III OZ 368/23

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodnicząca: Sędzia NSA Małgorzata Masternak-Kubiak (spr.) po rozpoznaniu w dniu 17 października 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia E. W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 7 czerwca 2023 r. sygn. akt II SA/Sz 282/23 o odmowie wyłączenia sędziego WSA w Szczecinie Katarzyny Grzegorczyk-Meder od rozpoznania sprawy ze skargi E. W. na postanowienie Dyrektora Delegatury Najwyższej Izby Kontroli w Szczecinie z dnia 5 września 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia kary pieniężnej postanawia: oddalić zażalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie postanowieniem z dnia 7 czerwca 2023 r., sygn. akt II SA/Sz 282/23, oddalił wniosek E. W. o wyłączenie sędziego WSA w Szczecinie Katarzyny Grzegorczyk-Meder od rozpoznania sprawy ze skargi E. W. na postanowienie Dyrektora Delegatury Najwyższej Izby Kontroli w Szczecinie z dnia 5 września 2022 r., nr [...], w przedmiocie odmowy uchylenia kary pieniężnej. Sąd pierwszej instancji uznał, że ww. wniosek nie zasługuje na uwzględnienie i podkreślił, że sędzia objęta wnioskiem, złożyła oświadczenie, z którego wynika, że nie zachodzą w stosunku do niej przesłanki obligatoryjnego wyłączenia od orzekania, o których mowa w art. 18 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 259 ) – dalej: "P.p.s.a.". Ponadto w jej ocenie nie zachodzą również przesłanki wyłączenia fakultatywnego, o którym mowa w art. 19 P.p.s.a. Sąd pierwszej instancji nie zgodził się ze skarżącą, że o braku bezstronności sędziego objętego wnioskiem o wyłączenie mogłoby świadczyć to, że ma wyrobiony pogląd w sprawie, bowiem wydała jednoosobowo postanowienie o odrzuceniu skargi, formułując tożsame uzasadnienie postanowienia, jak w postanowieniu wydanym przez innego sędziego. Odnosząc się do tak sformułowanych podstaw wyłączenia Sąd meriti wskazał, że postanowienia o odrzuceniu skarg były efektem przyjęcia, iż w sprawach nimi objętych brak jest kognicji sądów administracyjnych. Argumentacja przedstawiona w uzasadnieniach postanowień o odrzuceniu skarg odnosiła się zatem wyłącznie do kwestii formalnych, związanych z oceną, czy skarga do sądu administracyjnego na postanowienie Dyrektora Delegatury Najwyższej Izby Kontroli w Szczecinie, w sprawie nałożenia kary pieniężnej, czy też odmowy uchylenia postanowienia w tym zakresie jest dopuszczalna. Rozważania sędziów i poszczególnych składów wyznaczonych do orzekania, koncentrując się na wstępnym badaniu wniesionych skarg, w żadnym stopniu nie odnosiły się do meritum tych spraw. Trudno zatem, w ocenie Sądu Wojewódzkiego wywodzić, że sędzia objęty wnioskiem o wyłączenie ma skrystalizowane poglądy w odniesieniu do merytorycznej zasadności skargi wniesionej w niniejszej sprawie. Nawiązując z kolei do twierdzenia skarżącej jakoby wyznaczenie sędziego objętego wnioskiem o wyłączenie, do rozpoznania skargi w niniejszej sprawie, nastąpiło z naruszeniem art. 185 § 2 P.p.s.a., Sąd pierwszej instancji wyjaśnił, że ratio legis tego przepisu sprowadza się do tego, aby po uchyleniu sędzia, który już raz orzekał w sprawie, w której jego orzeczenie na skutek wniesienia skargi kasacyjnej zostało uchylone, nie orzekał w tej samej sprawie po raz kolejny. W tym kontekście Sąd pierwszej instancji podkreślił, że autorką postanowienia o odrzuceniu skargi była sędzia WSA Patrycja Joanna Suwaj. Po uchyleniu postanowienia przez Naczelny Sąd Administracyjny przeprowadzone zostało losowanie, z udziału w którym wyłączona została sędzia, która wydała zaskarżone postanowienie, a jako sędziego sprawozdawcę wylosowano sędzię WSA Joannę Wojciechowską oraz wyznaczono do składu orzekającego dwóch sędziów którzy w badanej sprawie nie orzekali, w szczególności nie orzekali co do meritum. Nie będzie również skład orzekający zajmował ponownie stanowiska co do dopuszczalności drogi sądowej przed sądem administracyjnym, bowiem kwestia ta została już przez Naczelny Sąd Administracyjny przesądzona. Natomiast okoliczność, że przez Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Szczecinie toczy się kilka spraw zainicjowanych przez skarżącą dla oceny przesłanek wyłączenia sędziego w przywołanych okolicznościach nie ma znaczenia. Sąd pierwszej instancji wskazał, że podstawy do wyłączenia objętego wnioskiem nie stanowi również podnoszona przez skarżącą tożsamość uzasadnień wydanych uprzednio postanowień o odrzuceniu jej skarg, która w jej ocenie świadczy o braku samodzielności w ich sporządzeniu, jak również niedoręczenie stronie skarżącej odpowiedzi na skargę. Pomijając przywołaną wyżej okoliczność, iż postanowienia te dotyczyły wyłącznie kwestii formalnych i były wyrazem jednolitego przekonania Sądu Wojewódzkiego o braku kognicji sądów administracyjnych w sprawach objętych skargami, Sąd ten stwierdził, że również w tym wypadku brak jest podstaw do wyłączenia sędziów i asesora. Powołując się na postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 września 2011 r., sygn. akt I OZ 614/11 wskazał, że: "sam fakt, że strona podnosi zarzuty dotyczące nieprawidłowości w wykonywaniu przez sędziów swych obowiązków, nie stanowi wystarczającej przesłanki uzasadniającej w myśl art. 19 P.p.s.a. wyłączenie sędziego, jeżeli skarżący nie uprawdopodobnił, że zachodzą między nim a sędzią takie stosunki, które powodują wyłączenie sędziego od orzekania". Skarżąca złożyła zażalenie na powyższe postanowienie, zarzucając mu naruszenie art. 185 § 2 oraz art. 19 P.p.s.a. i wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia w całości i wyłączenie sędziego WSA w Szczecinie Katarzyny Grzegorczyk-Meder od orzekania w przedmiotowej sprawie, a także zażądała na podstawie art. 196 P.p.s.a. wstrzymania wykonania zaskarżonego postanowienia. W uzasadnieniu zażalenia skarżąca wskazała, że powołując się na zawarte we wniosku o wyłączenie sędziego okoliczności, należy odwołać się do wykładni pojęcia "sprawa" z art. 185 § 2 P.p.s.a., wypracowanej w orzecznictwie i piśmiennictwie prawniczym, spójną jednocześnie z wykładnią pojęcia "sprawa" z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP i uznawaną również w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. uchwała składu 7 sędziów SN z dnia 13 czerwca 2023 r. sygn. akt I KZP 22/22). Tymczasem takiej wykładni pojęcia "sprawa" zdaje się nie podzielać Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie, choć nie wyraził tego wprost w uzasadnieniu, na co wskazują sformułowania zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, co jest w ocenie skarżącej błędne, niezgodne ze stanowiskiem orzecznictwa i doktryny, a ponadto stanowi przejaw skrajnego formalizmu, wypaczającego ratio legis przepisu art. 185 § 2 P.p.s.a. Skarżąca podkreśliła również, że w świetle obowiązujących przepisów regulujących postępowanie sądowoadministracyjne, nie ma innego środka ochrony praw i wolności strony skarżącej jak tylko składanie odrębnych skarg na kolejne decyzje lub postanowienia wydawane w jednym postępowaniu administracyjnym (w jednej sprawie) przez ten sam organ wobec tej samej strony i w oparciu o ten sam stan faktyczny i prawny, a okoliczność, że z przyczyn formalnych w postępowaniu przed sądami administracyjnymi sprawa "rozszczepia się" na kilka spraw sądowoadministracyjnych nie sprawia jeszcze, że w ujęciu materialnym mamy do czynienia z różnymi sprawami. W ocenie skarżącej już sama dyspozycja art. 185 § 2 P.p.s.a. powinna prowadzić do uwzględnienia jej wniosku o wyłączenie ww. sędziego WSA. Postanowieniem z dnia 10 sierpnia 2023 r., sygn. akt II SA/Sz 282/23 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie odmówił wstrzymania wykonania postanowienia tego Sądu z dnia 7 czerwca 2023 r. o odmowie wyłączenia sędziego WSA w Szczecinie Katarzyny Grzegorczyk-Meder od rozpoznania sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Sąd pierwszej instancji dokonał rozpatrzenia wniosku o wyłączenie sędziego opierając się na przepisach art. 18 i art. 19 P.p.s.a., w których wymienione są bezwzględne i względne przesłanki wyłączenia sędziego w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Podkreślone zostało jednocześnie, że wniosek o wyłączenie sędziego powinien odwoływać się do zobiektywizowanych i zindywidualizowanych przesłanek, które miałyby świadczyć o obawach, co do bezstronności sędziego w odniesieniu do konkretnej, będącej przedmiotem rozpoznania, sprawy. Bazując na oświadczeniach sędziego którego dotyczył wniosek skarżącej o wyłączenie od orzekania w niniejszej sprawie, Sąd meriti uznał, że nie zachodzą przesłanki bezwzględnego wyłączenia. Stwierdzono również, że o braku bezstronności sędziego nie może świadczyć to, że ma wyrobiony pogląd w sprawie, bowiem wydała jednoosobowo postanowienie o odrzuceniu skargi, formułując tożsame uzasadnienie postanowienia, jak w postanowieniu wydanym przez innego sędziego. Skarżąca nie kwestionowała stanowiska Sądu Wojewódzkiego, co do niewystąpienia w sprawie przesłanek wyłączenia sędziego, z mocy ustawy wskazanych w art. 18 P.p.s.a. Odnosząc się natomiast do okoliczności, o których mowa w art. 19 P.p.s.a., należy wyjaśnić, że obejmują one zarówno te związane z osobistymi stosunkami między sędzią, a stroną czy jej przedstawicielem, jak i inne uwarunkowania zewnętrzne i wewnętrzne, które w przypadku konkretnego sędziego mogą budzić uzasadnione wątpliwości co do wydania orzeczenia opartego na w pełni zobiektywizowanych przesłankach. Przez stosunki osobiste należy, w świetle ugruntowanego już orzecznictwa, zarówno sądów administracyjnych, jak i sądów powszechnych, rozumieć relacje charakteryzujące się istnieniem więzi uczuciowej, emocjonalnej (niezależnie od tego, czy wywołuje ona emocje pozytywne czy negatywne), gospodarczej (ekonomicznej). Natomiast inne uzasadnione okoliczności mogą dotyczyć, np. wcześniejszych związków sędziego z daną, konkretną sprawą (poprzez wykonywanie obowiązków służbowych jeszcze przed objęciem przez niego funkcji sędziego). Wyłączenie sędziego nie może jednak następować automatycznie. W każdej sprawie należy indywidualnie oceniać, czy i na ile okoliczności te mają wpływ na bezstronność sędziego. Analizowany przepis nie może przy tym służyć do utrudniania działalności sądów. Wątpliwości, co do bezstronności sędziego muszą zatem mieć charakter realny, a nie tylko potencjalny. Nie mogą one wynikać tylko z subiektywnego przekonania strony, ale z istnienia ważnych powodów, które obiektywnie potwierdzają istnienie podstaw wskazanych w art. 19 P.p.s.a. (por. postanowienie NSA z dnia 20 listopada 2014 r., sygn. II OZ 1247/14, LEX nr 1733869). W sprawach, w których podstawą wyłączenia jest art. 19 P.p.s.a., do sądu należy nie tylko zbadanie, czy występują przyczyny (podstawy) wyłączenia, ale także czy z punktu widzenia doświadczenia życiowego przytoczone okoliczności mogą budzić wątpliwości co do bezstronności sędziego i uzasadniać jego wyłączenie (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 września 1994 r., sygn. akt I PO 10/94, OSNP 1995/4, poz. 56). Przy czym należy podkreślić, że przyczyną fakultatywnego wyłączenia sędziego jest wyłącznie okoliczność wywołująca uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności konkretnego sędziego – wyłącznie w danej sprawie. W związku z powyższym Naczelny Sąd Administracyjny nie stwierdził żadnych nieprawidłowości przy rozpoznawaniu wniosku o wyłączenie wskazanego sędziego, a tym samym uznał, że zażalenie w tym zakresie nie jest zasadne. Skarżąca nie wskazała na okoliczności wywołujące uzasadnioną wątpliwość, co do bezstronności objętego wnioskiem sędziego, szczególnie wobec faktu, że nie podejmował ten sędzia dotychczas jakichkolwiek czynności w sprawie ze skargi skarżącej na postanowienie Dyrektora Delegatury Najwyższej Izby Kontroli w Szczecinie z dnia 5 września 2022 r., nr [...], w przedmiocie odmowy uchylenia kary pieniężnej. Orzekanie przez tego samego sędziego w dwóch różnych sprawach, nawet toczących się równolegle, wszczętych odrębnymi skargami tej samej strony, nie stanowi przesłanki do wyłączenia tego sędziego od rozpoznawania którejkolwiek z tych spraw, nawet jeśli dotyczyły one podobnego stanu faktycznego i prawnego. Wbrew twierdzeniom skarżącej – w przedmiotowej sprawie nie naruszono więc art. 22 § 1 i 2 w zw. z art. 18 i art. 19 oraz z art. 185 § 2 P.p.s.a. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a., postanowił jak w sentencji.