III SA/Po 104/21

Dnia 12 marca 2021 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Mirella Ławniczak (spr.) Sędziowie WSA Marzenna Kosewska WSA Marek Sachajko po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 12 marca 2021 roku sprawy ze skargi W. R. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w [...] z dnia [...] listopada 2020r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek oddala skargę

Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. B., decyzją z [...] listopada 2020 roku nr [...], po ponownym rozpoznaniu sprawy, utrzymał w mocy, decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych [...] Oddział w Ł. z dnia [...] września 2020 roku nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek w łącznej kwocie [...]zł. W uzasadnieniu decyzji wyjaśniono, co następuje. W. R., pismem z dnia [...] kwietnia 2020 roku, wystąpił o umorzenie zaległości z tytułu składek, które są objęte układem ratalnym (umowa z dnia [...] grudnia 2017 roku). Układ jest realizowanym zgodnie z harmonogramem. Organ stwierdził, że zaległości figurujące na koncie płatnika są nadal wymagalne i nie uległy przedawnieniu. Postępowanie egzekucyjne wszczęte w dniu [...] sierpnia 2017 roku zostało zawieszone ze względu na zawarty układ ratalny. Wnioskodawca prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z żoną. Dochód miesięczny rodziny z tytułu świadczeń emerytalnych to około [...] zł netto miesięcznie. Świadczenia emerytalne są wolne od potrąceń egzekucyjnych. Miesięczna rata z tytułu spłaty zadłużenia na rzecz ZUS to [...] zł. Stałe koszty utrzymania rodziny zadeklarowane zostały na kwotę [...]zł miesięcznie. Wnioskodawca nie posiada nieruchomości oraz jest właścicielem samochodu [...] z [...] roku. Uwzględniając sytuację rodzinną i materialną wnioskodawcy, okresu i wysokości zaległości oraz przyczyn jej powstania organ uznał, że nie zachodzą przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności w rozumieniu art. 28 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz brak jest podstaw do umorzenia zaległości na podstawie art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z § 3 ust.1 pkt 3 rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 roku w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. Nr 141, poz. 1365). W. R. skorzystał z prawa skargi do sądu administracyjnego i zażądał uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. W ocenie Skarżącego zakwestionowane decyzje: 1) naruszają art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z 3 ust.1 pkt 3 rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 roku w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne poprzez przyjęcie, że w sprawie brak jest podstaw do składek, 2) naruszają art. 83 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych poprzez jego błędną wykładnię, 3) naruszają art. 7, art. 77 §1, art. 80 oraz art. 107 §3 ustawy – Kodeks postępowania administracyjnego poprzez brak wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, w szczególności brak uwzględnienia podeszłego wieku zobowiązanego, złego stanu zdrowia, wysokości uzyskiwanych dochodów oraz kosztów utrzymania i w konsekwencji preferencyjne potraktowanie interesu organu w porównaniu z interesem skarżącego, 4) naruszają art. 138 §1 pkt 1 ustawy – Kodeks postępowania administracyjnego poprzez utrzymanie w mocy rozstrzygnięcia organu I instancji. W ocenie skarżącego ocena materiału dowodowego przeprowadzona przez organ była dowolna. Podstawą odmowy umorzenia zaległości nie może być okoliczność, że wnioskodawca nie korzysta ze świadczeń opieki społecznej. Wysokość pobieranych świadczeń emerytalnych ([...] zł - skarżący, [...] zł - żona skarżącego) nie wskazuje na zdolność do spłaty zadłużenia. Koszty utrzymania rodziny określone zostały na kwotę [...]zł. Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o oddalenie skargi i podtrzymał argumentację przedstawioną w uzasadnieniu decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Skarga podlega oddaleniu. Sąd nie ujawnił naruszenia prawa uzasadniającego stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji, ani naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego w rozumieniu art. 145 §1 pkt lit. b ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. 2019, poz. 2325 ze zm.). Po przeprowadzeniu kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego, sąd nie znalazł podstaw do uchylenia zaskarżonej decyzji ani w całości, ani w części, gdyż nie stwierdził ani naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, ani naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W sprawach dotyczących umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek ubezpieczenia społecznego Zakład Ubezpieczeń Społecznych wyposażony został w kompetencję do umorzenia należności z tytułu tych składek w przypadku stwierdzenia ustalonych ustawowo przesłanek umorzenia. Obowiązujące przepisy przewidują, że umorzenie należności jest możliwe w przypadku całkowitej nieściągalności, o której mowa w art. 28 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 13 października 1998 roku o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. 2017, poz. 1778 ze zm. zwanej daje ustawą), bądź istnienia uzasadnionego przypadku, o którym mowa w art. 28 ust. 3a tej ustawy. W granicach sprawy prowadzonej na podstawie art. 28 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, a więc sprawy dotyczącej umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek ubezpieczenia społecznego, pozostaje ustalenie przesłanek, od których ustawa uzależnia umorzenie tych składek. Przedmiotem postępowania o umorzenie należności jest zatem wyjaśnienie kwestii dotyczących istnienia materialnoprawnej podstawy umorzenia, jaką jest całkowita nieściągalność, a w przypadku jej braku - zaistnienie uzasadnionego przypadku w stosunku do płatnika składek. Podkreślić należy, iż jakkolwiek organ kwestionuje wiarygodność oświadczenia strony co do stanu majątkowego z uwagi na nieprzedłożenie potwierdzających je dokumentów, to zdaniem, sądu nie ma to wpływu na ocenę uzyskiwanych dochodów i ponoszonych kosztów. Odniesiono się także do kwestii przedawnienia zobowiązań. A wniosek rozpatrzono w oparciu o wszystkie przepisy prawne mogące mieć zastosowanie w sprawie –tj. art. 28 ust. 2 i 3 oraz 3 a ustawy . W myśl art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. W art. 28 ust. 3 u.s.u.s. ustawodawca sprecyzował, że całkowita nieściągalność zachodzi, gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2016 r. poz. 2171, 2260 i 2261 oraz z 2017 r. poz. 791); 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa; 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym; 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Wyliczenie zawarte w tym przepisie jest wyczerpujące, tj. stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, że ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Dopiero zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie, daje możliwość umorzenia tych należności. Nawet wówczas oznacza to jednak dla organu podejmującego rozstrzygnięcie tylko możliwość umorzenia należności z tytułu składek, a nie prawny obowiązek ich umorzenia (por. wyrok NSA z dnia 17 marca 2016 r., II GSK 1694/14). Organ orzekając w niniejszej sprawie dokonał analizy sprawy pod kątem spełnienia przesłanek wymienionych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. i prawidłowo ustalił, iż w przypadku skarżącej nie zachodzi sytuacja całkowitej nieściągalności, która pozwalałby rozważać możliwość umorzenia składek na podstawie art. 28 ust. 1 i 2 u.s.u.s. Zważyć bowiem należy, iż nie toczyło się wobec skarżącego postępowanie upadłościowe ani też postępowanie likwidacyjne, w trakcie którego doszło do stwierdzenia braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Ponadto wprawdzie skarżący zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej z dniem [...] sierpnia 2018r., jednakże Dyrektor ZUS wszczął postępowanie egzekucyjne, w ramach którego zajęto świadczenie emerytalne. Następnie dokonano z zawieszenia tego postępowania z uwagi na zawarty układ ratalny. Również wysokość zobowiązania wobec ZUS przekracza koszty upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym. W art. 28 ust. 3a u.s.u.s. przewidziana zaś została dodatkowa możliwość umorzenia należności z tytułu składek. Dotyczy ona jednakże już tylko ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek, czyli tych ubezpieczonych, którzy byli zobowiązani płacić sami za siebie składki, ale tego nie czynili, doprowadzając do zaległości. Ta grupa płatników potraktowana została przez ustawodawcę łagodniej, bowiem zaległe należności składkowe mogą być umarzane w uzasadnionych przypadkach mimo braku całkowitej nieściągalności w sytuacjach określonych w powołanym rozporządzeniu MGPiPS. Z art. 28 ust. 3b u.s.u.s dodatkowo wynika, że dla oceny, czy przypadek jest uzasadniony należy brać pod uwagę z jednej strony ważny interes osoby zobowiązanej, a z drugiej strony stan finansów ubezpieczeń społecznych. W tym zakresie również prawidłowe są ustalenia organu, tak co do sytuacji finansowej, jak i zdrowotnej skarżącego. W przekonaniu Sądu wprawdzie sytuacja materialna skarżącego jest trudna, jednakże nie w stopniu uzasadniającym umorzenie składek. Rodzina skarżącego ponosi stałe miesięczne wydatki z tytułu opłat eksploatacyjnych w wysokości [...] zł, i koszty leczenia [...] zł. Po opłaceniu wydatków kwocie [...]zł pozostaje kwota ok. [...] zł, z której skarżący zaspokaja pozostałe potrzeby życiowe i reguluje zobowiązania wobec ZUS w kwocie [...]zł. Strona nie wykazała przy tym, by brakowało jej środków finansowych na inne wydatki czy pokrycie kosztów leczenia. Ma ona zatem zapewnione minimum socjalne i minimum egzystencji określane przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych, które w dacie złożenia wniosku wynosiło [...] zł miesięcznie dla dwuosobowego gospodarstwa emeryckiego. Deklarowane więc w skardze, choć nie potwierdzone żadnym dokumentem koszty utrzymania ([...] zł) odpowiadają minimum socjalnemu. Organ uwzględnił już sytuację skarżącego przez to, że wstrzymał egzekucję (potrącenia egzekucyjne wynosiły [...] zł miesięcznie) i wdrożył system ratalny, który w większym stopniu uwzględnia interesy skarżącego. Całkowitego umorzenia ani w przypadku rat, ani w przypadku egzekucji, nie uzasadnia więc sytuacja dochodowo/kosztowa skarżącego. Dochody po uwzględnieniu deklarowanych kosztów, a także według minimum socjalnego, pozwalają nadal na realizację spłaty zadłużenia. Podkreślenia również wymaga, iż instytucja umorzenia jest wyjątkiem od powszechnego obowiązku uiszczania należności publicznoprawnych, co oznacza, że jej zastosowanie powinno być ograniczone do nadzwyczajnych sytuacji (por. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 29 lutego 2012 r., III SA/Po 14/12 ). Przy wyjątkowym charakterze instytucji umorzenia zadłużenia z tytułu składek organ władny był dać pierwszeństwo interesowi społecznemu kierując się szczególnym, publicznoprawnym charakterem tych należności oraz celami, na które są przeznaczone ze swej istoty. Podjęta decyzja mieściła się w zakresie wyznaczonym przepisami powszechnie obowiązującego prawa. Zachowała też proporcje pomiędzy interesem społecznym, a ważnym interesem strony, które w niniejszej sprawie nie zostały przez organ naruszone. Instytucja umorzenia nie może być stosowana ani nagminnie, ani jako powszechny sposób zwolnienia z długu o publicznym przecież charakterze. Podkreślić też należy, że w przypadku badania legalności decyzji uznaniowych, a taką jest zaskarżona decyzja kompetencje sądu są znacznie ograniczone. Kontrola sądu administracyjnego dotyczy w istocie przestrzegania przez organ podejmujący decyzję dyrektyw wyboru między możliwościami zawartymi w powołanej w decyzji normie uznaniowej. Rola sądu ogranicza się więc do zbadania, czy postępowanie przebiegło prawidłowo, czy strony były należycie informowane o przysługujących im prawach i obowiązkach, czy organ należycie zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy. Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy należy stwierdzić, że organ orzekający przeprowadził postępowanie w sposób prawidłowy i rzetelny, a także dokonał wyczerpującej oceny zgromadzonego materiału dowodowego, czemu dał wyraz w uzasadnieniu decyzji, spełniającym wymogi określone w art. 107 § 1 i 3 k.p.a., nie przekraczając granic uznania. W konsekwencji należało uznać, iż zaskarżoną decyzją organ trafnie odmówił umorzenia składek. Dlatego też Sąd - działając na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - oddalił skargę