III SA/Gd 555/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Paweł Mierzejewski po rozpoznaniu w dniu 2 marca 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu B. K. od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 12 stycznia 2018 r. w sprawie z jego skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 12 maja 2017 r. nr [...] w przedmiocie uznania dłużnika alimentacyjnego za uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych postanawia: utrzymać w mocy punkt drugi postanowienia referendarza sądowego z dnia 12 stycznia 2018 r.

W dniu 11 grudnia 2017 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku wpłynął wniosek B. K. o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawca nie podał żadnych osób pozostających z wnioskodawcą we wspólnym gospodarstwie domowym jak i nie podał żadnego majątku nieruchomego ani ruchomego. Wnioskodawca wskazał, że posiada 500 zł oszczędności, osiąga dochód z prac dorywczych w wysokości 1.500 zł miesięcznie, spłaca alimenty w łącznej wysokości 850 zł miesięcznie, a nadto posiada zadłużenie z tytułu składek na ZUS w wysokości ok. 50.000 zł oraz z tytułu kredytu konsumpcyjnego w wysokości ok. 15.000 zł. Mając na uwadze, że oświadczenia zawarte w formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy okazały się niewystarczające dla oceny sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych wnioskodawcy, w wykonaniu zarządzenia referendarza sądowego z dnia 14 grudnia 2017 r., wnioskodawca został wezwany m. in. do przedłożenia oświadczenia, jaki tytuł prawny przysługuje wnioskodawcy do domu, który wnioskodawca wskazuje jako miejsce swego zamieszkania oraz wskazania szacunkowej wartości tejże nieruchomości, jak również oświadczenia, czy w domu tym wnioskodawca gospodaruje samotnie, czy też wspólnie z innymi osobami – jeżeli wnioskodawca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z innymi osobami należało udokumentować sytuację majątkową i dochodową tychże osób poprzez złożenie oświadczenia o składnikach majątkowych tych osób (nieruchomości, zasoby pieniężne, przedmioty wartościowe, w tym pojazdy mechaniczne o wartości powyżej 5.000 zł), a także nadesłać kopie dokumentów obrazujących wysokość osiąganych przez te osoby miesięcznie dochodów oraz ciążących na nich zobowiązaniach i stałych wydatkach. Wnioskodawca w piśmie z dnia 3 stycznia 2018 r. oświadczył, że dom w którym mieszka należy do jego rodziców. Ponadto wskazał, że w związku ze swoją trudną sytuacją i dzięki uprzejmości rodziców nie ponosi żadnych kosztów związanych z użytkowaniem domu. Postanowieniem z dnia 12 stycznia 2018 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku umorzył postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy w części obejmującej żądanie zwolnienia od kosztów sądowych (punkt pierwszy postanowienia) oraz odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie adwokata (punkt drugi postanowienia). Uzasadniając rozstrzygnięcie zawarte w punkcie drugim postanowienia referendarz sądowy odwołując się do treści art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 245 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.; dalej w skrócie jako "p.p.s.a.") wskazał, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym (obejmującym ustanowienie pełnomocnika z urzędu) następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z kolei w myśl art. 252 § 1 p.p.s.a. osoba fizyczna, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy, jest zobowiązana do złożenia oświadczenia dotyczącego jej stanu majątkowego i dochodów oraz podania dokładnych danych o stanie rodzinnym. Zestawiając realia rozpatrywanej sprawy, w tym wskazane przez wnioskodawcę okoliczności faktyczne z treścią przedstawionych powyżej regulacji niezbędnym w ocenie referendarza sądowego było m.in. dokonanie oceny sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych osób, które zamieszkują wraz z wnioskodawcą. Referendarz sądowy wskazał, że wnioskodawca nie przedstawił sytuacji materialnej i finansowej rodziców, z którymi – jak wynika z jego oświadczeń - zamieszkuje w jednym domu stanowiącym ich własność. Jednocześnie według oświadczenia wnioskodawcy rodzice łożą na jego utrzymanie ponosząc wszelkie koszty związane z użytkowaniem domu. Z tych względów dla oceny przesłanek prawa pomocy istotne są informacje dotyczące sytuacji materialnej i finansowej rodziców wnioskodawcy, albowiem koniecznym było ustalenie, czy jest on w stanie przy pomocy rodziców ponieść koszty postępowania obejmujące ustanowienie zawodowego pełnomocnika. Referendarz sądowy podkreślił przy tym, że wnioskodawca żądając przyznania prawa pomocy winien wykazać nie tylko własną sytuację majątkową, ale również sytuację majątkową innych członków rodziny - domowników, którzy pozostają z nim we wspólnym gospodarstwie domowym bądź zobowiązani są do alimentacji (art. 252 p.p.s.a). Odwołując się do treści art. 87 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r.- Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jednolity: Dz. U. z 2017 r., poz. 682) referendarz sądowy wskazał ponadto, że rodzice i dzieci obowiązani są wpierać się wzajemnie. Ustawodawca w żaden sposób nie ograniczył czasu trwania obowiązku nałożonego na rodziców i dzieci, nie jest on w szczególności uwarunkowany sprawowaniem władzy rodzicielskiej. Występuje więc także po uzyskaniu przez dziecko pełnoletniości. Uszczegółowieniem tego obowiązku jest treść art. 133 § 1 ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym rodzice obowiązani są do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie, chyba że dochody z majątku dziecka wystarczają na pokrycie kosztów jego utrzymania i wychowania. W ocenie referendarza sądowego wnioskodawca powołując się na swą trudną sytuację finansową, nie udzielił pełnych wyjaśnień w powyższym zakresie, czym uniemożliwił uwzględnienie złożonego wniosku. Orzekanie na podstawie niekompletnych danych nie jest z kolei możliwe, ani dopuszczalne. Prawo pomocy jest bowiem instytucją wyjątkową i jako taka powinno być stosowane tylko w stosunku do osób, które w sposób nie budzący wątpliwości wykazały, że spełniają przesłanki do jego otrzymania. Wskazać ponadto należy, że uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czy też nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie. W sprawach o przyznanie prawa pomocy referendarz sądowy nie jest bowiem zobowiązany do prowadzenia dochodzeń w sytuacji, gdy dane uniemożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego, nie są znane mimo istniejącego po stronie wnioskodawcy ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy. W świetle powyższych okoliczności brak było w ocenie referendarza sądowego podstaw do przyznania wnioskodawcy prawa pomocy poprzez ustanowienie adwokata. Skarżący złożył sprzeciw od punktu drugiego postanowienia referendarza sądowego wskazując, że nie rozumie dlaczego za sprawę prowadzoną przeciwko jego osobie mają być obciążane finansowo inne osoby (w tym przypadku rodzice), które nie prowadzą z wnioskodawcą wspólnego gospodarstwa domowego. Rodzice udzielili wnioskodawcy pomocy zapewniając mu miejsce do życia. Tym samym niestosownym jest aby wnioskodawca zwracał się do rodziców o kolejną pomoc. Jeżeli Sąd zmusza wnioskodawcę do szukania pomocy to wnioskodawca zgłasza się po nią do Sądu i budżetu państwa, gdyż Konstytucja RP gwarantuje wnioskodawcy prawo do obrony. Niezależnie od powyższego wnioskodawca wskazał, że ma świadomość możliwości skorzystania z bezpłatnej pomocy wykwalifikowanych prawników w ośrodkach przy sądach lub miejskich ośrodkach pomocy społecznej. Skorzystanie z takiej pomocy wymaga jednak więcej czasu z uwagi na wielu chętnych zwracających się o przedmiotowe wsparcie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Zgodnie z art. 245 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym (§ 1). Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika z urzędu (§ 2). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko pełnomocnika z urzędu (§ 3). W myśl art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy m. in. osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Podkreślić należy, że przytoczone powyżej przepisy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. Z tego powodu to rzeczą wnioskodawcy, jako osoby zainteresowanej, jest wykazanie, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż uzasadnia wyjątkowe traktowanie. Tym samym to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z tego prawa. Co oczywiste, niewykazanie przez stronę ubiegającą się o przyznanie prawa pomocy przesłanek określonych w art. 246 § 1 p.p.s.a. obliguje referendarza sądowego (sąd) do odmowy uwzględnienia złożonego wniosku. W niniejszej sprawie, zdaniem Sądu, skarżący nie wykazał, że spełnia ustawowo określone przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Referendarz sądowy zasadnie skonstatował, że skoro wnioskodawca pozostaje na utrzymaniu rodziców, to ich sytuacja majątkowa, jako osób pozostającym z wnioskodawcą we wspólnym gospodarstwie domowym musi podlegać ocenie w ramach szeroko pojętej sytuacji majątkowej strony. Skoro bowiem strona twierdzi, że nie może samodzielnie ponieść kosztów związanych z ustanowieniem pełnomocnika z wyboru, to koniecznym jest zbadanie, czy również przy pomocy bliskich nie jest w stanie tego uczynić. Należy w tym miejscu zaakcentować, że wezwania referendarza sądowego z dnia 14 grudnia 2017 r. do nadesłania stosownej dokumentacji nie można potraktować jako zbędnego formalizmu czy też stawiania skarżącemu barier natury administracyjnej. Art. 255 p.p.s.a. stwarza podstawę wezwania do nadesłania dodatkowych oświadczeń oraz dokumentów źródłowych w sytuacji, gdy samo oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy jest niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego, możliwości płatniczych, ale również stanu rodzinnego. Trudno wyobrazić sobie bowiem sytuację, w której sąd (referendarz sadowy) udzielałby zwolnienia od kosztów sądowych lub decydował o przyznaniu z urzędu pełnomocnika każdemu wnioskodawcy wyłącznie w oparciu o twierdzenia dotyczące złej sytuacji materialnej nie poparte żadnymi dokumentami. Nie ma również wątpliwości co do tego, że zawarty w art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a. zwrot "gdy wykaże" przenosi ciężar wykazania braku możliwości poniesienia kosztów postępowania sądowego na stronę, która chce skorzystać z dobrodziejstwa instytucji prawa pomocy, na co słusznie zwrócił uwagę referendarz sądowy w uzasadnieniu zakwestionowanego postanowienia. Zapatrywania powyższego nie zmienia argumentacja zawarta w sprzeciwie, w świetle której wnioskodawca postrzega jako niestosowne zwracanie się do rodziców o udzielenie mu pomocy finansowej oraz wskazuje, że Konstytucja RP gwarantuje mu prawo do obrony. Instytucja prawa pomocy uregulowana w art. 243 – 262 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi stanowiąc jedną z gwarancji realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu umożliwia dostęp do sądu osobom, które obiektywnie (podkreślenie Sądu) nie mają wystarczających środków finansowych na poniesienie kosztów prowadzonego postępowania sądowoadministracyjnego i wykazały to w toku prowadzonego postępowania. Wnioskodawca musi mieć przy tym świadomość, że uprawnienie do przeniesienia ciężarów finansowych postępowania sądowoadministracyjnego na Skarb Państwa nie ma charakteru absolutnego i podlega - co należy podkreślić - prawnie uzasadnionym ograniczeniom. Ilość funduszy publicznych dostępna na udzielenie pomocy prawnej osobom niemajętnym sprawia bowiem, że swoistą koniecznością jest przyjęcie procedury ich racjonalnej selekcji uzasadnionej okolicznościami dotyczącymi stanu majątkowego wnioskodawcy i osób pozostających z wnioskodawcą we wspólnym gospodarstwie domowym oraz dochodów tych osób. Mając na względzie przedstawione powyżej okoliczności przemawiające za odmową przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku działając na podstawie art. 246 § 1 punkt 2 w zw. z art. 260 § 1 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku rozpatrzył sprzeciw zgodnie z art. 260 p.p.s.a., w brzmieniu ustalonym ustawą z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 658). Na podstawie tego przepisu, rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza w sprawie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie zmienia albo utrzymuje w mocy. Orzeka przy tym jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu.