III OZ 100/24

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodnicząca: Sędzia NSA Małgorzata Masternak-Kubiak (spr.) po rozpoznaniu w dniu 12 marca 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia M. M. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 18 grudnia 2023 r. sygn. akt II SA/Wa 1729/23 o odrzuceniu skargi M. M. na uchwałę Zarządu Dzielnicy [...] m. st. Warszawy z dnia 12 lipca 2023 r. nr [...] w przedmiocie odmowy zakwalifikowania do udzielenia pomocy mieszkaniowej postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 18 grudnia 2023 r., sygn. akt II SA/Wa 1729/23, odrzucił skargę M. M. na uchwałę Zarządu Dzielnicy [...] m. st. Warszawy z dnia 12 lipca 2023 r., nr [...], w przedmiocie odmowy zakwalifikowania do udzielenia pomocy mieszkaniowej. Jak wskazał Sąd pierwszej instancji pismem z dnia 22 sierpnia 2023 r. (data wpływu do organu) M. M. (zwana dalej: "skarżącą"), wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na ww. uchwałę wraz z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, tj. zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata lub radcy prawnego. Pismem z dnia 27 września 2023 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, wykonując zarządzenie Przewodniczącego Wydziału z dnia 6 września 2023 r., wezwał skarżącą do uzupełnienia braku formalnego skargi, poprzez nadesłanie numeru PESEL skarżącej pouczając, że czynności tej należy dokonać w terminie 7 dni, od dnia doręczenia wezwania, pod rygorem odrzucenia skargi. Ww. wezwanie Sądu zostało prawidłowo doręczone skarżącej w dniu 3 października 2023 r. (zwrotne potwierdzenie odbioru, k. 40 akt sądowych). Postanowieniem z dnia 11 października 2023 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie przyznał skarżącej prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sadowych oraz ustanowienia radcy prawnego. W dniu 13 grudnia 2023 r. pełnomocnik z urzędu skarżącej wniósł do Sądu Wojewódzkiego pismo, w którym wskazał numer PESEL skarżącej. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odrzucił skargę. Wskazał, że wezwanie do uzupełnienia braku formalnego skargi zostało doręczone skarżącej w dniu 3 października 2023 r., zatem ustawowy termin dla dokonania tej czynności upływał w dniu 10 października 2023 r. Ponieważ w zakreślonym terminie skarżąca nie uzupełniła stwierdzonego braku formalnego skargi, skargę należało odrzucić. Natomiast złożone przez pełnomocnika strony pismo wskazujące numer PESEL skarżącej nie może zostać uwzględnione, z uwagi na uchybienie terminu, w którym czynności dokonano. Tym samym, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, działając na podstawie art. 58 § 1 pkt 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.) - dalej: "P.p.s.a.", orzekł jak w sentencji postanowienia. Pismem z dnia 29 stycznia 2024 r. uzupełnionym następnie pismem z dnia 31 stycznia 2024 r. skarżąca wniosła zażalenie na ww. postanowienie. Zaskarżając rozstrzygnięcie Sądu pierwszej instancji w całości, zarzuciła: I. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: 1) art. 243 §1 w zw. z art. 244 § 1 P.p.s.a. poprzez niewłaściwe zastosowanie w efekcie niewzięcia pod uwagę wynikających z tych przepisów skutków związanych z faktem złożenia wniosku o prawo pomocy i mimo tego wystosowania do skarżącej wezwania do uzupełnienia braków formalnych skargi w sytuacji, gdy złożyła ona wniosek o prawo pomocy obejmujące także wniosek o ustanowienia dla niej pełnomocnika z urzędu, gdyż w takim stanie rzeczy, w razie niewykonania przez skarżącą wezwania może to skutkować odrzuceniem skargi, co w rezultacie prowadzi do podważenia ustanowionego tymi przepisami prawa strony do uzyskania pomocy prawnej (pełnomocnika) z urzędu i ostatecznie skutkuje zniwelowaniem podjętych w tym względzie przez stronę starań w postaci złożenia przez nią wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu; 2) art. 58 §1 pkt 3 P.p.s.a. przez niewłaściwe zastosowanie polegające na wezwaniu skarżącej do uzupełnienia braków formalnych skargi przed rozpoznaniem wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu i przez to doprowadzenie do odrzucenia skargi; 3) art. 49 §1 P.p.s.a. przez niewłaściwe zastosowanie wskutek niewzięcia pod uwagę dyspozycji tego przepisu, według której sąd wzywa do uzupełnienia braku formalnego skargi jedynie wówczas, gdy pismo strony nie może otrzymać prawidłowego biegu wskutek niezachowania warunków formalnych, natomiast chociaż niewskazanie w skardze numeru PESEL skarżącego stanowi formalnie brak formalny skargi, to de facto tego braku formalnego nie ma, (nie jest on niedochowany) w sytuacji, gdy w aktach sprawy te dane skarżącego się znajdują, zatem w tej sytuacji skarga może otrzymać prawidłowy bieg i nie zachodzi potrzeba do wzywania do uzupełniania skargi w tym zakresie; 4) art. 40 § 2 K.p.a. w zw. z art. 67 § 5 P.p.s.a. przez niewłaściwe zastosowanie wskutek nie wzięcia pod uwagę wynikającej z tych przepisów reguły w myśl której pisma sądowe, a zatem także wezwania sądowe, powinny być doręczane pełnomocnikowi strony, do której odnosi się dane pismo sądowe (np. wezwanie do uzupełnienia braków formalnych), czego efektem było doręczenie - w toku postępowania o ustanowienie dla skarżącej pełnomocnika z urzędu - jej bezpośrednio wezwania do uzupełnienia braków formalnych, zamiast jej pełnomocnikowi z urzędu i przez to doprowadzenie do odrzucenia skargi; 5) § 33 ust. 1 rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 5 sierpnia 2015 r. – Regulamin wewnętrznego urzędowania wojewódzkich sądów administracyjnych (Dz.U. z 2015 r., poz. 1177) – dalej: "Regulamin", przez niewłaściwe zastosowanie w efekcie niezastosowania tego przepisu, tj. niewzięcia pod uwagę, że według tego przepisu, w razie niezachowania jakiegoś warunku formalnego skargi, tzn. wymogu formalnego lub wymogu fiskalnego (wpis) przewodniczący jest zobowiązany do wstrzymania się z wystosowaniem wezwania do uzupełnienia niedochowanego warunku formalnego (wymogu formalnego lub fiskalnego), jeżeli strona złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy, a zatem gdy strona złożyła wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych lub wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu. I w związku z tym, skoro w tej sprawie skarżąca złożyła wniosek o prawo pomocy, to wystosowane wobec niej wezwanie należało uznać za nieważne i tym samym nie powodujące żadnych skutków, w tym zawartego w tym wezwaniu rygoru odrzucenia skargi, 6) § 33 ust. 1 Regulaminu przez niewłaściwe zastosowanie wskutek niewzięcia pod uwagę dyspozycji tego przepisu, według której przewodniczący wzywa do usunięcia braków formalnych oraz do uiszczenia wpisu w razie potrzeby, natomiast chociaż niewskazanie w skardze numeru PESEL skarżącego stanowi formalnie brak formalny skargi, to de facto tego braku formalnego nie ma, (nie jest on niedochowany) w sytuacji, gdy w aktach sprawy ta dana skarżącego się znajduje i w tej sytuacji nie zachodzi potrzeba do wzywania do uzupełniania skargi w tym zakresie, 7) art. 7a K.p.a. poprzez niezastosowanie, 8) art. 85 P.p.s.a. poprzez błędną wykładnię poprzez przyjęcie, że pismo pełnomocnika z urzędu z dnia 8 grudnia 2023 r. zostało złożone po terminie i że dokonanie uzupełnienie skargi przez podanie numeru PESEL skarżącej jest bezskuteczne; 9) art. 28 K.p.a. poprzez niezastosowanie, II. naruszenie przepisów prawa materialnego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: 10) art. 45 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie naruszenia ogólnego prawa do sądu, a także w zakresie naruszenia statuowanego tym przepisem prawa strony do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy (prawa do sprawiedliwego sądu prawa do sprawiedliwości sądowniczej). W oparciu o powyższe zarzuty skarżąca wniosła o: - uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania; - przyznanie radcy prawnemu W. R. kosztów pomocy prawnej, wg norm przepisanych, powiększonych o podatek od towarów i usług z tytułu sporządzenia i wniesienia niniejszego zażalenia oraz ewentualnych dalszych działań podejmowanych w toku tego postępowania. Pełnomocnik jednocześnie oświadczył, że żadna opłata z tego tytułu nie została zapłacona ani w całości, ani w części. - przedstawienie do rozstrzygnięcia przez odpowiedni skład NSA zagadnienia prawnego w brzmieniu: 1) czy według przepisu § 33 ust. 1 Regulaminu przewodniczący powinien odstąpić od wzywania strony do uzupełnienia braków skargi w zakresie warunków formalnych w wypadku, gdy strona złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy na czas prawomocnego zakończenia postępowania z tego wniosku; 2) czy w aspekcie unormowań ustanowionych przepisami art. 28 K.p.a. i art. 40 § 2 K.p.a. można przyjąć, że złożenie przez stronę wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu jest równoważne lub odpowiada ustanowieniu przez nią dla siebie pełnomocnika w wypadku, gdy wniosek okaże się uzasadniony i pełnomocnik z urzędu zostanie ustanowiony? W uzasadnieniu zażalenia powyższe zarzuty szerzej umotywowano. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługiwało na uwzględnienie. Zgodnie z art. 57 § 1 P.p.s.a., skarga powinna czynić zadość wymaganiom pisma w postępowaniu sądowym. Pismo procesowe strony powinno spełniać określone warunki formalne, bez których nie można mu nadać prawidłowego biegu. Wymogi formalne składanych pism uregulowane zostały w art. 46 P.p.s.a. Stosownie do art. 46 § 2 pkt 1 lit. b) P.p.s.a., poza elementami wymienionymi w § 1 tego przepisu, pismo strony powinno ponadto zawierać, w przypadku, gdy jest pierwszym pismem w sprawie – numer PESEL strony wnoszącej pismo, będącej osobą fizyczną. Zgodnie z art. 49 § 1 P.p.s.a. w sytuacji, gdy brak jest jednego z elementów pisma wymienionych w art. 46 P.p.s.a., obowiązkowe jest wezwanie strony do uzupełnienia lub poprawienia pisma w terminie siedmiu dni, pod rygorem pozostawienia pisma bez rozpoznania, chyba że ustawa stanowi inaczej. Takim przepisem szczególnym jest art. 58 § 1 pkt 3 P.p.s.a. Zgodnie z jego treścią, sąd odrzuca skargę, jeżeli w wyznaczonym terminie nie uzupełniono jej braków formalnych. Jak wynika z akt przedmiotowej sprawy skarżąca pismem z dnia 22 sierpnia 2023 r. (data wpływu do organu) wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę wraz z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, tj. zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata lub radcy prawnego. Pismem z dnia 27 września 2023 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, wykonując zarządzenie Przewodniczącego Wydziału z dnia 6 września 2023 r., wezwał skarżącą do uzupełnienia braku formalnego skargi, poprzez nadesłanie numeru PESEL skarżącej pouczając, że czynności tej należy dokonać w terminie 7 dni, od dnia doręczenia wezwania, pod rygorem odrzucenia skargi. Ww. wezwanie Sądu zostało prawidłowo doręczone skarżącej 3 października 2023 r. (zwrotne potwierdzenie odbioru, k. 40 akt sądowych), a więc termin na uzupełninie braku formalnego skargi upływał w dniu 10 października 2023 r. Postanowieniem z dnia 11 października 2023 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie przyznał skarżącej prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sadowych oraz ustanowienia radcy prawnego. Jak zatem wynika z powyższego skarżąca została wezwana do uzupełnienia braku formalnego skargi jeszcze przed rozpatrzeniem przez Sąd Wojewódzki złożonego wraz ze skargą wniosku o przyznanie prawa pomocy obejmującego swym zakresem ustanowienie pełnomocnika z urzędu. W tym miejscu wskazać należy, że na tle powyższego stanu faktycznego pojawiły się rozbieżności w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. Z jednej strony wskazywano, że co do zasady brak jest podstaw prawnych do przyjęcia, że wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien był zostać rozpoznany przed wezwaniem do usunięcia braków formalnych skargi (por. np. postanowienia NSA z dnia: 17 stycznia 2023 r., sygn. akt III OZ 803/22, LEX nr 3477789; 30 września 2022 r., sygn. akt I OZ 446/22, LEX nr 3419251; 8 lipca 2021 r., sygn. akt II GZ 219/21, LEX nr 3196806). Z drugiej zaś strony prezentowane jest stanowisko, że złożony w skardze wniosek o przyznanie prawa pomocy podlega rozpoznaniu w pierwszej kolejności, przed wezwaniem strony do usunięcia braków formalnych skargi (por. np. postanowienia NSA z dnia: 20 grudnia 2017 r., sygn. akt II OZ 1564/17, LEX nr 2422396; 6 czerwca 2012 r., sygn. akt II GSK 848/12, LEX nr 1230558) i to właśnie stanowisko podziela Naczelny Sąd Administracyjny w składzie rozpoznającym przedmiotową sprawę. Stosownie do art. 243 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Zaznaczyć należy, że prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania sądowoadministracyjnego o randzie konstytucyjnej. Ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu dla osób, których nie stać na samodzielne pokrycie kosztów pełnomocnika. Pomoc państwa dla takich osób jest bowiem istotna dla zapewnienia im "realizacji prawa do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy przez sąd (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP)", (wyrok TK z dnia 29 sierpnia 2006 r., sygn. akt SK 23/05, OTK-A 2006/8, poz. 94; por. też M. Kowalski, Prawo pomocy w systemie ochrony praw człowieka, Warszawa 2013, s. 69–70). Prawo pomocy, o które mogą się ubiegać strony postępowania, to nie tylko możliwość uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych, ale także uzyskania pomocy ze strony profesjonalnego pełnomocnika. Dlatego tak ważne jest, aby wniosek o prawo pomocy był rozpoznany przez Sąd we właściwym trybie i czasie. Jeżeli więc wniosek o prawo pomocy dotyczy również ustanowienia pełnomocnika z urzędu i złożony został jednocześnie ze skargą, to jego rozpoznanie wyprzedza czynności związane z usuwaniem braków formalnych skargi. Taka kolejność działań Sądu znajduje potwierdzenie w przepisie § 33 ust. 1 Regulaminu wewnętrznego urzędowania wojewódzkich sądów administracyjnych, z którego wynika, że po wniesieniu skargi do sądu przewodniczący wydziału orzeczniczego niezwłocznie bada, czy skarga czyni zadość wymaganiom formalnym i czy został uiszczony wpis, a w razie potrzeby wzywa do usunięcia braków formalnych oraz do uiszczenia wpisu, chyba że został złożony wniosek o przyznanie prawa pomocy. Stosownie zaś do § 36 ust. 1 Regulaminu, przewodniczący wydziału orzeczniczego wniosek o przyznanie prawa pomocy przekazuje niezwłocznie wskazanemu referendarzowi sądowemu, a w szczególnie uzasadnionych przypadkach sędziemu sprawozdawcy. Należy zatem wskazać, że w przedmiotowej sprawie zarządzenie Przewodniczącego Wydziału dotyczące wezwania skarżącej do usunięcia braków formalnych skargi wydane zostało przedwcześnie, bowiem nie został wcześniej rozpoznany wniosek skarżącej o prawo pomocy zawarty w skardze. Tym samym złożony w skardze wniosek o przyznanie prawa pomocy, na podstawie art. 243 P.p.s.a., podlega rozpoznaniu w pierwszej kolejności, przed wezwaniem strony do usunięcia braków formalnych skargi. Odrzucenie skargi przez Sąd pierwszej instancji, bez uprzedniego rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy pozbawia stronę skarżącą prawa do sądu, w rozumieniu art. 45 Konstytucji RP. Tymczasem w niniejszej sprawie, jak już wyżej wskazano, wezwanie skarżącej do usunięcia braków formalnych skargi nastąpiło przed nadaniem biegu wnioskowi o prawo pomocy. Konkretnie skarżącą wezwano do usunięcia braków formalnych skargi pismem z dnia 27 września 2023 r., a rozpoznanie wniosku o prawo pomocy nastąpiło 11 października 2023 r. Zatem nieskuteczność wezwania skierowanego do skarżącej wynikała z chronologii czynności Sądu podjętych w niniejszej sprawie. Tym samym w sprawie nie zachodzi potrzeba przedstawienia składowi siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego zagadnienia prawnego budzącego poważne wątpliwości (art. 187 § 1 P.p.s.a.), o co skarżąca wnioskowała w zażaleniu. Nietrafnie natomiast zarzucono w zażaleniu, że wezwanie skarżącej o podanie numeru PESEL było niezasadne w sytuacji, gdy Sąd dysponuje aktami administracyjnymi, w których dostępny jest ten numer. Kwestia związana z brakami formalnymi skargi w postaci niewskazania numeru PESEL strony, była przedmiotem rozważań Naczelnego Sądu Administracyjnego, który w uchwale z dnia 3 lipca 2023 r., sygn. akt II GPS 3/22 (ONSAiWSA 2023 r., nr 6, poz. 82), podjętej w składzie siedmiu sędziów, stwierdził, że niezachowanie określonego w art. 46 § 2 pkt 1 lit. b P.p.s.a. wymogu podania w skardze, będącej pierwszym pismem w sprawie, numeru PESEL jest brakiem formalnym, który powinien być uzupełniony w trybie art. 49 § 1 w związku z art. 58 § 1 pkt 3 P.p.s.a., bez względu na to czy ten numer znajduje się w aktach administracyjnych, którymi dysponuje sąd. Naczelny Sąd Administracyjny w niniejszej sprawie w pełni aprobuje stanowisko zawarte w przedmiotowej uchwale. Niezależnie od powyższego z przyczyn podniesionych na wstępie należało uznać odrzucenie skargi za przedwczesne, gdyż w przedstawionym stanie sprawy nieuzupełnienie braków formalnych skargi przez skarżącą nie mogło wiązać się z sankcją w postaci odrzucenia skargi. Z tych względów orzeczono o uchyleniu zaskarżonego postanowienia, na podstawie art. 185 § 1 P.p.s.a. w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a.