przy czym, warunkiem zwolnienia z obowiązku opłacania należności z tytułu składek, o których mowa w art. 31zo, jest przesłanie deklaracji rozliczeniowych lub imiennych raportów miesięcznych należnych za marzec, kwiecień i maj 2020 r. nie później niż do dnia 30 czerwca 2020 r., chyba że płatnik składek zwolniony jest z obowiązku ich składania (art. 31zq ust. 3 ustawy COVID-19). W myśl zaś z art. 31zq ust. 4 ustawy COVID-19 zwolnieniu z obowiązku opłacania podlegają należności z tytułu składek, o których mowa w art. 31zo, znane na dzień rozpatrzenia wniosku o zwolnienie z opłacania składek. Przepis art. 31zo ust. 7 ustawy COVID-19 przewiduje, że odmowa zwolnienia z obowiązku opłacania należności z tytułu składek, o których mowa w art. 31zo, następuje w drodze decyzji. Z powołanych przepisów wynika, że na wniosek płatnika składek zwalnia się go od obowiązku płacenia tych składek, jeżeli złożył za te miesiące w terminie do 30 czerwca 2020 r. deklaracje rozliczeniowe (chyba, że był z tego obowiązku zwolniony na mocy przepisów usus). W przeciwnym razie ZUS wydaje decyzję odmowną. Z uzasadnienie wyroku Sądu wynika, że w świetle powołanych przepisów i ustalonego przez organy stanu faktycznego kluczowe są dwa zagadnienia prawne. Po pierwsze, czy strona skarżąca jako płatnik zobowiązana była złożyć wraz z wnioskiem o zwolnienie z opłacania należności z tytułu składek również deklaracje rozliczeniowe, a jeśli tak, czy złożyła je w terminie do 30 czerwca 2020 r. W ocenie Sądu w przedstawionym przez ZUS stanie zgromadzonego materiału dowodowego oraz zaprezentowanej w wydanych decyzjach argumentacji nie sposób przesądzić, czy strona skarżąca zwolniona była z obowiązku złożenia deklaracji rozliczeniowych za okres marzec-maj 2020 r., czy może ze zwolnienia takiego nie korzystała i do 30 czerwca 2020 r. nie zdołała przedstawić organowi wymaganych deklaracji rozliczeniowych. Sąd wziął pod uwagę, że zakończone postępowanie przypadło na czas trwającego od 20 marca 2020 r. stanu epidemii (rozp. Ministra Zdrowia z 20.03.2020 r. w sprawie ogłoszenia na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej stanu epidemii – Dz. U. poz. 491), co wiązało się z licznymi powszechnymi ograniczeniami, również natury procesowej. Zdając sobie również sprawę z realiów rozpoznawania tego rodzaju wniosków, ich ogromnej liczby, ograniczeniach związanych z trwającym stanem epidemii, Sąd uznał, że nie mogą one uzasadniać niekorzystnych skutków jedynie dla jednej strony postępowania - skarżącego. Sąd wskazał, iż do postępowania zakończonego zaskarżoną decyzją, z mocy art. 180 Kpa oraz art. 123 usus miały zastosowanie przepisy Kpa. Przepis art. 77 § 1 Kpa stanowi, że organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Materiał dowodowy zebrany w sprawie powinien więc być kompletny, tj. dotyczący wszystkich okoliczności faktycznych, które mają znaczenie dla merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy, a zatem konieczne jest zgromadzenie i przeprowadzenie z urzędu dowodów, które pozwolą rozstrzygnąć sprawę w kontekście znajdujących zastosowanie przepisów prawa materialnego. Zgodnie zaś z art. 77 § 4 zd. drugie Kpa fakty znane organowi z urzędu należy zakomunikować stronie. Dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego organ ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 Kpa). Z kolei przepis art. 107 § 1 pkt 6 Kpa nakazuje, by decyzja administracyjna zawierała m.in. uzasadnienie faktyczne i prawne. W myśl art. 107 § 3 Kpa uzasadnienie faktyczne decyzji zawiera w szczególności wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Uzasadnienie faktyczne i prawne jest ważnym elementem decyzji, bowiem przedstawia tok rozumowania organu, który doprowadził do wydanego rozstrzygnięcia. Ponadto odpowiednie ujawnienie procesu decyzyjnego w sferze podstawy faktycznej i prawnej rozstrzygnięcia stanowi jedną z gwarancji prawidłowej realizacji zasady przekonywania wynikającej z art. 11 Kpa. Uzasadnienie decyzji powinno umożliwiać kontrolę poprawności jej rozstrzygnięcia, w tym również przez Sąd, który nie zastępuje organu w podaniu motywów uzasadnienia decyzji o oznaczonej treści. Mając na względzie powołane przepisy postępowania Sąd doszedł do przekonania, że zarówno zgromadzony materiał dowodowy, jak i uzasadnienia prawne i faktyczne decyzji wydanych w sprawie naruszają przepisy postępowania, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c Ppsa). Po pierwsze ZUS stwierdzając w wydanych w sprawie decyzjach, że strona skarżąca nie dokonała obowiązku złożenia w określonym terminie wymaganych dokumentów de facto przesądził – bez jakiegokolwiek w tym zakresie wyjaśnienia prawnego – okoliczność, iż strona skarżąca nie była zwolniona z obowiązku przekazywania do ZUS dokumentów rozliczeniowych, względnie, że prawo to utraciła. Organ nie wykazał na gruncie przepisów usus i w oparciu o zgromadzony materiał dowodowy (dokumentację ubezpieczeniową płatnika), dlaczego tak przyjął. Sąd opisał zasady zwalniania z obowiązku składania deklaracji rozliczeniowych regulowane w art. 47 usus. Sąd stwierdził, że w świetle ww. przepisów usus oraz wymogów uzasadnienia prawnego i faktycznego decyzji ZUS nie wyjaśnił powodów, dla których przyjął, że strona skarżąca nie była zwolniona z obowiązku składania dokumentów rozliczeniowych za marzec-maj 2020 r. Sąd wskazał, że organy administracji publicznej obowiązane są zapewnić stronom czynny udział w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwić im wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań (art. 10 § 1 Kpa). Ponadto zgodnie z art. 79a § 1 Kpa w postępowaniu wszczętym na żądanie strony, informując o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, organ administracji publicznej jest obowiązany do wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony. Przepisy art. 10 § 2 i 3 stosuje się. Przepis ten stanowi konkretyzację i uzupełnienie obowiązków wynikających z art. 10 § 1 Kpa, a jego celem jest zapobieganie sytuacjom, w których strona dysponuje dodatkowymi dowodami na okoliczności istotne dla wykazania zasadności jej żądania albo może je łatwo uzyskać, a z powodu braku odpowiedniej wiedzy o potrzebnych dowodach bądź o sposobie oceny wcześniej przedstawionych dowodów - nie korzysta z takiej możliwości. Chodzi przy tym o to, aby strona nie została zaskoczona negatywnym rozstrzygnięciem sprawy oraz zmuszona do zaskarżenia decyzji i przedstawiania tych dodatkowych dowodów dopiero na etapie postępowania odwoławczego (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z 23 maja 2019 r., sygn. akt II SA/Sz 239/19, dostępny na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). WSA w uzasadnieniu wyroku wskazał, że w świetle powyższego niezbędnym okazuje się powtórzenie postępowania, celem wykazania i wyjaśnienia przez ZUS na podstawie jakich przepisów prawa i w oparciu o jakie dowody przyjął, że na stronie skarżącej ciążył obowiązek złożenia deklaracji rozliczeniowych za marzec-maj 2020 r. W warunkach niniejszej sprawy kwestia ta nie jest możliwa do rozstrzygnięcia zarówno ze względu na braki w przedstawionym materiale dowodowym, jak i niewyczerpujące uzasadnienia wydanych decyzji. Uzasadnienia prawne i faktyczne wydanych decyzji nie pomogły Sądowi stwierdzić, czy rzeczywiście, jak twierdzi organ, strona skarżąca nie była zwolniona z obowiązku przekazywania dokumentów i dlaczego. Organ nie wyjaśnił dlaczego i na podstawie jakich konkretnie przepisów prawa uznał, że strona skarżąca nie była uprawniona do zwolnienia z obowiązku składania deklaracji rozliczeniowych. W rezultacie motywy podjętego przez organ rozstrzygnięcia są nieczytelne. W związku z powyższym Sąd, z uwagi na naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w zw. z art. 135 Ppsa uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzające ją trzy decyzje Zakładu z 24 lipca 2020 r. i 5 sierpnia 2020 r. W skardze kasacyjnej z dnia 22 marca 2022 r. złożonej przez organ podniesiono zarzut uwzględnienia skargi i uchylenia decyzji, podczas gdy w sprawie zaistniała przesłanka do umorzenia postępowania sądowoadministracyjnego albowiem ZUS w ramach samokontroli decyzją z dnia 14 grudnia 2020 r. uchylił przedmiotowe decyzje i orzekł o zwolnieniu z opłacania należności z tytułu składek za okres od marca 2020 r. do maja 2020 r. Postępowanie sądowe winno być wobec tego umorzone. Postanowieniem z dnia 29 kwietnia 2022 r. przywrócono organowi termin do wniesienia skargi kasacyjnej. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje : Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Stosownie natomiast do art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c Ppsa uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi i uchylenie decyzji następuje, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania, inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. W ramach swej kognicji sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania. Zgodnie z art. 134 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Zobowiązany jest natomiast do wzięcia z urzędu pod uwagę wszelkich naruszeń prawa, w tym także tych nie podnoszonych w skardze, które są związane z materią zaskarżonych aktów administracyjnych. Orzekanie odbywa się z uwzględnieniem wówczas obowiązujących przepisów prawa. Na podstawie art. 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Sąd, podejmuje środki w celu usunięcia naruszenia prawa, w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego załatwienia sprawy. Jednocześnie zgodnie z treścią art. 179 a ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – będącego podstawą wydania niniejszego wyroku - jeżeli przed przedstawieniem skargi kasacyjnej Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu wojewódzki sąd administracyjny stwierdzi, że w sprawie zachodzi nieważność postępowania albo podstawy skargi kasacyjnej są oczywiście usprawiedliwione, uchyla zaskarżony wyrok lub postanowienie rozstrzygając na wniosek strony także o zwrocie kosztów postępowania kasacyjnego i na tym samym posiedzeniu ponownie rozpoznaje sprawę. Od wydanego orzeczenia przysługuje skarga kasacyjna. Jak wynika z uzasadnienia projektu ustawy (druk sejmowy nr 1633) podstawy skargi kasacyjnej są oczywiście usprawiedliwione w szczególności, jeżeli sąd "od razu", "na pierwszy rzut oka" ocenia jako uzasadnione zarzuty i żądania zawarte w skardze kasacyjnej. W myśl postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 20 marca 2014r., sygn. akt I CSK 18/14 o oczywistej zasadności skargi kasacyjnej możemy mówić wtedy, gdy z jej treści, bez potrzeby głębszej analizy oraz szczegółowych rozważań wynika, że przytoczone podstawy kasacyjne uzasadniają jej uwzględnienie. Innymi słowy przesłanka ta występuje, gdy w sprawie dopuszczono się takiego naruszenia prawa, które jest widoczne "na pierwszy rzut oka" i nie nasuwa wątpliwości (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 11 września 2007 r., III CSK 219/07). Analizując zarzuty skargi kasacyjnej skład orzekający doszedł do przekonania, że zaistniała przesłanka uzasadniająca zastosowanie tego przepisu, gdyż podstawy skargi kasacyjnej są oczywiście usprawiedliwione. M. W. wniósł do tutejszego Sądu w dniu 10 listopada 2021 r. (data nadania pocztowego) skargę na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w P. z dnia 12 października 2020 r. nr [...] odmawiającą prawa do zwolnienia z opłacania należności z tytułu składek należnych za okres od marca 2020 r. do maja 2020 r. W odpowiedzi na skargę ZUS podniósł, że uwzględnił skargę w całości w decyzji z 14 grudnia 2020 roku. Postępowanie sądowoadministracyjne podlegało więc umorzeniu. Zgodnie z art. 54 § 3 zdanie pierwsze P.p.s.a. (Dz.U. z 2022 r., poz. 329, z późn. zm.) organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania zaskarżono, może w zakresie swojej właściwości uwzględnić skargę w całości w terminie 30 dni od dnia jej otrzymania. W niniejszej sprawie ZUS we wspomnianym trybie – tzw. autokontroli – uchylił w całości zaskarżoną decyzję oraz poprzedzające ją decyzje własne i orzekł o zwolnieniu skarżącego z obowiązku opłacania należności z tytułu składek należnych za okres od marca 2020 r. do maja 2020 r. Rozstrzygnięcie to uwzględnia więc żądanie strony zawarte zarówno w odwołaniu, jak i skardze. W takich warunkach skuteczne wzruszenie i wyeliminowanie z obrotu prawnego orzeczenia stanowiącego przedmiot skargi w niniejszej sprawie wywołało skutek w postaci bezprzedmiotowości niniejszego postępowania sądowoadministracyjnego. W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 179 a, art. 161 § 1 pkt 3 i § 2 p.p.s.a. orzekł, jak w pkt 1 i 2 sentencji wyroku. O kosztach Sąd orzekł jak w pkt 3 sentencji wyroku na podstawie art. 206 p.p.s.a. Sąd odstąpił od zasądzenia kosztów postępowania z uwagi na wadliwość orzeczenia z dnia 3 lutego 2022 r., jak również przedmiot postępowania, który wynika ze szczególnej sytuacji pandemicznej.