III SA/Gl 2506/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Małgorzata Jużków po rozpoznaniu w dniu 9 maja 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia starszego referendarza sądowego z dnia 23 marca 2016 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Z.K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie odpowiedzialności osób trzecich za zaległości podatkowe w podatku od towarów i usług postanawia: utrzymać w mocy postanowienie starszego referendarza sądowego z dnia 23 marca 2016 r.

Wraz ze skargą na ww. decyzję skarżący, reprezentowany w sprawie przez profesjonalnego pełnomocnika procesowego w osobie adwokata z wyboru, złożył wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. Na druku urzędowego formularza PPF, wniosek swój skarżący uzasadnił tym, że nierealne jest poniesienie przez niego opłaty sądowej w wysokości 5% od kwoty zaległości podatkowej spółki "A" Sp. z o.o., która wynosi [...] zł. Obecnie wnioskodawca zatrudniony jest na stanowisku rzeczoznawcy "w działalności gospodarczej jego żony", którą prowadzi od czerwca 2015 r. Wnioskodawca otrzymuje wynagrodzenie w kwocie 400 zł netto. Żona skarżącego jest emerytką i to na niej spoczywa cały ciężar utrzymania domu. Wnioskodawca nie posiada żadnych ruchomości, a jego nieruchomość obciążona jest hipoteką przymusową. Wnioskodawca nie posiada rachunku bankowego, żadnych przedmiotów o wartości przekraczającej kwotę 5.000 zł, papierów wartościowych, ani oszczędności. Skarżący zatrudniony jest na podstawie umowy zlecenia. W tym stanie rzeczy, referendarz sądowy pismem z dnia 20 stycznia 2016 r. wezwał stronę skarżącą do uzupełnienia i uprawdopodobnienia danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez nadesłanie szeregu dokumentów, mających zobrazować jej rzeczywisty i aktualny stan majątkowy. Wezwanie to miało na celu uzupełnienie, jak również udokumentowanie danych zawartych we wniosku o prawo pomocy. W odpowiedzi na to wezwanie, wnioskodawca nadesłał następujące dokumenty: kartę wynagrodzeń pracownika; zeznanie PIT – 37 za 2014 r. oraz szereg zeznań podatkowych PIT-11, składanych przez wnioskodawcę w roku 2014; dokumenty wykazujące prowadzenie postępowania egzekucyjnego w stosunku do wnioskodawcy; decyzję o waloryzacji emerytury żony; jej zeznanie podatkowe za 2014 r.; wyciąg z jej rachunku bankowego prowadzonego w "B" za okres od dnia [...]r. do dnia [...]r. W piśmie przewodnim do ww. materiałów źródłowych pełnomocnik procesowy wnioskodawcy oświadczył, że skarżący jest zameldowany w D. pod adresem ul. [...] u swojej obecnej konkubiny. Mieszka on u niej i pozostaje na jej utrzymaniu w zamian za pomocy w prowadzeniu gospodarstwa domowego oraz w lokalu, który prowadzi. W tym stanie rzeczy, pismem z dnia [...]r., referendarz sądowy wezwał skarżącego do udokumentowania stanu majątkowego konkubiny, z którą obecnie prowadzi wspólne gospodarstwo domowe. W odpowiedzi na powyższe wezwanie, wpłynęło do akt sprawy zaświadczenie o osobach zameldowanych pod adresem miejsca zamieszkania wnioskodawcy, z którego wynika, że pod adresem tym zameldowana jest M.B. C. oraz wnioskodawca. Jednocześnie wpłynęło oświadczenie z dnia [...]r. podpisane przez A. C. – konkubinę wnioskodawcy. Z oświadczenia tego wynika, że od października 2013 r. jest ona osoba bezrobotną, zarejestrowaną w PUP w D. – z tego powodu nie posiada ona zeznania podatkowego a 2014 r. Jednocześnie oświadczyła, że nie posiada rachunków bankowych, ani lokat. Do oświadczenia tego nie załączono żadnych dokumentów, tj. oświadczenie to nie zostało w żaden sposób uprawdopodobnione. W ocenie rozpoznającego wniosek Referendarza, wszystkie okoliczności powyższe powinny być uprawdopodobnione za pomocą odpowiednich zaświadczeń, zgodnie z treścią pisma referendarza sądowego z dnia 22 lutego 2016 r. Jak podkreślił referendarz w aktach znajduje się zaś tylko jedno zaświadczenie o zameldowaniu, oraz jedynie pisemne oświadczenie A. C. o jej stanie majątkowym, którego nie potwierdza żaden dokument. W takiej sytuacji referendarz stwierdził, że oświadczenia wnioskodawcy nie są wiarygodne. Zdaniem referendarza nie można na ich podstawie dokonać spójnych ustaleń faktycznych. W efekcie stwierdził on, że brak jest podstaw do dokonania analizy stanu majątkowego wnioskodawcy w aspekcie osób, z którymi pozostaje on we wspólnym gospodarstwie domowym. Natomiast dodatkowo, zdaniem referendarza po analizie sytuacji majątkowej samego skarżącego stwierdził on, że skarżący powinien być jednak w stanie uiścić wpis sądowy od skargi w kwocie 500 zł, co nie powinno narazić go na uszczerbek w utrzymaniu koniecznym. Na to postanowienie referendarza sądowego skarżący wniósł sprzeciw, w którym koncentruje się de facto na analizie przez referendarza kwestii sytuacji majątkowej konkubiny. Wnioskodawca stwierdza, że jego konkubina nie jest w świetle przepisów prawa zobowiązana do jakichkolwiek starań i poczynań faktycznych w przedmiocie ponoszenia kosztów sądowych. Dlatego "niezrozumiałe jest wnikliwe badanie sytuacji i zdolności majątkowej konkubiny. Tym bardziej, że z punktu widzenia obowiązujących przepisów prawa i orzecznictwa obowiązek wzajemnej pomocy oraz przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny dotyczy wyłącznie małżonków, którzy przez swój związek tę rodzinę założyli". Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na wstępie należy wyjaśnić, iż w myśl art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zwanej dalej: p.p.s.a., w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 73 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. poz. 658), rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Ustawa nowelizująca ten przepis weszła w życie w dniu 15 sierpnia 2015 r. Oznacza to, że obecnie sąd dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu i wypowiada się o zasadności zaskarżonego sprzeciwem postanowienia lub zarządzenia, a nie jak dotychczas rozpoznaje wniosek o przyznanie prawa pomocy na nowo. Stosownie do art. 243 § 1 p.p.s.a. – stronie na jej wniosek może być przyznane prawo pomocy. Z kolei zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może zostać udzielone w zakresie częściowym lub całkowitym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Z kolei prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub części (...) lub obejmuje ustanowienie fachowego pełnomocnika w osobie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Należy zaznaczyć, że Z. K. składając wniosek, zażądał przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i wydatków. Mając to na uwadze, odnosząc się do wniosku złożonego przez skarżącego, należy przywołać zasadę wyrażoną w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którą, przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym (czyli na zasadzie art. 245 § 3 p.p.s.a., mogącym obejmować zwolnienie od kosztów sądowych, na które składają się opłaty i wydatki oraz ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika w osobie radcy prawnego lub adwokata) następuje wtedy, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Odnosząc powyższe uregulowania do przedmiotowej sprawy, należy stwierdzić, iż sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Skarżący nie wykazał bowiem w sposób dostateczny, aby znajdował się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Podstawowym argumentem sformułowanym w sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego jest stwierdzenie, że konkubina wnioskodawcy nie jest w świetle przepisów prawa zobowiązana do jakichkolwiek starań i poczynań faktycznych w przedmiocie ponoszenia kosztów sądowych. Dlatego "niezrozumiałe jest wnikliwe badanie sytuacji i zdolności majątkowej konkubiny. Tym bardziej, że z punktu widzenia obowiązujących przepisów prawa i orzecznictwa obowiązek wzajemnej pomocy oraz przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny dotyczy wyłącznie małżonków, którzy przez swój związek tę rodzinę założyli". Nie sposób się z tym stanowiskiem zgodzić. Po pierwsze, w sprzeciwie pełnomocnik wnioskodawcy stwierdził, że brak jest w sprawie wątpliwości co do faktu, że skarżący tworzy obecnie wspólnotę faktyczną i majątkową z konkubiną. Z tego wynika, że wnioskodawca pozostaje ze swoją konkubiną we wspólnym gospodarstwie domowym. Z nadesłanych dokumentów wynika, że wnioskodawca mieszka razem ze swoją konkubiną A. C. i B. M. C. Tymczasem rzadko zdarza się, aby osoby zamieszkujące w jednym lokalu mieszkalnym prowadziły odrębne gospodarstwa domowe (tak w postanowieniu NSA z dnia 24 maja 2006 r., II OZ 569/06, niepublikowane). Co istotne, to wspólnego gospodarstwa domowego nie tworzą tylko i wyłącznie osoby spokrewnione ze sobą, bądź spowinowacone. Mogą bowiem wspólne gospodarstwo domowe tworzyć również osoby niepołączone węzłem pokrewieństwa, czy też nie pozostające w związku małżeńskim: np. właśnie konkubenci i ich krewni. W przypadku, gdy skarżący wraz z drugą osobą prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, nie można badając jego sytuacji materialnej przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy, ograniczać się jedynie do sytuacji majątkowej i dochodów skarżącego. Należy wówczas uwzględnić sytuację majątkową i dochody wszystkich domowników prowadzących wspólne gospodarstwo domowe. (tak w postanowieniu NSA z dnia 10 września 2013 r., sygn. akt: I GZ 375/13, LEX nr 1363597). Istotne jest również uświadomienie stronie – reprezentowanej przez profesjonalnego pełnomocnika procesowego z wyboru w osobie adwokata – tego, że obowiązek ponoszenia kosztów sądowych, w tym uiszczenia wpisu sądowego od skargi, obciąża jedynie wnioskodawcę. Jednak dla oceny zdolności finansowej wnioskodawcy istotny jest aktualny stan majątkowy osób, z którymi pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym. Stosownie do art. 255 P.p.s.a., wskazanym zresztą w cytowanym wezwaniu referendarza sądowego z dnia 22 lutego 2016 r., skierowanym do pełnomocnika skarżącego, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, to strona zobowiązana jest złożyć na wezwanie w zakreślonym terminie dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Co istotne, to wezwanie takie może odnosić się także do osób trzecich, pozostających z wnioskodawcą we wspólnym gospodarstwie domowym, i to nie tylko dlatego, że informacje o tych osobach musza być zamieszczone w odpowiednich rubrykach formularza PPF, ale przede wszystkim z uwagi na fakt, że treść tych oświadczeń, co oczywiste, może w istotnym stopniu wpłynąć na rozstrzygniecie wniosku (postanowienie NSA z dnia 17 maja 2006 r., sygn. akt: I OZ 657/06, LEX nr 181557). Jeżeli wnioskodawca pozostaje we wspólnocie domowej z inną osobą (prowadzi z nią wspólne gospodarstwo domowe) – w tym przypadku ze swoją konkubiną – to właśnie łączne wydatki i potrzeby finansowe tych osób bezsprzecznie kształtują status majątkowy wnioskodawcy. W dalszej kolejności fakt ten bezpośrednio przesądza o tym, czy wnioskodawca może ponieść koszty postępowania, czy też nie jest w stanie ich ponieść. Bezsprzecznie, rozpatrywane wezwanie może być skierowane wyłącznie do osoby wnioskującej o prawo pomocy, a nie do osób trzecich czy innych podmiotów. Jeśli natomiast osoba trzecia odmówi współpracy z wnioskodawcą, to powinna się liczyć z tym, że swoją postawą naraża tegoż wnioskodawcę na negatywne konsekwencje w postaci odmowy przyznania prawa pomocy. Z nadesłanego do akt sprawy zaświadczenia o zameldowaniu w miejscu zamieszkania wnioskodawcy wynika, że jest on zameldowany pod tym adresem nie tylko ze swoją konkubiną A.C., lecz także z B. M. C.. Konkubina wnioskodawcy złożyła jedynie oświadczenie o swoim statusie osoby bezrobotnej, ale faktu tego – wbrew wyraźnemu sprecyzowaniu w wezwaniu referendarza sądowego z dnia 22 lutego 2016 r. – w żaden sposób nie wykazała odpowiednim zaświadczeniem urzędowym. Tak więc nie został wykazany w żaden sposób stan majątkowy osoby, z którą wnioskodawca pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym. Z kolei wykazany przez wnioskodawcę dochód pozwala na poniesienie opłaty od skargi w kwocie 500 zł. Ponadto należy podkreślić kwestię pominiętą w zaskarżonym orzeczeniu referendarza sądowego – fakt trwania małżeństwa wnioskodawcy z M. K... Podkreślić bowiem należy, że w małżeństwie obowiązuje zasada wzajemnej pomocy małżonków, unormowana w art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2015 r., poz. 583 ze zm.), który stanowi, że małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy. Tymczasem wnioskodawca, w odpowiedzi na pierwsze wezwanie referendarza sadowego z dnia 20 stycznia 2016 r. przedłożył szereg dokumentów obrazujących osobistą sytuację majątkową jego żony (wykazanie wysokości netto jej świadczenia emerytalnego, zeznanie podatkowe za 2014 r. oraz wyciąg z jej rachunku bankowego). Z materiałów tych wynika, że żona wnioskodawca posiada stały i regularny dochód. Ponadto od czerwca 2015 r. żona wnioskodawcy prowadzi działalność gospodarczą i zatrudnia wnioskodawcę. W judykaturze ugruntowany został pogląd, zgodnie z którym małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy obejmującej swym zakresem także prowadzenie procesów sądowych i pokrywania związanych z tym kosztów, którego to obowiązku nie niweczy zniesienie między małżonkami wspólności ustawowej (por. postanowienia NSA z dnia 12 listopada 2012 r. sygn. akt I FZ 421/12, Lex 1247068, z dnia 22 stycznia 2013 r. sygn. akt II FZ 5/13, Lex 1274294, z dnia 25 marca 2013 r. sygn. akt II FZ 104/13, Lex 1299412 oraz z dnia 28 stycznia 2014 r. sygn. akt I FZ 11/14, Lex 1419368). W orzecznictwie prezentowane jest również stanowisko, zgodnie z którym na małżonkach ciąży obowiązek udzielania sobie wsparcia finansowego (także w zakresie prowadzonych postępowań sądowych) i to nie tylko niezależnie od tego w jakim ustroju majątkowym pozostają, ale także nawet niezależnie od tego czy prowadzą wspólne gospodarstwo domowe, czy też nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego (por. postanowienie NSA z dnia 12 września 2013 r. sygn. akt I FZ 313/13, Lex nr 1363511). Reasumując, należy stwierdzić, że skarżący nie udowodnił w sposób nie budzący wątpliwości, ani na etapie postępowania referendarskiego, ani w postępowaniu zainicjowanym wniesionym sprzeciwem, aby znajdował się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy. Fakty, na które strona powołuje się w swoich oświadczeniach nie są spójne a nawet pozostają ze sobą w sprzeczności. Dlatego przyjąć należało, że Z. K. nie wykazał jakoby zasługiwał na dofinansowanie z budżetu państwa, gdyż prawo pomocy jest właśnie taką formą dotowania. Mając na uwadze powyższe okoliczności, Sąd na mocy art. 260 p.p.s.a. w związku z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. postanowił jak na wstępie.