III SA/Kr 134/26

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Paweł Dąbek Sędziowie: WSA Inga Gołowska (spr.) WSA Waldemar Michaldo po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 17 czerwca 2026r. sprawy ze skargi Y.Y. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 5 grudnia 2025r. znak: 010070/680/4466512/2023 w przedmiocie uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 18 marca 2024r. znak: 010070/680/4466512/2023.

Zaskarżoną decyzją z dnia 5 grudnia 2025r. znak: 010070/680/4466512/2023 Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego, utrzymał w mocy decyzję własną z dnia 18 marca 2024r. o uchyleniu prawa do świadczenia wychowawczego na okres od 1 lutego 2023r. do 31 maja 2023r. na dziecko D.V. Decyzję wydano w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy: W dniu 30 stycznia 2023r. Y.Y. złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko na okres świadczeniowy 2022/2023. Po rozpatrzeniu wniosku, informacją z dnia 16 maja 2023r. Skarżąca została powiadomiona o przyznaniu prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko. Następnie na podstawie rejestru prowadzonego przez Komendanta Głównego Straży Granicznej organ ustalił, że dziecko utraciło legalny pobyt w Polsce w związku z zarejestrowaniem się w systemie zabezpieczenia społecznego w innym państwie członkowskim UE. W związku z powyższym organ uchylił przyznane Skarżącej prawo do świadczenia wychowawczego na dziecko od 1 lutego 2023r. do 31 maja 2023r. Od ww. decyzji Skarżąca wniosła odwołanie, podnosząc, że na podstawie zaświadczenia z dnia 3 marca 2023r. wydanego przez Urząd Gminy w Wiśniowej ma potwierdzony status uchodźcy nieprzerwanie od 2 stycznia 2023r. Skarżąca wyjaśniła, że przebywała w Czechach w okresie od 3 stycznia 2023r. do 27 stycznia 2023r. (był to pobyt związany z wizytą u znajomych). W urzędzie w Czechach Skarżąca dowiedziała się, że jeżeli ma już nadany status uchodźcy w innym państwie, to nie może cyt. "dłużej przebywać nieodpłatnie". W związku z tym Skarżąca wróciła do Polski, gdzie córka podjęła zdalne nauczenie. Opisaną na wstępie decyzją z dnia 5 grudnia 2025r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych orzekł o utrzymaniu w mocy decyzji wydanej w pierwszej instancji. Organ wyjaśnił, że zgodnie z art. 26 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 12 marca 2022r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (Dz.U. 2025r. poz. 337), prawo do świadczenia wychowawczego przysługuje m.in. obywatelowi Ukrainy, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest uznawany za legalny na podstawie art. 2 ust. 1 tej ustawy. Zgodnie natomiast z art. 11 ust. 2 ww. ustawy, wyjazd obywatela Ukrainy z Polski na okres powyżej 30 dni pozbawia go prawa do legalnego pobytu na terytorium RP na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy. Obywatelowi Ukrainy na podstawie wniosku złożonego w dowolnym organie gminy jest nadawany numer PESEL, ze statusem "UKR". Nadanie numeru PESEL ze statusem "UKR" potwierdza, że obywatel Ukrainy przebywa w Polsce legalnie na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy pomocowej w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium Ukrainy. W przypadku wyjazdu obywatela Ukrainy z terytorium RP na okres powyżej 1 miesiąca obywatel Ukrainy traci status "UKR". Stosownie do art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci Zakład Ubezpieczeń Społecznych może bez zgody strony zmienić lub uchylić prawo do świadczenia wychowawczego, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna mająca wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, osoba nienależnie pobrała świadczenie wychowawcze lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego. W wyniku weryfikacji sprawy w oparciu o zapisy rejestru Komendanta Głównego Straży Granicznej ustalono, dziecko D.V. utraciło legalny pobyt w Polsce w związku z zarejestrowaniem się w systemie zabezpieczenia społecznego w innym państwie członkowskim UE. Organ wyjaśnił, że osobom, które utraciły status "UKR", w związku z wyjazdem z terytorium RP, status ten może zostać nadany kolejny raz po ponownym przybyciu na terytorium RP z terytorium Ukrainy w związku z działaniami wojennymi prowadzonymi na terytorium tego państwa. W związku z powyższym, w celu ponownego uzyskania statusu "UKR", należy zgłosić się niezwłocznie od dnia wjazdu na terytorium RP do organu gminy w celu złożenia wniosku o nadanie numeru PESEL i uzyskanie statusu "UKR". W dniu 5 grudnia 2025r. w ramach postępowania odwoławczego organ ponownie dokonał odczytu rejestru Komendanta Głównego Straży Granicznej. Ostatnia aktualizacja ww. rejestru dziecka miała miejsce 5 lipca 2023r., a rejestru Skarżącej 3 stycznia 2023r. Okres legalnego pobytu dziecka w Polsce odnotowany został od 25.05.2022r. do 03.10.2022r. oraz od 02.01.2023r. do 28.01.2023r., natomiast Skarżącej legalny pobyt został odnotowany w okresach od 25.05.2022r. do 03.10.2022r. oraz od 02.01.2023r. do 04.03.2026r. Zgodnie z art. 3 ust. 1 o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa Komendant Główny SG rejestruje pobyt obywatela Ukrainy w Polsce w rejestrze: - w związku z przekroczeniem przez obywatela Ukrainy granicy podczas kontroli granicznej, albo - na podstawie wniosku obywatela Ukrainy o nadanie numeru PESEL, złożonego w dowolnym organie wykonawczym gminy, nie później niż 90 dni od dnia wjazdu na terytorium Polski, jeżeli wjazd obywatela Ukrainy nie został zarejestrowany przez SG podczas kontroli granicznej lub nastąpił przez granicę, na której nie jest prowadzona kontrola graniczna. Stosownie do art. 26 ust. 3i ustawy pomocowej Zakład Ubezpieczeń Społecznych oraz organ właściwy w rozumieniu ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych są zobowiązani do weryfikacji dalszego prawa do świadczenia na podstawie danych dostępnych z rejestrów publicznych, w tym z rejestru prowadzonego przez Komendanta Głównego Straży Granicznej i z rejestru PESEL. W wyniku ponownej analizy dokumentów znajdujących się aktach sprawy ustalono, że nie zostały spełnione warunki wynikające z art. 2 ust. 1 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa, ponieważ nie zostały zaktualizowane rejestry Komendanta Głównego Straży Granicznej i dziecko nie posiada legalnego pobytu na terytorium Polski w okresie od 01.02.2023r., co uprawniałoby Skarżącą do pobierania świadczeń. W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie Skarżąca podniosła, że posiada dowody oraz świadków, że córka przebywała razem z nią na terenie Polski. Skarżąca podała następujące daty: 25.05.2022r. - wyjazd na Łotwę; 1.06.2022r. - wjazd do Polski; 3.06.2022r. - nadanie statusu UKR; 3.10.2022r. - wyjazd na Ukrainę; 2.01.2023r. - wjazd do Polski oraz nadanie statusu UKR; 2.04.2024r. - wyjazd i wjazd do Polski. Skarżąca podkreśliła, że co miesiąc chodziła do urzędu gminy po zaświadczenie o posiadaniu statusu UKR przez jej córkę w celu okazania właścicielowi mieszkania, w którym się zatrzymały po przyjeździe do Polski. Jest on jednym z wielu świadków, którzy mogą osobiście lub pisemnie potwierdzić oświadczenia Skarżącej. Odpowiadając na skargę organ administracji wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 1§1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2024r., poz. 1267) w zw. z art. 3§1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, t.j. Dz. U. z 2026r. poz. 143, dalej p.p.s.a.). sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. W wyniku takiej kontroli decyzja może zostać uchylona w razie stwierdzenia, że naruszono przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub doszło do takiego naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłoby w istotny sposób wpłynąć na wynik sprawy, ewentualnie w razie wystąpienia okoliczności mogących być podstawą wznowienia postępowania (art. 145§1 pkt 1 lit. a, b lub c p.p.s.a.). Skarga została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym art. 119 pkt 2 p.p.s.a. Wedle art. 4 ust. 1 ustawy o pomocy obywatelowi Ukrainy, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej uznaje się za legalny na podstawie art. 2 ust. 1 tej ustawy, na podstawie wniosku złożonego w dowolnym organie wykonawczym gminy na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, nadaje się numer PESEL, o którym mowa w art. 15 ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności. Obywatelowi Ukrainy, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej uznaje się za legalny na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa, któremu numer PESEL nadano przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, nadaje się w rejestrze PESEL, na jego wniosek, o którym mowa w art. 4 ust. 1 ustawy o pomocy status, o którym mowa w art. 8 pkt 24a lit. d ustawy z dnia 24 września 2010r. o ewidencji ludności, i wprowadza się jego dane do rejestru, o którym mowa w art. 6 ust. 1 ustawy o pomocy (art. 4 ust. 1a). Przepis art. 8 pkt 24a lit. d ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności (Dz. U. z 2024r. poz. 736), stanowi zaś, że w rejestrze PESEL i rejestrach mieszkańców gromadzony jest status cudzoziemca oznaczony jako UKR - w przypadku osoby, której nadano numer PESEL na podstawie art. 4 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa. Stosownie do art. 26 ust. 3a ustawy o pomocy Komendant Główny Straży Granicznej udostępnia Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych, ustalającemu prawo do świadczeń, o których mowa w art. 26 ust. 1 pkt 2-4 tej ustawy, oraz dofinansowania, o którym mowa w art. 26 ust. 1 pkt 5 tej ustawy, oraz, za pośrednictwem ministra właściwego do spraw rodziny, organowi właściwemu w rozumieniu ustawy o świadczeniach rodzinnych ustalającemu prawo do świadczeń, o których mowa w art. 26 ust. 1 pkt 1 ustawy o pomocy informację o okoliczności, o której mowa w art. 11 ust. 2 tej ustawy na terytorium tego państwa. Z art. 26 ust. 3c, 3g, 3 h i 3i ustawy o pomocy wynika, że ZUS jest istotnie obowiązany do weryfikacji prawa do świadczenia wychowawczego, w szczególności na podstawie danych dostępnych z rejestrów publicznych, w tym z rejestru, o którym mowa w art. 3 ust. 3 tej ustawy i z rejestru PESEL. Weryfikując zasadność wniosku o przyznanie świadczenia przez obywatela Ukrainy, o którym mowa w art. 2 ust. 1 ustawy o pomocy oraz kontrolując dalsze pobieranie świadczenia, Prezes ZUS jest uprawniony do korzystania z rejestru prowadzonego przez Komendanta Głównego Straży Granicznej (zawierającego m.in. informacje o dacie wjazdu i wyjazdu z terytorium RP) oraz rejestru PESEL (w zawierającego informację o statusie cudzoziemca - UKR). Za uwzględnieniem skargi przemawia jednak to, że sąd nie podziela prezentowanej w obu decyzjach argumentacji organów ZUS, iż wyłącznym dowodem, na podstawie którego ustalany jest stan faktyczny w sprawie jest rejestr, o którym wyżej była mowa. W systemie teleinformatycznym mogą bowiem wystąpić błędy. Obowiązujące przepisy uzależniają przyznanie świadczenia od spełnienia przesłanek podmiotowych i przedmiotowych "legalności pobytu", a nie od dokonania odpowiedniej adnotacji w rejestrze. Niewątpliwie przedmiotowe rejestry stanowią dowód legalnego pobytu w Polsce, jednakże nie może to prowadzić do uznania, że jest to wyłączny dopuszczalny dowód w tym zakresie, jak zdaje się uważać organ. Rejestr Komendanta Głównego Straży Granicznej z dokonanymi w nim adnotacjami jest w tym postępowaniu tylko dowodem w sprawie. Z przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego, który znajduje zastosowanej sprawie (art. 28 ust. 1 ustawy o pomocy) wynika, że dowodem w postępowaniu administracyjnym może być bowiem wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem (por. art. 75§1 k.p.a.). Zatem, mając na uwadze otwarty katalog dowodów, dane zdarzenie może być wykazane każdym legalnym dowodem. Dowodem są w szczególności dokumenty urzędowe (art. 76 k.p.a.). Dane zawarte w rejestrze Komendanta Głównego Straży Granicznej mają status dokumentu urzędowego, a organ administracji publicznej związany jest dokumentem urzędowym co do faktów. Nie oznacza to, że nie ma on obowiązku, w razie wątpliwości co do zgodności z prawdą, przeprowadzenia przeciwdowodu (art. 76§3 k.p.a.). Sprzeciwić się bowiem należy takiemu rozumieniu art. 76 k.p.a., które prowadziłoby do wydania przez organ odwoławczy rozstrzygnięcia na podstawie danych z rejestru Komendanta Głównego Straży Granicznej niezgodnych ze stanem rzeczywistym. W tym też zakresie stanowisko sądów administracyjnych jest jednolite (z wielu por. wyroki WSA w Kielcach z dnia 8 sierpnia 2024r.,II SA/Ke 257/24, WSA w Krakowie z dnia 5 listopada 2025r., III SA/Kr 600/25; WSA w Warszawie z dnia 18 grudnia 2025r., I SA/Wa 1459/25 i WSA w Łodzi z dnia 30 stycznia 2026r.; CBOSA). W tej perspektywie należy uznać, że w przedmiotowym postępowaniu organy ZUS zaniechały samodzielnego ustalenia i oceny faktów istotnych z punktu widzenia przesłanek mających istotny wpływ na wynik sprawy - przyznania świadczenia wychowawczego. W szczególności Prezes ZUS nie odniósł się ani do okoliczności przedstawionych w odwołaniu skarżącej (dotyczących wyjazdu do Czech-kiedy?, na jaki okres?) ani też nie przeprowadził postępowania dowodowego na okoliczności podnoszone przez skarżącą. Tak w odwołaniu, jak i w skardze skarżąca szczegółowo opisała stan faktyczny jej przypadku i co najmniej uprawdopodobniła to, że dla rozstrzygnięcia sprawy konieczne jest zweryfikowanie tak jej twierdzeń, jak i stanu rejestrowego. Co ważne, w aktach administracyjnych sprawy znajdują się dokumenty sporządzone przez administrację łotewską, które nie zostały przetłumaczone na j. polski wobec czego ich treść nie jest znana organowi. Mając na względzie znajdujące pełne zastosowanie w sprawie zasady postępowania administracyjnego, obowiązkiem organów było więc ustalenie rzeczywistego, indywidualnego stanu faktycznego w oparciu o każdej prawnie dopuszczalne dowody, a nie poprzestanie wyłącznie na "prawdzie formalnej". Takiego ograniczenia wskazane przez organy przepisy nie wprowadzają i jest ono niedopuszczalne w świetle art. 7§1, 77§1 i 80 k.p.a. W orzecznictwie zwraca się uwagę, że ustawa wyraźnie wskazuje sytuacje wyłączenia jego stosowania, które nie obejmują ani przyznawania, ani uchylenia i zmiany świadczenia wychowawczego, ani wstrzymania wypłaty tego świadczenia, ani prowadzenia postępowania wyjaśniającego w tym zakresie (por. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 12 marca 2024r., IV SA/Wr 316/23, CBOSA). W obliczu powyższego skarga musiała odnieść więc zamierzony skutek. W sprawie doszło do naruszenia przepisów postępowania - art. 7 i 77§1 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co w świetle treści art. 145§1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. rodziło konieczność uchylenia zaskarżonej decyzji oraz decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (art. 135 p.p.s.a.) gdyż było to niezbędne do końcowego załatwieni sprawy. Rozpatrując ponownie sprawę organ, na podstawie przepisu art. 153 P.p.s.a. zobowiązany będzie uwzględnić wyrażone w niniejszym uzasadnieniu stanowisko Sądu. Wszystkie wskazane naruszenia przepisów postępowania miały co najmniej istotny wpływ na wynik sprawy. Z tych względów na podstawie art. 145§1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. orzeczono jak w wyroku. Równocześnie Sąd odstąpił od orzeczenia o kosztach postępowania, z uwagi na to, że skarżąca, po pierwsze był zwolniony z obowiązku uiszczania kosztów sądowych z mocy art. 239 pkt 1 lit. e p.p.s.a., który stanowi, że nie ma obowiązku uiszczania kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, po drugie skarżąca w sprawie występował osobiście, bez profesjonalnego pełnomocnika. Po trzecie działając osobiście, nie wykazała, że poniosła wydatki niezbędne do celowego dochodzenia swoich praw.