Wróć do: Orzeczenia NSA

Sygnatura

III OSK 885/26

Wyrok NSA z 17 lipca 2026 r., III OSK 885/26 – potwierdzenie represji

Wynik

Oddalono skargę kasacyjną

Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia
17 lipca 2026
Prawomocne
tak

Treść rozstrzygnięcia

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Przemysław Szustakiewicz Sędziowie: sędzia NSA Olga Żurawska-Matusiak sędzia del. WSA Hanna Knysiak-Sudyka (sprawozdawca) po rozpoznaniu w dniu 17 lipca 2026 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 17 grudnia 2025 r. sygn. akt IV SA/Wa 2703/25 w sprawie ze skargi E.E. na decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia 30 września 2021 r. nr 1445/OP/2021 w przedmiocie odmowy potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych oddala skargę kasacyjną.

Analiza z kontekstem sprawy

Co to orzeczenie oznacza dla Twojej sprawy?

Zapytaj o skutki rozstrzygnięcia, podstawę prawną albo argumenty do wykorzystania. AnyLawyer rozpocznie od tej konkretnej sprawy.

Zapytaj AnyLawyer o to orzeczenie

Uzasadnienie

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 17 grudnia 2025 r. sygn. akt IV SA/Wa 2703/25 po rozpoznaniu skargi E.E. na decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia 30 września 2021 r. nr 1445/OP/2021 w przedmiocie odmowy potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych: w pkt 1 uchylił zaskarżoną decyzję; w pkt 2 zasądził od Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej Komisji na rzecz skarżącego E.E. kwotę 597 złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy: E.E. (dalej: "skarżący", "wnioskodawca") wnioskiem z dnia 15 kwietnia 2021 r. zwrócił się do Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej (dalej: "organ" lub "Prezes IPN") o wydanie decyzji administracyjnej w sprawie spełnienia warunków, o których mowa w art. 4 ustawy z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 906; dalej: "ustawa o działaczach opozycji"). W wyniku przeprowadzonej kwerendy w zasobie archiwalnym Instytutu Pamięci Narodowej (dalej: "IPN") odnaleziono dokumenty dotyczące skarżącego, w tym m.in.: mikrofilm teczki kontaktu operacyjnego (KO) dot. E.E, sygn. [...] z którego wynika, że E.E. s. [...] w dniu [...] 1974 r. został zarejestrowany przez Wydz. V Departament I MSW jako KO ps. [...]. Powodem rejestracji było wykorzystanie do rozpracowania obiektu. Z "Postanowienia o założeniu teczki kontaktu operacyjnego" z dnia [...] 1974 r. znajdującego się w ww. teczce wynika, że w dniu [...] 1974 r. pod numerem [...] w Samodzielnej Sekcji Ewidencji Departamentu I w dniu [...] 1974 r. zarejestrowano teczkę KO ps. "[...]. W ww. dokumencie znajduje się "Notatka ze spotkania z k.o. ps. [...]" z dnia [...] 1975 r., z której wynika, że w dniu [...] 1975 r. w kawiarni [...] w [...] z KO ps. "[...]" odbyto spotkanie, podczas którego ww. poinformował m.in., że doktorantka [...] przysłała list z zaproszeniem do złożenia prywatnej wizyty w [...]. W ww. teczce znajduje się "Postanowienie o zakończeniu i przekazaniu sprawy do archiwum Departamentu I" z dnia [...] 1975 r., z którego wynika, że z powodu nie posiadania przez KO ps. "[...] możliwości operacyjnych zaniechano dalszego prowadzenia sprawy dot. ww. i w dniu [...] 1975 r. materiały złożono do archiwum Samodzielnej Sekcji Ewidencji do numeru [...]. Z "Notatki dot. spotkania z E.E." z dnia [...] 1974 r. znajdującej się w ww. teczce wynika, że w dniu [...] 1974 r. z ww. odbyto spotkanie, podczas którego podpisał zobowiązanie do współpracy. W dokumencie zapisano, że zobowiązanie podpisał dopiero po wyjaśnieniach, że nie jest to zobowiązanie do współpracy z organami bezpieczeństwa państwa. Ww. stwierdził bowiem, że nie chce być zaewidencjonowanym współpracownikiem, ponieważ obawia się przykrych konsekwencji w przypadku zmiany układów personalnych i politycznych. Wnioskodawca stwierdził ponadto, że zgadza się na utrzymywanie kontaktu i przekazywanie interesujących informacji w miarę swoich możliwości, jednak bez podpisywania formalnego zobowiązania. Z "Raportu z nawiązania kontaktu z [...]" z dnia [...] 1974 r. wynika, że podczas spotkania odbytego w dniu [...] 1974 r. w kawiarni "[...]" ww. zgłosił chęć utrzymywania kontaktu z SB i przekazywania wszystkich swoich spostrzeżeń z terenu [...] dodając, iż znane są mu sprawy, jakie mogą interesować SB, ponieważ z tą problematyką zapoznał się podczas przeszkolenia organizowanego w WAP, którego tematem była propaganda specjalna i działania kontrwywiadowcze. Podczas spotkania wnioskodawca przekazał m.in., że w [...] mieszka siostra jego ojca, która jest żoną wojskowego armii [...] wykonującego swoją służbę w ramach NATO. W ww. teczce znajduje się zobowiązanie do współpracy z dnia [...] 1974 r. wypełnione i podpisane osobiście przez wnioskodawcę. Wobec powyższych ustaleń decyzją nr 1445/OP/2021 z dnia 30 września 2021 r. Prezes IPN odmówił potwierdzenia, iż skarżący spełnia warunki, których mowa w art. 4 ustawy o działaczach opozycji. W ocenie organu ze zgromadzonych w dokumentów bezspornie wynika, że skarżący świadomie podpisał zobowiązanie do współpracy z organami służby bezpieczeństwa, co stanowi przeszkodę do uzyskania przez skarżącego statutu działacza opozycji antykomunistycznej czy osoby represjonowanej z powodów politycznych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 16 lutego 2022 r. sygn. akt IV SA/Wa 1766/21 oddalił skargę E.E. na ww. decyzję z dnia 30 września 2021 r. wywodząc, iż mając na uwadze przywołane przepisy oraz zachowane materiały archiwalne, Prezes IPN nie mógł wydać decyzji zgodnej z wnioskiem skarżącego. Z kolei Naczelny Sąd Administracyjnego po rozpoznaniu skargi kasacyjnej wnioskodawcy wyrokiem z dnia 24 października 2025 r. sygn. akt II OSK 1893/22, uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał WSA w Warszawie do ponownego rozpoznania, stwierdzając, że z okoliczności sprawy wynikało, iż strony, w tym skarżący, nie zostały powiadomione o możliwości wyrażenia na piśmie swego stanowiska, przed wyznaczonym terminem posiedzenia niejawnego, co uniemożliwiło mu obronę swoich praw w rozumieniu art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. Stanowiło to zdaniem NSA podstawę do stwierdzenia nieważności postępowania prowadzonego w niniejszej sprawie. Ponownie rozpoznając sprawę Wojewódzki Sąd Administracyjny przywołanym wyrokiem z 17 grudnia 2025 r. w oparciu o wytyczne zawarte w ww. wyroku NSA uznał skargę za zasadną i uchylił zaskarżoną decyzję. Uzasadniając swoje stanowisko Sąd pierwszej instancji wskazał, że w toku postępowania sadowoadministracyjnago do akt sprawy zostało złożone przez skarżącego w dniu 11 grudnia 2025 r. pismo wraz z załączonymi kopiami potwierdzonymi za zgodność z oryginałem odpisu prawomocnego orzeczenia Sądu Okręgowego w [...] z dnia 27 października 2022 r. sygn. akt XII K 195/21 oraz odpisu orzeczenia Sądu Apelacyjnego z dnia 6 grudnia 2023 r. sygn. akt VIII AKa129/23, z wnioskiem o przeprowadzenie dowodu z dołączonych dokumentów. Zgodnie z treścią ww. orzeczenia Sądu Okręgowego w [...] skarżący w dniu 5 marca 2012 r. złożył zgodnie z prawdą oświadczenie lustracyjne w rozumieniu art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 18 października 2026 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz treści tych dokumentów. Sąd ten wskazał, iż zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie zawiera żadnych danych dowodzących, by lustrowany był świadomie kontaktem operacyjnym o pseudonimie "[...]" i udzielał funkcjonariuszom jakichkolwiek informacji w sposób operacyjny, podejmował działania w celu realizacji współpracy. Powyższe orzeczenie Sądu Apelacyjnego utrzymało w mocy orzeczenie Sądu Okręgowego. Powołane orzeczenia stanowią nowe dowody w sprawie, nieznane organowi w dacie wydalania decyzji, a które, w ocenie Sądu pierwszej instancji, winny zostać przez organ uwzględnione. Sąd pierwszej instancji zaznaczył, że celem decyzji wydawanej na podstawie art. 5 ust. 1 ustawy o działaczach opozycji jest stwierdzenie, czy w zasobach archiwalnych IPN znajdują się dokumenty dotyczące wnioskodawcy. Stąd też co do zasady dowody składane przez stronę nie będą miały wpływu na rozstrzygnięcie Prezesa IPN w tym przedmiocie, ponieważ w tym postępowaniu organ przeprowadza jedynie kwerendę pozostających w jego dyspozycji materiałów archiwalnych. Jednakże, tak jak w okolicznościach niniejszej sprawy, zostały przedłożone do akt sprawy sądowej ww. orzeczenia, które mogą mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Jeżeli bowiem z prawomocnego wyroku sądu lustracyjnego wynika, że znajdujące się w zasobach archiwalnych IPN dokumenty dotyczące skarżącego nie potwierdzają jego współpracy z organami bezpieczeństwa państwa, to Prezes IPN wydając decyzję w trybie art. 5 ust. 1 ustawy o działaczach opozycji, nie może pominąć oceny wynikającej z tego wyroku. Prezes IPN od powyższego wyroku wywiódł skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego, zarzucając na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. naruszenie prawa materialnego, poprzez błędną wykładnię art. 4 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 ustawy o działaczach opozycji w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. polegającą na przyjęciu, że oprócz ustalenia czy w archiwum IPN nie zachowały się dokumenty wytworzone przez wnioskodawcę lub przy jego udziale, w ramach czynności wykonywanych w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa należy także brać pod uwagę ocenę wyrażoną w wyroku sądu lustracyjnego. Wobec powyższych zarzutów skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA w Warszawie. Dodatkowo zrzekając się rozprawy zawnioskował o zasądzenie na rzecz organu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej Prezes IPN przedstawił argumentację mającą na celu wykazanie zasadności podniesionych zarzutów. Odpowiedź na skargę kasacyjną nie została złożona. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Niniejsza sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym, na podstawie art. 182 § 2 i 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 143; dalej: "p.p.s.a."), bowiem skarżący kasacyjnie organ zrzekł się rozprawy, zaś skarżący nie zażądał jej przeprowadzenia. Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują, enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a., przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Z tego względu, przy rozpoznaniu sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice skargi kasacyjnej wyznaczają wskazane w niej podstawy. Zgodnie z art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Rozpoznawszy skargę kasacyjną z uwzględnieniem powyższych uwarunkowań Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że nie ma ona usprawiedliwionych podstaw i tym samym podlega oddaleniu. W złożonej skardze kasacyjnej sformułowany został jedynie zarzut naruszenia prawa materialnego, tj. art. 4 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 ustawy z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 906; dalej: "ustawa o działaczach opozycji") w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. Na marginesie należy podnieść, że art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. nie został wskazany przez Sąd pierwszej instancji w podstawie prawnej wyroku. Wskazać należy, że przedmiotem zaskarżenia w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji skarżący uczynił decyzję z dnia 30 września 2021 r. nr 1445/OP/2021, mocą której organ odmówił potwierdzenia, że E.E s. [...] spełnia warunki, o których mowa w art. 4 ustawy o działaczach opozycji. W piśmie procesowym wniesionym w dniu 11 grudnia 2025 r. skarżący sformułował wniosek o przeprowadzenie dowodu z dołączonych do pisma dokumentów w postaci odpisu prawomocnego orzeczenia Sądu Okręgowego w [...] z dnia 27 października 2022 r. sygn. akt XII K 195/21 oraz odpisu orzeczenia Sądu Apelacyjnego z dnia 6 grudnia 2023 r. sygn. akt VIII AKa 129/23. Z orzeczenia Sądu Okręgowego w Warszawie wynika, że w dniu 5 marca 2012 r. E.E. złożył zgodne z prawdą oświadczenie lustracyjne. Orzeczenie Sądu Apelacyjnego utrzymało w mocy wyżej opisane orzeczenie Sądu Okręgowego w [...]. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego przywołany wyżej wyrok sądu powszechnego niewątpliwie nie jest wyrokiem skazującym co do popełnienia przestępstwa wydanym w postępowaniu karnym i nie wiąże wprost organu administracji w wydawaniu decyzji w sprawie spełnienia warunków, o których mowa w art. 4 ustawy o działaczach opozycji. Natomiast jak trafnie wskazał Sąd pierwszej instancji, stwierdzenie przez sąd prawomocnym wyrokiem, że dana osoba złożyła zgodne z prawdą oświadczenie w ww. zakresie, jest nową okolicznością faktyczną, która winna podlegać ocenie w postępowaniu w przedmiocie potwierdzenia, czy dana osoba spełnia warunki, o których mowa w ustawie o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych. Zatem nie sposób podzielić oceny organu, że ustalenia poczynione przez sąd powszechny w trakcie wydawania powyższego wyroku nie mają żadnego znaczenia co do materii przedmiotowej sprawy, skoro podstawą wydania powołanego wyroku Sądu Okręgowego w [...] było ustalenie, że skarżący nie był świadomie kontaktem operacyjnym o pseudonimie "[...]" i brak jest w materiale dowodowym danych dowodzących, by lustrowany udzielał funkcjonariuszom informacji w sposób operacyjny, podejmował działania w celu realizacji współpracy. Skład orzekający w niniejszej sprawie podziela stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 listopada 2022 r. (sygn. akt III OSK 7316/21), że osoba, co do której Prezes IPN odmówił wydania pozytywnej decyzji w przedmiocie spełniania warunków z art. 4 ustawy o działaczach opozycji, ma możliwość żądania zweryfikowania w innym trybie prawnym danych i informacji, dotyczących współdziałania z organami bezpieczeństwa, zawartych w dokumentacji zgromadzonej w archiwum IPN, a taką możliwość stwarza postępowanie autolustracyjne, przeprowadzane z inicjatywy zainteresowanej osoby przed właściwym sądem okręgowym na zasadach i w trybie uregulowanym w art. 20 ust. 5 tzw. ustawy lustracyjnej. Co istotne, przy badaniu tych przesłanek w postępowaniu lustracyjnym nie obowiązuje zamknięty katalog dowodowy, tak jak ma to miejsce na gruncie ustawy o działaczach opozycji, ograniczony wyłącznie do zasobów archiwalnych IPN. Brak jest zatem przeszkód do przeprowadzenia przez sąd powszechny również dowodu z innych dokumentów, jak też dowodu z zeznań świadków. Zapadły w sprawie wyrok lustracyjny, stwierdzający niewspółpracowanie danej osoby z organami bezpieczeństwa, powinien być traktowany przez Prezesa IPN, przy ewentualnym ponownym orzekaniu w sprawie o potwierdzenie spełnienia warunków z art. 4 ust. 1 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji, jako równoznaczny w skutkach z brakiem w archiwum IPN dokumentów wskazanych w tym przepisie i obligować organ do wydania decyzji potwierdzającej spełnianie ww. warunków. W konsekwencji Prezes Instytutu Pamięci Narodowej jest zobowiązany uwzględnić ocenę sądu lustracyjnego w sprawie o potwierdzenie spełnienia warunków z art. 4 ust. 1 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego Prezes Instytutu Pamięci Narodowej jest zobowiązany uwzględnić ocenę sądu lustracyjnego przeprowadzoną w powyższym zakresie. Jeżeli bowiem z prawomocnego wyroku sądu lustracyjnego wynika, że znajdujące się w zasobach archiwalnych Instytutu Pamięci Narodowej dokumenty dotyczące skarżącego nie potwierdzają jego współpracy z organami bezpieczeństwa państwa, to Prezes Instytutu Pamięci Narodowej wydając decyzję w trybie art. 5 ust. 1 ustawy o działaczach opozycji, nie może pominąć oceny wynikającej z tego wyroku. Fakt, że postępowanie przed Prezesem INP jest ograniczone, ponieważ sprowadza się do kwerendy dokumentów znajdujących się w zasobach archiwalnych, nie oznacza, że organ nie jest zobowiązany do uwzględnienia pozostającej w obrocie prawnym oceny uprawnionego do tego sądu, która to ocena przesądza, czy dokumenty odnalezione w zasobach archiwalnych spełniają przesłanki z art. 4 ust. 1 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji. Tylko bowiem w takim przypadku Prezes INP może wydać zgodną z prawem decyzję z art. 5 ust. 1 tej ustawy. Odmienna wykładnia prowadziłaby do skutków trudnych do zaakceptowania z punktu widzenia zasad praworządności. Z jednej strony w obrocie prawnym pozostawałby bowiem wyrok sądu powszechnego, który potwierdzałby, że strona nie współpracowała z organami bezpieczeństwa państwa, z drugiej zaś strony istniałaby decyzja Prezesa IPN odmawiająca tej samej stronie potwierdzenia spełnienia warunków, o których mowa w art. 4 ustawy o działaczach opozycji z uwagi właśnie na współpracę strony z organami bezpieczeństwa państwa (zob. w tej materii wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 18 maja 2021 r., III OSK 1700/21, z 30 czerwca 2023 r., III 375/22 oraz z 21 maja 2024 r., III OSK 4063/21). Konkludując, Naczelny Sąd Administracyjny podziela ocenę prawną zawartą w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. Zasadne było wskazanie ze strony Sądu pierwszej instancji, że ponownie rozpatrując sprawę, organ w ramach prowadzonego postępowania dokona oceny spełnienia przez skarżącego warunków, o których mowa w art. 4 ustawy o działaczach opozycji, z uwzględnieniem okoliczności wynikających z wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 27 października 2021 r. stwierdzającego, że oświadczenie lustracyjne skarżącego jest zgodne z prawdą. Z uwagi na powyższe, wbrew zarzutom skargi kasacyjnej, w przedmiotowej sprawie nie doszło do naruszenia przez Sąd pierwszej instancji przepisów prawa materialnego, tj. art. 4 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 ustawy o działaczach opozycji. Jak wskazano na wstępie, przytoczone w skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości prawnej zaskarżonego wyroku determinują zakres kontroli dokonywanej przez sąd drugiej instancji, który w odróżnieniu od sądu pierwszej instancji nie bada całokształtu sprawy, lecz tylko weryfikuje zasadność zarzutów podniesionych we wniesionym środku odwoławczym. W realiach rozpatrywanej sprawy Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że skarga kasacyjna nie zawierała usprawiedliwionych podstaw, w związku z czym, na podstawie art. 184 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku, o jej oddaleniu.

Informacje o sprawie

Data wpływu
22 kwietnia 2026
Skarżony organ
Prezes Instytutu Pamięci Narodowej
Sędziowie
Hanna Knysiak - Sudyka /sprawozdawca/ Olga Żurawska - Matusiak Przemysław Szustakiewicz /przewodniczący/

Powołane przepisy

Inne orzeczenia w tej sprawie

Powiązane dokumenty

Źródło urzędowe: Naczelny Sąd Administracyjny