III OZ 142/26

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Sławomir Wojciechowski po rozpoznaniu w dniu 21 kwietnia 2026 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia E.W. na zarządzenie Zastępcy Przewodniczącego Wydziału II Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 4 lutego 2026 r., sygn. akt II SA/Rz 165/26 o wezwaniu do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w sprawie ze skargi E.W. na czynność Prezydenta Miasta [...] w przedmiocie negatywnego rozpatrzenia wniosku o zawarcie umowy najmu lokalu mieszkalnego z zasobu komunalnego postanawia: uchylić zaskarżone zarządzenie.

Zaskarżonym zarządzeniem o wezwaniu do uiszczenia wpisu sądowego z dnia 4 lutego 2026 r., sygn. akt II SA/Rz 165/26, Zastępca Przewodniczącego II Wydziału Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie, na podstawie art. 220 § 1 i 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wezwał E.W. (dalej także jako: "skarżąca", "wnosząca zażalenie") do uiszczenia wpisu sądowego od skargi na czynność Prezydenta Miasta [...] (dalej także jako: "Prezydent Miasta", "organ") w przedmiocie negatywnego rozpatrzenia wniosku o zawarcie umowy najmu lokalu mieszkalnego z zasobu komunalnego – w kwocie 200 złotych (słownie: dwieście złotych), stosownie do § 2 ust. 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Dalej w zaskarżonym zarządzeniu wskazano, że wymienioną kwotę należy uiścić w kasie Sądu lub na rachunek bankowy Sądu – w terminie 7 dni od daty doręczenia odpisu zarządzenia o wezwaniu do uiszczenia wpisu pod rygorem odrzucenia skargi. Pismem procesowym skarżąca poinformowała, że uiściła wpis sądowy w żądanej kwocie 200 złotych (słownie: dwieście złotych), jednocześnie wnosząc o reasumpcję zarządzenia z dnia 4 lutego 2026 r. i uchylenie wezwania do uiszczenia wpisu sądowego ze względu na obowiązujące w sprawie ustawowe zwolnienie od kosztów sądowych i w przypadku uwzględnienia stanowiska skarżącej o zwrot uiszczone opłaty jako nienależnej. Zarządzeniem z dnia 13 marca 2026 r. pismo procesowe strony skarżącej zostało potraktowano jako zażalenie na zarządzenie o wezwaniu do uiszczenia wpisu sądowego z dnia 4 lutego 2026 r., sygn. akt II SA/Rz 165/26, Zastępcy Przewodniczącego II Wydziału Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego charakter przedmiotowej sprawy, tj. negatywne rozpatrzenie wniosku o zawarcie umowy najmu lokalu mieszkalnego z zasobu komunalnego, mieści się w zakresie art. 239 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a., albowiem przepis ten odwołuje się do zwolnienia w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej. Wyjaśnić należy, że co do zasady dyspozycją powołanego przepisu objęta jest każda sprawa sądowoadministracyjna, mająca swe źródło w przepisach z zakresu pomocy i opieki społecznej (por. postanowienie NSA z 8.02.2018 r., I OZ 77/18). Katalog rodzajów świadczeń z pomocy społecznej wyznaczony został przepisem art. 36 pkt 1 i 2 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Wskazana ustawa nie jest jednak jedynym aktem prawym regulujący materię świadczeń z pomocy społecznej. Problematykę najmu lokalu mieszkalnego z zasobu komunalnego regulują, m.in. przepisy ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (tj. z dnia 10 marca 2023 r., Dz.U. z 2023 r. poz. 725; dalej jako: "OchrLokU"), a w szczególności jej art. 4 ust. 1 i 2 oraz art. 20 i art. 21. Wskazać należy, że ustawodawca na mocy art. 4 OchrLokU przypisał gminom – w postaci zadania własnego – obowiązek planowania i realizacji działań zmierzających w kierunku tworzenia warunków do zaspokajania potrzeb mieszkaniowych wspólnoty samorządowej. Powyższe pozwala zaliczyć gminy do podmiotów realizujących konstytucyjną powinność (art. 75 ust. 1 Konstytucji RP) poprawy sytuacji mieszkaniowej członków wspólnoty samorządowej. Gmina bezpośrednio ma zaspokajać potrzeby mieszkaniowe niektórych jej mieszkańców, tzn. gospodarstw domowych o niskich dochodach, a także – na zasadach i w wypadkach przewidzianych w ustawie – zapewniać uprawnionym lokale w ramach najmu socjalnego i lokale zamienne (patrz: Art. 4 OchrLokU Doliwa 2021, wyd. 6/Adam Doliwa, Legalis). Dalej, jak stanowi przepis art. 20 ust. 1 OchrLokU, w celu realizacji zadań, o których mowa w art. 4, gmina może tworzyć i posiadać zasób mieszkaniowy. Umowa najmu lokalu mieszkalnego z zasobu komunalnego przyznawana, m.in. na podstawie przepisów ww. ustawy w związku ze stosownymi uchwałami w sprawie zasad wynajmowania lokali wchodzących w skład mieszkaniowego zasobu gminy, które są aktami prawa miejscowego o charakterze wykonawczym, spełnia zatem rolę wsparcia ze środków publicznych w celu zapewnienia i poprawy sytuacji mieszkaniowej członków wspólnoty samorządowej. Podobnie jak i pozostałe świadczenia pomocy społecznej o charakterze niepieniężnym mają one charakter publicznoprawny. Wskazać należy, że zasób mieszkaniowy stanowi kategorię publicznoprawną, wprawdzie chodzi o lokale stanowiące własność gminy albo komunalnych osób prawnych lub spółek prawa handlowego utworzonych z udziałem gminy (a zatem o lokale, względem których wymienione podmioty dysponują tytułem prywatnoprawnym), z wyjątkiem towarzystw budownictwa społecznego, a także lokale pozostające w posiadaniu samoistnym tych podmiotów – ale wymienione podmioty nie są uprawnione korzystać z przedmiotów swej własności wyłącznie według Kodeksu cywilnego, lecz zobowiązane są tymi lokalami gospodarować według zasad przewidzianych w ustawach szczególnych, m.in. według zasad zawartych w OchrLokU (patrz: Art. 20 OchrLokU Doliwa 2021, wyd. 6/Adam Doliwa, Legalis). Warto odnotować, że w obowiązującej Konstytucji RP wprawdzie nie znalazły się normy, które wprost statuują prawo do pomocy społecznej czy też konkretnego świadczenia z tego tytułu, niemniej jednak większość przepisów dotyczących praw socjalnych została objęta regulacją art. 81 Konstytucji RP, który stanowi, że praw w nim wymienionych (m.in. unormowanych w art. 75 Konstytucji RP) można dochodzić w granicach określonych w ustawie. Dodać należy, że prowadzenie przez władze polityki sprzyjającej zaspokojeniu potrzeb mieszkaniowych obywateli nie nakazuje im zająć się budowaniem mieszkań, ale nakazuje stworzenie warunków prawnych, politycznych, społecznych itp. stwarzających możliwości zaspokojenia osobistej potrzeby mieszkaniowej przez każdego obywatela. Konstytucja nie wskazuje konkretnie, jakie działania mają być podjęte przez władze publiczne. Dokonuje jednak gradacji celów tych działań poprzez zastosowanie zwrotu "w szczególności", ustalając te, którym nadaje priorytet. Należą do tych celów przeciwdziałanie bezdomności, wspieranie rozwoju budownictwa socjalnego oraz popieranie działania obywateli zmierzające do uzyskania własnego mieszkania (tak: Art. 75 Konstytucji RP, Banaszak 2012, wyd. 2/Bogusław Banaszak, Legalis). Jak wskazuje się w doktrynie szerokie ujmowanie "socjalnego wsparcia" jest charakterystyczne dla nauki prawa administracyjnego. W literaturze dotyczącej materialnego prawa administracyjnego spotkać można określenie "prawo wspierania ze środków publicznych", na które to prawo składają się normy prawne określające zasady, warunki i zakres wsparcia ze środków publicznych i do którego w pierwszej kolejności zalicza się normy związane ze sferą socjalną. W ramach tego prawa wyodrębnia się "prawo wsparcia socjalnego", które obejmuje wszystkie regulacje służące poprawie sytuacji socjalnej jednostki. Jest to ujęcie ogólne i bardzo szerokie, obejmujące w istocie wszystkie świadczenia socjalne. Do "wsparcia socjalnego" obejmującego uprawnienia do wsparcia ze środków publicznych o charakterze socjalnym zalicza się w myśl tego poglądu między innymi: pomoc społeczną, świadczenia rodzinne, świadczenia z ubezpieczenia społecznego i zdrowotnego uzyskiwane z funduszy publicznych, zaopatrzenie emerytalne i rentowe funkcjonariuszy publicznych i innych osób niepodlegających obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu, świadczenia dla nieznajdujących zatrudnienia absolwentów oraz innych osób pozostających bez pracy, dodatki mieszkaniowe, zasiłki i stypendia szkolne dla uczniów oraz stypendia socjalne dla studentów, pomoc dla uprawnionych do alimentów, pomoc udzielaną sportowcom, uprawnienia kombatantów oraz niektórych osób będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego oraz inwalidów wojennych i wojskowych, uprawnienia do skorzystania z ulg podatkowych (vide: D. Kijowski, [w:] Prawo administracyjne materialne, R.H. Hauser, Z. Niewiadomski, A. Wróbel (red.), System prawa administracyjnego, t. 7, Warszawa 2012, s. 323 i n.). Tym samym również i sprawę mającą za przedmiot umowę najmu lokalu mieszkalnego z zasobu komunalnego uznać należy za wchodzącą w skład szeroko rozumianego wsparcia socjalnego, a to z kolei wypełniało kryteria do zwolnienia z urzędu od obowiązku uiszczenia kosztów sądowych w toku postępowania sądowoadministracyjnego. Z tych względów, na podstawie art. 198 p.p.s.a. w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. i 188 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji postanowienia. Z uwagi na to, że na skarżącej nie ciąży obowiązek fiskalny w zakresie wpisu od skargi, bowiem korzysta z ustawowego zwolnienia od kosztów sądowych, na podstawie art. 239 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a., WSA w Rzeszowie zwróci skarżącej uiszczony wpis sądowy od skargi.