III SA/Kr 674/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko Sędziowie Sędzia WSA Jakub Makuch Asesor WSA Magdalena Gawlikowska (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 21 września 2023 roku sprawy ze skargi K. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 20 lutego 2023 r., nr SKO-NP-4115-523/22 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia oddala skargę

Skarżąca K. W. wniosła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką M. H., legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, przy czym znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od 6 czerwca 2022 r. Decyzją Wójta Gminy C. z 26 października 2022 r., znak: [...] orzeczono o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Odmowę przyznania wnioskowanego świadczenia uzasadniono niespełnieniem przesłanki z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, która uzależnia ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od wieku powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca zarzuciła: - naruszenie przepisów prawa materialnego, mające wpływ na wynik sprawy poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez nie uwzględnienie okoliczności, iż wskutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, co determinuje naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP, - błędne zastosowanie rozstrzygnięcia Trybunału Konstytucyjnego dotyczącego art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, a co za tym idzie wydanie przedmiotowej decyzji dotyczącej odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Decyzją z 20 lutego 2023 r., nr SKO-NP-4115-523/22 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W motywach rozstrzygnięcia stwierdzono, że jakkolwiek w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b cyt. ustawy, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, to jednak zaskarżona decyzja jest słuszna, albowiem w sprawie nie zachodzi związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub jego niepodejmowaniem, a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką. Przywołując okoliczności faktyczne sprawy Kolegium wskazało, że skarżąca mieszka w C., ul. K. [...], natomiast jej matka wraz z mężem mieszkają w C., ul. K. [...] i prowadzą wspólne gospodarstwo domowe. Mąż matki skarżącej legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności. Matka skarżącej (l. 81) stale pobiera leki, porusza się w obrębie mieszkania i posesji z pomocą osoby drugiej, ze względu na zawroty głowy. Wypowiada się w miarę logicznie, większość czasu spędza w domu w pozycji siedzącej lub leżącej. Jak podała skarżąca, w celu sprawowania opieki nad matką zrezygnowała z zatrudnienia w firmie G. 19 września 2022 r. oraz nie podejmuje pracy zarobkowej. Obecnie jest zarejestrowana w PUP w N. jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku i koncentruje się na sprawowaniu opieki nad niepełnosprawną matką. Opieka ta polega na: podawaniu leków i robieniu zakupów, asekuracji matki podczas poruszania się, utrzymaniu higieny osobistej, przygotowaniu i podaniu posiłków, robieniu prania, sprzątaniu mieszkania, pomaganiu w ubieraniu się, zabieraniu matki na wizyty lekarskie i konsultacje lekarskie, na badania. Skarżąca oświadczyła, że w ramach opieki nad matką spędza u niej od 8 do 10 godzin dziennie. Ponadto – jak stwierdziła - rodzice mają telefon i o każdej porze dnia i nocy mogą ją wezwać, a ona jest do dyspozycji 24 godziny na dobę. Biorąc pod uwagę powyższe Kolegium uznało, że w realiach niniejszej sprawy brak jest związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez odwołującą, a koniecznością opieki nad osobą wymagającą opieki, albowiem faktycznie zakres opieki jakiej wymaga matka skarżącej i jaki faktycznie wykonuje skarżąca nie jest tego rodzaju, że uniemożliwiałoby to podjęcie przez skarżącą jakiejkolwiek aktywności zawodowej, choćby w ograniczonym zakresie godzinowym. Dodatkowo wskazano, że oprócz skarżącej zobowiązana alimentacyjnie względem matki jest jeszcze jej szósta rodzeństwa, względem której nie zachodzą obiektywne przeszkody uniemożliwiające współdzielenia ze skarżącą opieki nad matką. Na powyższą decyzję skarżąca wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. W skardze zaskarżonej decyzji zarzuciła: - naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji; - rażącą obrazę przepisów prawa materialnego tj. art. 17 ust 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, mimo że skarżąca zalicza się do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, będącą jednocześnie opiekunem faktycznie osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż rodzeństwo skarżącej może partycypować w opiece nad niepełnosprawną matką, podczas, gdy funkcjonalna wykładania ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) sądy administracyjne są właściwe do badania zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych, przy czym sąd nie może opierać tej kontroli na kryterium słuszności lub sprawiedliwości społecznej. Decyzja administracyjna jest zgodna z prawem, jeżeli jest zgodna z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa materialnego i przepisami prawa procesowego. Uchylenie decyzji administracyjnej, względnie stwierdzenie jej nieważności przez sąd następuje tylko w przypadku stwierdzenia istnienia istotnych wad w postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego, mającego wpływ na wynik sprawy - art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634) zwanej dalej "p.p.s.a.". Zakres kontroli Sądu wyznacza art. 134 p.p.s.a. stanowiący, iż sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji w tak określonych granicach sąd doszedł do przekonania, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 615 ze zm.), powoływanej dalej także jako "u.ś.r.". Zgodnie treścią art. 17 ust. 1 cyt. ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Odnosząc powyższe do okoliczności niniejszej sprawy Sąd zauważa, że słuszne jest stanowisko Kolegium, zgodnie z którym, w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b cyt. ustawy, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. W wyroku tym wskazano bowiem, że art. 17 ust. 1b cyt. ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Tym samym w stosunku do opiekunów tych dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała później niż w okresach wskazanych w ust. 1b pkt 1 i 2 cyt. ustawy, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. W odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego trzeba dokonywać zatem z pominięciem tego kryterium. Wobec powyższego, Kolegium prawidłowo uznało, że moment powstania niepełnosprawności nie może być podstawą odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, wobec czego brak było podstaw do odmowy przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego tylko z tego powodu, że nie został spełniony warunek z art. 17 ust. 1b cyt. ustawy. Sąd podziela też stanowisko organu odwoławczego, że mimo błędnego stanowiska organu pierwszej instancji w zakresie ww. aspektu, decyzję należało utrzymać w mocy z uwagi na niezaistnienie przesłanki w postaci związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją lub nie podejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką. Z niekwestionowanych okoliczności sprawy wynika, że matka skarżącej leczy się na niewydolność krążenia, nadciśnienie tętnicze, miażdżycę aorty, cukrzycę typu 2, przewlekłą chorobę nerek, przewlekłe zawroty głowy. Leczenie prowadzi u lekarza rodzinnego, konsultuje się w Poradni Kardiologicznej, Ortopedycznej, Diabetologicznej i Okulistycznej. Skarżąca w ramach sprawowanej opieki podaje matce leki, robi zakupy, asekuruje matkę podczas poruszania się, pomaga w utrzymaniu higieny osobistej, przygotowuje i podaje posiłki, robieni pranie, sprzątanie mieszkania, pomaga w ubieraniu się, zabiera matkę na wizyty lekarskie i badania. Zgodnie z oświadczeniem skarżącej opieka nad matką zajmuje jej 8 do 10 godzin, a czasem nawet 24 godziny na dobę. Zdaniem Sądu zakres sprawowanej przez skarżącą opieki w odniesieniu do stanu zdrowia matki skarżącej nie wypełnia przesłanek warunkujących przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Sąd wskazuje, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. System świadczeń rodzinnych został bowiem tak skonstruowany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia. Jednak wówczas wnioskujący musi sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni i ścisły związek przyczynowo skutkowy (por. wyrok NSA z 12 lutego 2020 r. I OSK 516/19). Opieka ta powinna być zatem w takim stopniu absorbująca, że podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej przez opiekuna musiałoby się odbyć ze szkodą dla podopiecznego (por. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 18 marca 2021 r., sygn. akt IV SA/Wr 51/21). Tymczasem stan faktyczny sprawy wskazuje, że matka skarżącej niewątpliwie jest osobą z wieloma schorzeniami i wymaga wsparcia, ale jednak nie jest osobą obłożnie chorą, czy bez kontaktu, tudzież z objawami wymagającymi ciągłej obecności opiekuna. Jest w stanie przemieszczać się po mieszkaniu przy pomocy kul lub balkonika i jak stwierdził pracownik socjalny jest osobą komunikatywną. Również zgodnie z twierdzeniami skarżącej rodzice w razie potrzeby dzwonią do niej, zatem są w logicznym kontakcie. Stan matki nie wskazuje aby była ona zależna od drugiej osoby w stopniu uniemożliwiającym pozostawienie jej samej w domu na część dnia. Skarżąca nie mieszka razem z matką, co świadczy o przynajmniej częściowej samodzielności matki w codziennym funkcjonowaniu. Opieka sprawowana przez skarżącą, nie ma więc takiego charakteru, żeby zmuszała ją do definitywnej rezygnacji z jakiejkolwiek aktywności zawodowej. Nie sposób przyjąć, aby takie czynności jak: przygotowanie posiłków, pomoc w ubieraniu, sprzątanie, gotowanie, wyjazdy do lekarzy, wykupywanie leków i pomoc w ich zażywaniu mogły być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności skarżącej. Również pomoc w czynnościach higienicznych jest wykonywana zwykle w określonych porach dnia lub raz na jakiś czas, a zatem i ta czynność nie ma charakteru ciągłego. Są to typowe czynności dnia codziennego, które mogą być wykonywane przez osoby na co dzień pracujące zawodowo i wykonujące je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu, mające pod opieką starszych zwykle schorowanych rodziców. Ponadto rodzaj i charakter tych czynności mieści się w zakresie prawidłowych relacji rodzinnych jakie występują pomiędzy rodzicem, a dzieckiem. W niniejszej sprawie skarżąca nie mieszka razem z matką, co świadczy o przynajmniej częściowej samodzielności matki w codziennym funkcjonowaniu. Dodatkowo, poza brakiem istnienia związku przyczynowo – skutkowego, organ słusznie zauważył, że skarżąca ma jeszcze szóstkę rodzeństwa, w równym stopniu zobowiązanego alimentacyjnie względem matki. Czwórka z nich przebywa w USA, a dwójka pracuje i ma swoje rodziny. Orzekający w niniejszej sprawie Sąd podziela pogląd prezentowany w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, zgodnie z którym możliwość współdziałania rodzeństwa wnioskodawcy w opiece nad niepełnosprawnym rodzicem jest postrzegana jako element stanu faktycznego mającego wpływ na ustalenie istnienia związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem aktywności zawodowej wnioskującego, a potrzebą sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (por. wyrok WSA w Krakowie z 7 marca 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1235/22, czy wyrok WSA w Krakowie z 7 marca 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1280/22). Natomiast w stosunku do pozostałych dzieci matki skarżącej nie stwierdzono obiektywnych przeszkód w możliwości wsparcia skarżącej w opiece nad matką w wybranej formie. Reasumując prawidłowe jest stanowisko organu odwoławczego, że okoliczności stanu faktycznego sprawy uzasadniały odmowę przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką. Podkreślić należy, że Sąd nie kwestionuje stanu zdrowia matki skarżącej i konieczności opieki oraz faktu, że skarżąca tę opiekę sprawuje. Jednakże samo sprawowanie opieki nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Musi to być opieka o takim charakterze i natężeniu, że wyklucza możliwość podjęcia pracy zarobkowej choćby w częściowym wymiarze. Taka opieka – w ocenie Sądu – nie miała miejsca w realiach kontrolowanej sprawy. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.