III OSK 755/25

Dnia 15 października 2025 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Przemysław Szustakiewicz Sędziowie: sędzia NSA Artur Kuś (spr.) sędzia del. WSA Kazimierz Bandarzewski po rozpoznaniu w dniu 15 października 2025 roku na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 4 lutego 2025 r. sygn. akt II SA/Wa 1773/24 w sprawie ze skargi małoletniej N. T. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego J. T. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 5 września 2024 r. nr 010000.620.32115.2024-WSW w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku uchyla zaskarżony wyrok i oddala skargę.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 4 lutego 2025 r. sygn. akt II SA/Wa 1773/24 po rozpoznaniu sprawy ze skargi N. T. (dalej: "skarżąca") reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego J. T. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS") z 5 września 2024 r. nr 010000.620.32115.2024-WSW w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku uchylił zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu wyroku Sąd I instancji przyjął następujące okoliczności faktyczne i prawne. Prezes ZUS decyzją z 5 września 2024 r. nr 010000.620.32115.2024-WSW, na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r., poz. 1251 ze zm., dalej "u.f.u.s."), odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu powołał treść ww. przepisu. Wskazał, że przyznanie renty jest możliwe, gdy spełnione są następujące przesłanki: wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Organ podkreślił, że warunki określone w ww. przepisie muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej. Powołując się na dokumentację znajdującą się w aktach rentowych organ stwierdził, że udokumentowano jedynie 7 lat, 10 miesięcy i 24 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych ojca dziecka. W 10-leciu przypadającym przed dniem całkowitej niezdolności do pracy ojca dziecka, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano tylko 3 lata, 7 miesięcy i 14 dni tych okresów. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Nie bez znaczenia pozostaje fakt, że w latach 2008-2011, 2011-2015, 2016-2018, 2021-2024 ojciec dziecka nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Uwzględniając powyższe organ stwierdził, iż w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem we wskazanych przerwach w ubezpieczeniu wobec ojca dziecka nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Nie istniały zatem, w tym czasie, przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Przy czym przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. Organ zaznaczył, że ojciec dziecka wykonywał prace bez zgłoszenia tego faktu do ubezpieczenia społecznego w kraju i za granicą. Osoba decydująca się na taką formę wykonywania pracy powinna liczyć się z negatywnymi konsekwencjami w sferze uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Końcowo organ wskazał, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, jednakże nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1 u.f.u.s. Skarżąca, reprezentowana przez przedstawiciela ustawowego, w skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie nie zgodziła się z taką decyzją zarzucając naruszenie: - art. 83 ust. 1 u.f.u.s. poprzez uznanie, że nie spełniono warunków do przyznania w drodze wyjątku renty rodzinnej, podczas gdy spełnione zostały wszystkie warunki, o których mowa w ww. przepisie, - błąd w ustaleniach faktycznych poprzez uznanie, że nie istnieją szczególne okoliczności do przyznania renty rodzinnej po zmarłym ojcu, podczas gdy sytuacja majątkowa rodziny jest dramatyczna, dziecko żyje w ubóstwie, a tym samym występują szczególne okoliczności do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. - naruszenie art. 7, art. 12, i art. 77 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775 ze zm., dalej: "k.p.a."), poprzez zaniechanie wyjaśnienia całokształtu okoliczności faktycznych zaistniałych w niniejszej sprawie, bez wszechstronnego rozważenia zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, a także bez odniesienia się do argumentacji Skarżącej zawartej we wniosku o przyznanie renty w drodze wyjątku. Skarżąca stwierdziła, że prowadząc przedmiotowe postępowanie Prezes ZUS nie poddał analizie dokumentacji medycznej dotyczącej zmarłego ojca. Nie rozważył, czy zmarły podejmował leczenie choroby alkoholowej i psychicznej. Powołując się na poglądy orzecznictwa wskazano, że jakkolwiek alkoholizm sam w sobie nie może stanowić okoliczności szczególnej w rozumieniu art. 83 ust. 1 u.f.u.s., to jednak podlegać musi ocenie w całokształcie wszystkich innych okoliczności charakteryzujących określony przypadek w kontekście uprawnień do ubezpieczenia społecznego. Choroba alkoholowa, jak wiele innych chorób, stanowi dolegliwość, do powstania której człowiek, w mniejszym lub większym stopniu, przyczynia się świadomie bądź nie. Jednak skutki tej choroby nie zależą już w pełni tylko od jego woli. Skarżąca podniosła również, iż objawy choroby psychicznej nie czynią z danej osoby pełnowartościowego pracownika, co wyklucza "normalne" jego zatrudnienie. Biorąc zatem pod uwagę skutki zdrowotne w kontekście możliwości zatrudnienia takiej osoby organ powinien rozważyć, czy brak legitymowania się odpowiednio długim stażem ubezpieczeniowym przez zmarłego ojca jest usprawiedliwiony szczególnymi okolicznościami w rozumieniu ww. przepisu. Podkreślono, iż organ nie podważył twierdzeń o występowaniu u zmarłego ojca zaburzeń psychicznych, na jakie powoływała się skarżąca, a jednocześnie nie wyjaśnił w uzasadnieniu decyzji, jaki wpływ na brak zatrudnienia miał stan jego zdrowia. W dalszej części skargi przedstawicielka ustawowa przedstawiła trudną sytuację materialną rodziny skarżącej. Matka skarżącej podała, że jest zarejestrowana w Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o oddalenie skargi podtrzymując stanowisko jak w zaskarżonej decyzji. Podniósł, że organ dokonał prawidłowej wykładni art. 83 ust. 1 u.f.u.s. oraz dostatecznie wyjaśnił stan faktyczny sprawy. Materiał dowodowy został zebrany w sposób wyczerpujący. Prezes ZUS stwierdził, że nie jest zadaniem organu administracji, zwłaszcza w sprawach rozstrzyganych w ramach uznania administracyjnego, samodzielne poszukiwanie materiału dowodowego. To strona powinna przekazać dowody dotyczące ewentualnych okoliczności, których wykazanie leży w jej interesie, pod rygorem negatywnych dla niej skutków procesowych. W piśmie procesowym z 16 listopada 2024 r. przedstawicielka ustawowa skarżącej podtrzymała zarzuty i wnioski skargi. Podniosła, że dostarczyła do organu wszystkie dokumenty medyczne zmarłego ojca dziecka jakie posiadała. Dokumenty medyczne poprzednio załączone, jak i nowe dokumenty dotyczące stanu zdrowia mamy i babci, załączyła do skargi. Podkreśliła, że do wymaganego stażu pracy ojcu dziecka zabrakło 1-go roku, 3 miesięcy i 6 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Zmarły, pomimo choroby, starał się podejmować zatrudnienie. Po jednej z terapii nie spożywał alkoholu aż 3 lata, był na stażu, a następnie został zatrudniony na umowę o pracę. W 2021 r. ponownie przegrał walkę z nałogiem. Podjął terapię we wrześniu 2021 r., jednak w styczniu lub w lutym 2022 r. powrócił do nałogu. Podniosła, że prowadząc postępowanie organ zignorował dokumentację medyczną zmarłego ojca dziecka, nie wziął pod uwagę tego, że podejmował on leczenie choroby psychicznej i alkoholowej. Opisanym na wstępie wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uwzględnił skargę. W uzasadnieniu Sąd I instancji stwierdził, że Prezes ZUS nie zebrał i nie rozpatrzył w sposób pełny i wnikliwy materiału dowodowego w świetle przesłanki "szczególnych okoliczności" w rozumieniu art. 83 ust. 1 u.f.u.s. Zdaniem Sądu I instancji zaskarżona decyzja została wydana przedwcześnie, a to z naruszeniem art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. oraz art. 107 § 3 k.p.a., bez należytego ustalenia i rozważenia okoliczności faktycznych, które mogły mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Sąd I instancji stwierdził, że w sprawie ustalenia i oceny organu wymagało to, czy powodem, dla którego zmarły ojciec skarżącej nie nabył świadczenia w zwykłym trybie nie były "szczególne okoliczności" w rozumieniu art. 83 ust. 1 u.f.u.s. W ocenie Sądu I instancji Prezes ZUS naruszył przepisy prawa administracyjnego procesowego w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd I instancji stwierdził, że w sprawie istotna pozostaje okoliczność, czy ojciec skarżącej cierpiał na zaburzenia osobowości wpływające na jego psychikę, które to zaburzenia może wywoływać choroba alkoholowa. Sąd zwrócił uwagę, że kwestię choroby alkoholowej ojca skarżącej podnosiła jej przedstawicielka ustawowa we wniosku z 16 maja 2024 r. wskazując, że "nikt nie chciał go zatrudnić" właśnie ze względu na uzależnienie od alkoholu. Sąd podkreślił, przedstawicielka ustawowa wskazała, że ojciec skarżącej podjął leczenie uzależnienia w [...] Centrum Psychiatrii w [...] w 2015 r., 2017 r. i 2021 r. Po powrocie ze szpitala w 2021 r. uczęszczał na mityngi AA w [...]. Został przyjęty na staż pracowniczy, a następnie zatrudniony na umowę o pracę. Nawrót choroby alkoholowej nastąpił w 2021 r. Z powodu stanu zdrowia ojciec skarżącej podejmował pracę "na czarno", pracował również za granicą. Sąd I instancji podniósł, że w zaskarżonej decyzji organ w ogóle nie odniósł się do kwestii choroby alkoholowej ojca skarżącej i podejmowanych prób leczenia tej choroby oraz trudności związanych z podjęciem pracy ze względu na stan zdrowia Sąd I instancji stwierdził, że nawet jeśli skarżąca nie przedstawiła przed wydaniem ww. decyzji dokumentacji medycznej mającej potwierdzać podniesioną we wniosku argumentację, organ powinien był ustalić, czy ojciec skarżącej cierpiał na wskazane wyżej schorzenie. Sąd zwrócił uwagę, że organ, nie kwestionując twierdzeń o występowaniu u ojca skarżącej choroby alkoholowej i jej leczenia, nie wyjaśnił w uzasadnieniu decyzji, jaki wpływ na brak legitymowania się przez niego odpowiednim stażem ubezpieczeniowym miały podnoszone we wniosku okoliczności. Zamiast tego organ akcentował okoliczność podejmowania pracy przez ww. bez zgłoszenia tego faktu do ubezpieczenia. Pominął jednak przyczyny takiego stanu rzeczy, na które zwracano uwagę we wniosku, a mianowicie, że to właśnie stan zdrowia ojca skarżącej zniechęcał potencjalnych pracodawców do zatrudnienia go w ramach systemu ubezpieczenia, a w konsekwencji uniemożliwił wypracowanie adekwatnego stażu pracy. Sąd I instancji stwierdził, że organ powinien ustalić okoliczności dotyczące choroby alkoholowej ojca skarżącej, w szczególności czy podejmował on próby leczenia zgodnie z argumentacją podniesioną we wniosku. Wynik tych ustaleń organ powinien poddać analizie w kontekście "szczególnych okoliczności" w rozumieniu art. 83 ust. 1 u.f.u.s. Zdaniem Sądu I instancji zaniechanie organu w tym względzie czyni zaskarżoną decyzję przedwczesną, wydaną z naruszeniem art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., art. 75 § 1 k.p.a.oraz art. 80 k.p.a., które to naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiódł Prezes ZUS. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił naruszenie: 1. prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie tj. art. 83 ust. 1 u.f.u.s., poprzez przyjęcie, że pomimo tego, iż w okresach przed 16 marca 2024 r. ojciec małoletniej skarżącej nie był całkowicie niezdolny do pracy, powyższe nie oznacza, że nie istniały przeszkody, które uniemożliwiały ojcu małoletniej skarżącej podjęcie zatrudnienia, podczas gdy zgodnie z ugruntowanym i najnowszym orzecznictwem NSA data powstania całkowitej niezdolności do pracy, ma istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku, pozwala bowiem ustalić moment z którym osoba ubezpieczona nie miała obiektywnej możliwości podjęcia zatrudnienia, a tym samym uzyskania dłuższego okresu ubezpieczeniowego; 2. przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, to jest: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. w zw. z art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a. i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez: a) błędne uznanie, że organ w sposób niewyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy, z którego miałoby wynikać, że przed 16 marca 2024 r. tj. przed orzeczeniem u ojca skarżącej całkowitej niezdolności do pracy istniały szczególne okoliczności z powodu których ojciec małoletniej skarżącej nie spełnił warunków ustawowych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym, podczas gdy zgodnie z ugruntowanym i z najnowszym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego data powstania całkowitej niezdolności do pracy, ma istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku, pozwala bowiem ustalić moment, z którym ubezpieczony nie miał obiektywnej możliwości podjęcia zatrudnienia, a tym samym uzyskania dłuższego okresu ubezpieczeniowego, b) stwierdzenie, że organ w sposób niewyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy, gdyż w ocenie Sądu I Instancji materiał dowodowy nie został przez organ wyczerpująco ustalony i oceniony, podczas gdy zgodnie z orzecznictwem NSA organy, realizując zasadę prawdy obiektywnej zawartą w art. 7 k.p.a. i art. 77 § 1 k.p.a., zobowiązane są co prawda do wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego, ale nie zwalnia to strony od obowiązku współdziałania w wyjaśnianiu okoliczności faktycznych sprawy, a strona jest bowiem zobowiązana przedstawić w sprawie wszystkie informacje niezbędne do ustalenia jej stanu faktycznego, wskazać dowody mające, jej zdaniem, znaczenie w sprawie i udostępnić dowody znajdujące się w jej posiadaniu, c) błędne uznanie, że organ w sposób niewyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy, z którego miałoby wynikać, że małoletnia skarżąca spełniła wszystkie przesłanki do przyznania renty rodzinnej w drodze, podczas gdy Sąd I Instancji nie uwzględnił, że strona będąc niezadowolona z decyzji nie skorzystała z możliwości zwrócenia się do Prezesa ZUS z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy, a wówczas Prezes ZUS bardzo szczegółowo rozpoznałby taki wniosek w kolejnej decyzji, która byłaby jeszcze bardziej szczegółowo uzasadniona w porównaniu z pierwszą decyzją. Ponadto dopiero do skargi załączono dokumentację medyczną na co nawet zwrócił uwagę Sąd I Instancji. Podnosząc powyższe przesłanki skarżący kasacyjnie organ wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi w całości ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. Skarżący kasacyjnie organ wniósł o rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym. W odpowiedzi na skargę kasacyjną J. T. wniosła o jej oddalenie. Skarżąca wniosła o rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje. 1. Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm., dalej: "p.p.s.a.") Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują, enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a., przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Z tego względu, przy rozpoznaniu sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice skargi kasacyjnej wyznaczają wskazane w niej podstawy. Zgodnie z art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W skardze kasacyjnej podniesiony został zarzut zarówno naruszenia prawa materialnego, jak i przepisów postępowania. W przypadku, gdy skarga kasacyjna zarzuca naruszenie prawa materialnego oraz naruszenie przepisów postępowania, co do zasady w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlegają zarzuty naruszenia przepisów postępowania. W niniejszej sprawie jednak zarzuty naruszenia przepisów postępowania wiążą się w sposób bezpośredni z zarzutem naruszenia przez Sąd I instancji prawa materialnego, zatem ich ocena wymaga łącznego omówienia. 2. Stosownie do art. 83 ust. 1 u.f.u.s. ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Przedstawione rozwiązanie prawne ma charakter szczególny, albowiem pozwala na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Z treści omawianego przepisu wynikają przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tą możliwość (por. wyroki NSA z 9 listopada 2016 r., sygn. akt I OSK 2282/16, z 25 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 2271/15, z 29 kwietnia 2020 r., sygn. akt I OSK 1205/19, z 12 lipca 2022 r., III OSK 3696/21). Świadczenie przyznawane w trybie art. 83 ust. 1 u.f.u.s. ma charakter wyjątkowy. Jego ekstraordynaryjność należy identyfikować z takimi układami faktycznymi, w których danej osobie nie można przyznać świadczenia w trybie zwykłym i jednocześnie nie ma perspektyw, aby w przyszłości osoba ta mogła skompletować warunki do jego przyznania - brak możliwości podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. Wymogiem ostatnim jest niedostatek, ustawa wymaga bowiem, aby wnioskujący nie posiadał niezbędnych środków utrzymania. Przesłanka niedostatku ma przy tym charakter następczy, jej weryfikacji należy dokonać dopiero po ustaleniu istnienia przesłanki wyjściowej, jaką jest brak prawa do świadczenia w trybie zwykłym oraz brak perspektyw do jego otrzymania w przyszłości. Należy również podkreślić, że przyznawane na podstawie art. 83 ust. 1 u.f.u.s. świadczenie nie ma charakteru socjalnego. Jego celem nie jest zapewnienie pomocy osobom, których dochód nie przekracza ustawowego progu interwencji socjalnej. Taki cel realizują świadczenia przyznawane w ramach pomocy społecznej. Raz jeszcze należy podkreślić, że świadczenie przyznawane na podstawie art. 83 ust. 1 u.f.u.s. ma charakter wyjątkowy i dedykowane jest wyłącznie osobom, które wskutek szczególnych okoliczności nie nabyły prawa do emerytury lub renty i pozostają w niedostatku. Sam niedostatek nie jest przesłanką umożliwiającą skuteczne ubieganie się o świadczenia przewidziane w art. 83 ust. 1 u.f.u.s. Spełnienie wszystkich podanych wymogów pozwala Prezesowi ZUS na wydanie decyzji w sprawie przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Należy zastrzec, że kompetencja jurysdykcyjna Prezesa ZUS ma charakter uznaniowy, co oznacza, iż nie jest on zobligowany do przyznania wnioskowanego świadczenia. Ma on obowiązek rozważyć, czy okoliczności faktyczne sprawy, a w szczególności uwarunkowania odnoszące się do osoby skarżącej oraz – jak w niniejszej sprawie – jej rodzica, są na tyle istotne, że w konfrontacji z interesem publicznym przemawiają za uczynieniem indywidualnego wyjątku od rozwiązań systemowych i przyznanie przedmiotowego świadczenia, pomimo że nie zostały spełnione ustawowe warunki do jego uzyskania. Podkreślić jednak należy, że okoliczności faktyczne kształtujące sytuację skarżącej mogą być rozważane wyłącznie w granicach zakreślonych celem instytucji przyznania świadczenia w drodze wyjątku, wyznaczonym treścią art. 83 ust. 1 u.f.u.s. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe jedynie w przypadku, gdy ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od niego okoliczności, nie spełnia wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym jest zasadne. Konieczne jest zatem wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności (por. wyrok NSA z 21 lipca 2023 r., sygn. III OSK 1831/22). Renta rodzinna, o którą ubiega się skarżąca, jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności podlegało badaniu spełnienie przez osobę zmarłą przesłanek do przyznania jej świadczenia w drodze wyjątku. Dopiero po przesądzeniu tej kwestii zasadne byłoby badanie spełnienia przesłanek nabycia uprawnienia do świadczenia przez członka rodziny, którego uprawnienie jest pochodne w odniesieniu do świadczenia w drodze wyjątku. 3. W niniejszej sprawie nie jest kwestionowane, że: - na przestrzeni 39 lat życia ojca małoletniej skarżącej udokumentowano jedynie 7 lat, 10 miesięcy i 24 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych (k. 25 akt ZUS); - w 10-leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy ojca małoletniej Skarżącej, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano 3 lata, 7 miesięcy i 14 dni tych okresów (k. 25 akt ZUS); - okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych; - w latach 2008-2011, 2011-2015, 2016-2018, 2021-2024 ojciec małoletniej skarżącej nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi (k. 25 akt ZUS). W niniejszej sprawie nie zostały wykazane "szczególne okoliczności" uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zadudnienia, bowiem w wymienionych przerwach wobec ojca małoletniej skarżącej nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy i nie zostały wykazane żadne inne szczególne okoliczności uniemożliwiające wykonywanie zatrudnienia oraz objęcie ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Przez "szczególne okoliczności" rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu ubezpieczenia. Ze zgromadzonej dokumentacji rentowej wynika, że ojciec małoletniej skarżącej wykonywał prace bez zgłoszenia tego faktu do ubezpieczenia społecznego w kraju i za granicą, a co za tym idzie, nie dopatrzono się szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły nabycie uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Osoba decydująca się na taką formę wykonywania pracy winna liczyć się z negatywnymi konsekwencjami w sferze uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. 4. Zdaniem NSA, w tak przyjętym stanie faktycznym Prezes ZUS nie miał podstaw do przyznania małoletniemu skarżącej renty rodzinnej na mocy art. 83 ust. 1 u.f.u.s. Zatem decyzja administracyjna była prawidłowa. Przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna z tym, że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1 u.f.u.s. (k. 25 akt ZUS). Dodatkowo należy wskazać, że nie jest zadaniem organu administracji, zwłaszcza w sprawach rozstrzyganych w ramach uznania administracyjnego, samodzielne poszukiwanie materiału dowodowego. To strona powinna przekazać dowody dotyczące ewentualnych okoliczności, których wykazanie leży w jej interesie, pod rygorem negatywnych dla niej skutków procesowych (por. wyrok NSA z 30 lipca 2021 r., sygn. akt III OSK1815/21). Zdaniem NSA, niezasadnie przyjął Sąd I instancji, stwierdzając, że w niniejszej sprawie organ dokonał nieprawidłowej wykładni art. 83 ust. 1 u.f.u.s. oraz nie w pełni wyjaśnił stan faktyczny sprawy. Zgodnie z art. 14 ust. 1 u.f.u.s. oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz daty powstania niezdolności do pracy dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik ZUS. Natomiast zgodnie z art. 14 ust. 3 u.f.u.s. podstawą do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo uzależnione jest od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji, stanowi orzeczenie lekarza orzecznika ZUS, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej ZUS. Zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem sądów administracyjnych Prezes ZUS jest związany orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS lub komisji lekarskiej ZUS, przesłanka ta nie podlega tzw. uznaniu administracyjnemu (por. wyrok NSA z 9 sierpnia 2001 r., sygn.. akt II SA 646/01). Tymczasem w niniejszej sprawie w wymienionych w zaskarżonej decyzji przerwach wobec ojca małoletniej skarżącej nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy i nie zostały wykazane żadne inne szczególne okoliczności uniemożliwiające wykonywanie zatrudnienia oraz objęcie ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych (k. 25 akt ZUS). Należy również wskazać, że w uzasadnieniu wyroku z dnia 15 lipca 2022 r. (sygn. akt III OSK 4314/21) NSA stwierdził m.in., że data powstania całkowitej niezdolności do pracy osoby, po której wnioskodawca ubiega się o świadczenie w drodze wyjątku, chociaż nie została wymieniona wśród przesłanek z art. 83 ust. 1 u.f.u.s. ma istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku. Pozwala bowiem ustalić moment z którym ubezpieczony nie miał obiektywnej możliwości podjęcia zatrudnienia, a tym samym uzyskania dłuższego okresu ubezpieczeniowego Tymczasem Sąd I instancji, uchylając decyzję Prezesa ZUS stwierdził, że: "(...) do kwestii choroby alkoholowej ojca Skarżącej, podejmowanych prób leczenia choroby oraz trudności związanych z podjęciem pracy ze względu na stan zdrowia organ w ogóle nie odniósł się w zaskarżonej decyzji. I nawet jeśli Skarżąca nie przedstawiła przed wydaniem ww. decyzji dokumentacji medycznej mającej potwierdzać podniesioną we wniosku argumentację (dokumentacja taka została złożona w formie załączników do skargi - k. 11-18 akt sądowych), organ powinien był ustalić, czy ojciec Skarżącej cierpiał na wskazane wyżej schorzenie. " W ocenie NSA, nie można zgodzić się z takim twierdzeniem Sądu I instancji. W niniejszej sprawie materiał dowodowy został zebrany w sposób wyczerpujący. Dodatkowo uzasadnienie decyzji jest bardzo szczegółowe i odnosi się do wszystkich przesłanek, których łączne spełnienie jest niezbędne do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Nie jest zadaniem organu administracji, zwłaszcza w sprawach rozstrzyganych w ramach uznania administracyjnego, samodzielne poszukiwanie materiału dowodowego. To strona powinna przekazać dowody dotyczące ewentualnych okoliczności, których wykazanie leży w jej interesie, pod rygorem negatywnych dla niej skutków procesowych (por. wyrok NSA z 30 lipca 2021 r., sygn. akt III OSK1815/21). Podkreślić trzeba, że stan faktyczny i stan prawny sprawy powinny być rozpatrywane zarówno przez organ jak i przez Sąd I instancji według stanu istniejącego i znanego organowi na dzień wydania zaskarżonej decyzji. Nie można uznać, by organ prowadzący postępowanie w sprawie przyznania świadczenia w drodze wyjątku miał z własnej inicjatywy, samodzielnie ustalać przyczyny z powodu których ubezpieczona nie pozostawała w zatrudnieniu. Istnienie "szczególnych okoliczności" powinno być wykazane przez stronę postępowania albo przez przedłożenie stosownych dowodów albo wskazanie organowi prowadzącemu postępowanie administracyjne gdzie stosownych dowodów należy poszukiwać (por. wyrok NSA z 30 lipca 2021 r., sygn. akt III OSK1815/21). W niniejszej sprawie dopiero w skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie została dołączona szczegółowa dokumentacja medyczna. Zdaniem NSA, jeżeli strona dysponuje wiedzą o nowych istotnych okolicznościach sprawy, które dotychczas (tj. na dzień wydania zaskarżonej decyzji przez Prezesa ZUS) nie były znane organowi - to powinna rozważyć możliwość złożenia kolejnego wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Oczywistym przy tym pozostaje fakt, że choroba alkoholowa niejednokrotnie wyklucza chorego z normalnego funkcjonowania w społeczeństwie. Osoba cierpiąca na nią z pewnością może być całkowicie wykluczona z rynku pracy, bądź mieć poważne ograniczenia w możliwości podjęcia zatrudnienia (por. wyroki NSA: z 25 stycznia 2006 r., sygn. akt I OSK 1139/05; 25 stycznia 2006 r., sygn. akt I OSK 1145/05; 5 stycznia 2017 r., sygn. akt I OSK 1088/16). Jednak w niniejszej sprawie wytyczne Sądu I instancji wskazujące na ponowne rozważanie przez Prezesa ZUS szczegółowych kwestii medycznych (pomimo istnienia orzeczenia lekarza orzecznika ZUS lub komisji lekarskiej ZUS w zakresie m.in. daty powstania całkowitej niezdolności do pracy) jest niedopuszczalne. Z analizy akt sprawy wynika, że całkowita niezdolność do pracy ojca małoletniej skarżącej powstała 16 marca 2024 r. (k. 25 akt ZUS). Do przyznania świadczenia w drodze wyjątku nie jest wystarczająca jedynie aktualna trudna sytuacja materialna skarżących, gdyż świadczenia w drodze wyjątku nie są świadczeniami z zakresu pomocy społecznej, gdzie te dwa kryteria są wystarczające do przyznania świadczeń. 5. W ocenie NSA, nie można zgodzić się z Sądem I instancji, że w niniejszej sprawie Prezes ZUS dokonał błędnej interpretacji przepisu prawa materialnego wyrażonego w art. 83 ust. 1 u.f.u.s. jak również dopuścił się naruszenia przepisów postępowania administracyjnego (tj. art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a. i art. 107 § 3 k.p.a.). Wbrew twierdzeniu Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie przy wydaniu zaskarżonych decyzji nie wystąpiły istotne uchybienia w postępowaniu przed organem, mające wpływ na rozstrzygnięcie sprawy (art. 145 § 1 piet 1 lit. a i c p.p.s.a). Wykładnia przepisów dokonana przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stanowi naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania, co wyczerpuje obie podstawy kasacyjne wymienione w art. 174 p.p.s.a. W związku z tym skarga kasacyjna Prezesa ZUS okazała się całkowicie zasadna i zasługiwała na uwzględnienie. 6. Zgodnie z art. 188 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny w razie uwzględnienia skargi kasacyjnej, uchylając zaskarżone orzeczenie, rozpoznaje skargę, jeżeli uzna, że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona. Taka też sytuacja wystąpiła w niniejszej sprawie. Mając powyższe okoliczności na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 p.p.s.a. w związku z art. 151 p.p.s.a. orzekł o uchyleniu zaskarżonego wyroku i oddaleniu skargi.