III OSK 7181/21

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Małgorzata Masternak-Kubiak (spr.) Sędziowie: sędzia NSA Piotr Korzeniowski sędzia del. WSA Maciej Kobak po rozpoznaniu w dniu 14 marca 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 23 czerwca 2021 r. sygn. akt II SA/Gl 13/21 w sprawie ze skargi M. M. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 10 grudnia 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia represjonowania za działalność polityczną oddala skargę kasacyjną.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wyrokiem z dnia 23 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Gl 13/21, oddalił skargę M. M. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 10 grudnia 2020 r., nr [...], w przedmiocie odmowy potwierdzenia represjonowania za działalność polityczną Jak wskazał Sąd pierwszej instancji M. M. (dalej: "skarżący" lub "wnioskodawca") złożył do Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniosek o potwierdzenie statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych w oparciu o przepisy ustawy z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r. poz. 319) - dalej: "ustawa o działaczach opozycji". Wskazał, że w okresie PRL był pracownikiem Wojskowych Zakładów [...] we W. Wykonywania tej pracy zaprzestał w wyniku złożonego mu wypowiedzenia, które było konsekwencją niestawienia się w pracy po tym, jak nie otrzymał wnioskowanego urlopu. Podał, że w latach 80-tych XX wieku był trzykrotnie powoływany do służby wojskowej, gdzie był źle traktowany i stosowano wobec niego areszt, a po odbyciu służby przez 12 lat był powoływany na ćwiczenia. Akcentował, że w zakładzie pracy nie uczęszczał na comiesięczne zebrania Związku Młodzieży Polskiej. Decyzją z dnia 10 grudnia 2020 r., nr [...], Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, działając na podstawie art. 2, art. 3 i art. 5 ust. 1 ustawy o działaczach opozycji, odmówił wnioskodawcy potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych. Uznał, że zebrany do sprawy materiał dowodowy nie daje podstaw do potwierdzenia spełnienia przez niego przesłanek przewidzianych we wskazanej ustawie mimo zwrócenia się do Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu - dalej: "Prezes IPN", o nadesłanie stosownych dokumentów, potwierdzających spełnienie ustawowych przesłanek nadania wnioskowanego statusu. W toku prowadzonego postępowania wyjaśniającego skarżący przedstawił organowi decyzję Prezesa IPN z dnia 3 kwietnia 2019 r., Nr [...], w której stwierdzono, że nie był on pracownikiem, funkcjonariuszem lub żołnierzem organów bezpieczeństwa państwa, oraz że w archiwach Instytutu nie zachowały się dokumenty przez niego wytworzone lub przy jego udziale w ramach wykonywanych przez niego czynności w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa. Decyzja ta potwierdziła, że nie zachodzą przesłanki negatywne co do przyznania przedmiotowego statusu. W ramach prowadzonego postępowania, organ zwrócił się do Instytutu Pamięci Narodowej o przekazanie informacji dotyczących wnioskodawcy. Przeprowadzone kwerendy zakończyły się wynikiem negatywnym. Dodatkowych informacji i dowodów na działalność opozycyjną, jak i doznanych z powodów politycznych represji nie dostarczyło także wezwanie wnioskodawcy do nadesłania dowodów potwierdzających spełnienie przesłanek z art. 2 i art. 3 ustawy o działaczach opozycji. W odpowiedzi na pismo skarżący nie podał nowych informacji, jedynie podtrzymał wniosek i dotychczasową argumentację, załączając do pisma z dnia 2 listopada 2020 r. kopię zaświadczenia o zatrudnieniu w Wojskowych Zakładach [...] nr [...] we W. w okresie od 1 września 1952 r. do 16 września 1953 r. w charakterze pracownika fizycznego. Ponadto doprecyzował, że w jego przypadku zastosowanie znajduje przepis art. 3 pkt 3 lit. d ustawy o działaczach opozycji. W skardze na powyższą decyzję skarżący powtórzył powody wskazane we wniosku, dla których uważa się za osobę, której należy przyznać status działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych. W odpowiedzi na skargę Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wskazanym na wstępie wyrokiem Sąd pierwszej instancji uznał wniesioną skargę za pozbawioną usprawiedliwionych podstaw. W jego ocenie organ prawidłowo uznał, że materiał dowodowy nie pozwala uznać skarżącego za działacza opozycji antykomunistycznej lub osobę represjonowaną z powodów politycznych w rozumieniu zacytowanych przepisów ustawy. Nie został spełniony przez skarżącego wymóg działania w ramach struktur zorganizowanych lub we współpracy z nimi w sytuacji zagrożenia odpowiedzialnością karną przez okres co najmniej 12 miesięcy. Z wniosku inicjującego postępowanie, jak i pisma z dnia 2 listopada 2020 r. wynika, że skarżący ubiega się o potwierdzenie statusu osoby represjonowanej z powodów politycznych, a za podstawę swojego żądania uważa art. 3 pkt 3 lit. d ustawy o działaczach opozycji, tj. doznanie represji politycznych z powodu udziału w wystąpieniu wolnościowym na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce przejawiające się rozwiązaniem umowy o pracę. Dla uzyskania tego statusu konieczne jest łączne zaistnienie trzech kluczowych elementów: wykazanie udziału w wystąpieniu wolnościowym lub prowadzenie działalności na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych prawa człowieka w Polsce, rozwiązanie z wnioskodawcą umowy o pracę (lub wystąpienie innego działania represyjnego mieszczącego w katalogu, o którym mowa w art. 3 pkt 3 ustawy o działaczach opozycji) oraz związek przyczynowo skutkowy pomiędzy tymi faktami, przy czym utrata pracy musiałaby być skutkiem tego, że osoba zwolniona brała udział w wystąpieniu wolnościowym lub prowadziła działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce. Sąd meriti podkreślił, że skarżący opisując okoliczności zwolnienia z pracy nie wiąże tego zdarzenia z prowadzeniem jakiejkolwiek działalności niepodległościowej. Przyczyn zwolnienia z pracy upatruje w tym, że nie stawił się w pracy, wówczas gdy nie otrzymał zgody na wnioskowany urlop, tj. w sytuacji pozbawionej kontekstu społeczno-politycznego. W ocenie Sądu Wojewódzkiego skarżący nie podał żadnych, choćby tylko naprowadzających informacji co do tego, że prowadził działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce. Nie można z pewnością uznać za taką działalność nieuczęszczanie na zebrania Związku Młodzieży Polskiej, gdyż taka postawa nie nosi cech aktywności właściwej dla "działania na rzecz...". Nie mogą za tym również przemawiać pozostałe okoliczności podane przez skarżącego, tj. trzykrotne powoływanie do służby wojskowej, podczas której był źle traktowany i karany aresztem oraz obowiązek stawiennictwa na kolejne pobory do wojska, czy też zwolnienia z pracy za porozumieniem stron. W tym stanie rzeczy, wobec stwierdzenia, że zaskarżona decyzja nie naruszyła obowiązującego prawa, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 z późn. zm.) – dalej: "P.p.s.a.", orzekł, jak w sentencji. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł M. M. Zaskarżając rozstrzygnięcie Sądu pierwszej instancji w całości, zarzucił naruszenie: - art. 243 § 1 P.p.s.a. przez nierozpoznanie wniosku skarżącego z dnia 29 stycznia 2021 r. (zarządzenie z dnia 8 lutego 2021 r.) o przyznanie prawa pomocy w postaci ustanowienia pełnomocnika, a co za tym idzie nieustanowienie takiego pełnomocnika dla strony skarżącej, co spowodowało - biorąc pod uwagę podeszły wiek skarżącego oraz brak świadomości, co do reguł prowadzonego postępowania i konieczności czynnego w nim udziału oraz konieczność przedstawiania wniosków dowodowych - brak możliwości przedstawienia swoich racji. Powyższe (podeszły wiek i brak świadomości) wynikało z notatki organu z dnia 5 marca 2002 r. nr [...]. - prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, w szczególności art. 3 ustawy o działaczach opozycji przez uznanie, że skarżący nie spełnia takich kryteriów, będąc osobą wielokrotnie wcielaną do pełnienia zasadniczej służby wojskowej oraz osobą pozbawioną możliwości wykonywania swojego zawodu, jak również z którą została rozwiązana umowa o pracę - co skarżący wiązał z przyczynami politycznymi. Wskazując na powyższe zarzuty skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa adwokackiego za wszystkie instancję. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej powyższe zarzuty dodatkowo umotywowano. Pismem z dnia 28 września 2021 r. pełnomocnik skarżącego kasacyjnie wskazał, że nie domaga się przeprowadzenia rozprawy. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. Stosownie do treści art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej z urzędu biorąc pod rozwagę wystąpienie przesłanek nieważności postępowania. W tej sprawie Sąd nie stwierdza wystąpienia jakiejkolwiek przesłanki nieważności postępowania. Związanie granicami skargi oznacza związanie podstawami zaskarżenia wskazanymi w skardze kasacyjnej oraz jej wnioskami. Naczelny Sąd Administracyjny bada przy tym wszystkie podniesione przez stronę skarżącą kasacyjnie zarzuty naruszenia prawa (por. uchwała pełnego składu sędziów NSA z dnia 26 października 2009 r. sygn. akt I OPS 10/09, ONSAiWSA 2010 z. 1 poz. 1). Zgodnie z art. 176 P.p.s.a. strona skarżąca kasacyjnie ma obowiązek przytoczyć podstawy skargi kasacyjnej wnoszonej od wyroku Sądu pierwszej instancji i szczegółowo je uzasadnić wskazując, które przepisy ustawy zostały naruszone, na czym to naruszenie polegało i jaki miało wpływ na wynik sprawy. Rola Naczelnego Sądu Administracyjnego w postępowaniu kasacyjnym ogranicza się do skontrolowania i zweryfikowania zarzutów wnoszącego skargę kasacyjną. Na podstawie art. 182 § 2 P.p.s.a. sprawa podlega rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym, ponieważ strona skarżąca kasacyjnie po wniesieniu skargi kasacyjnej zrzekła się rozprawy, natomiast strona przeciwna po doręczeniu jej odpisu skargi kasacyjnej nie zażądała przeprowadzenia rozprawy. Odnosząc się w pierwszej kolejności do zarzutów naruszenia przepisów postępowania za niezasadny uznać należy zarzut naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 243 § 1 P.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem stronie może być na jej wniosek, złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania, przyznane prawo pomocy. Prawo pomocy, zgodnie z art. 244 § 1 P.p.s.a. obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Z akt sprawy wynika, że pismem z dnia 29 stycznia 2021 r. skarżący wniósł o ustanowienie "obrońcy z urzędu". Odpowiadając na stosowne wezwanie, skarżący złożył urzędowy formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy, gdzie sprecyzował, że domaga się ustanowienia adwokata. Postanowieniem z dnia 8 kwietnia 2021 r., sygn. akt II SPP/Gl 32/21 starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. Postanowienie to zostało doręczone skarżącemu w dniu 21 kwietnia 2021 r. (por. zpo k.18 akt II SPP/Gl 32/21). Tym samym zarzut naruszenia art. 243 § 1 P.p.s.a. poprzez brak rozpoznania wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy należy uznać na chybiony. Przechodząc do rozpoznania wskazanego w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia przepisu prawa materialnego, tj. art. 3 ustawy o działaczach opozycji wyjaśnić należy w pierwszej kolejności, że nie każda działalność opozycyjna, jak również nie każda represja z powodów politycznych ze strony władz komunistycznych jest przez prawodawcę uznawana jako podlegająca ustawie, a tym samym uprawniająca do ubiegania się o świadczenia pieniężne czy pomoc pieniężną. Ustawa o działaczach opozycji antykomunistycznej dla potrzeb realizacji przewidzianych w niej uprawnień, każe wyróżniać dwie kategorie podmiotów. Pierwszą kategorią są działacze opozycji antykomunistycznej, czyli osoby, które w okresie od dnia 1 stycznia 1956 r. do dnia 4 czerwca 1989 r., łącznie przez co najmniej 12 miesięcy prowadziły, w ramach struktur zorganizowanych lub we współpracy z nimi, zagrożoną odpowiedzialnością karną, działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce (art. 2 ust. 1 ustawy o działaczach opozycji). Do wskazanego w art. 2 ust. 1 okresu 12 miesięcy, z mocy wyraźnej decyzji ustawodawcy, nie wlicza się okresów działalności w ramach niezależnego ruchu związkowego lub niezależnego ruchu studenckiego, prowadzonej w okresie od dnia 31 sierpnia 1980 r. do dnia 12 grudnia 1981 r. Natomiast drugą kategorię uprawnionych stanowią: "osoby represjonowane z powodów politycznych". Definicję takiej osoby zawarto w art. 3 ustawy o działaczach opozycji. Powołany przepis wskazuje na kilka rodzajów okoliczności uznawanej przez ustawodawcę za represjonowanie z powodów politycznych, co powoduje, że zaistnienie choćby jednej z nich uzasadnia nadanie przez organ żądanego przez wnioskodawcę statusu. W niniejszej sprawie skarżący nieskutecznie wykazywał, że zaistniały w stosunku do niego przesłanki uznania za osobę represjonowaną z powodów politycznych. Sąd Wojewódzki dokonał rzetelnej oceny stanowiska organu odnośnie podawanych przez skarżącego okoliczności w aspekcie ich zakwalifikowania, jako nie dających podstaw, aby uznać, że ziściły się przesłanki umożliwiające z tych powodów przyznanie stronie wnioskującej statusu działacza opozycji antykomunistycznej. Tej kwalifikacji, przy zastosowaniu przepisów prawa materialnego, strona skarżąca nie podważyła w skardze kasacyjnej. Podniesiony w petitum skargi kasacyjnej przepis art. 3 ustawy o działaczach opozycji, (jak wynika z treści skargi kasacyjnej chodzi o pkt 3 lit. d tego przepisu) mówi o doznaniu represji politycznych z powodu udziału w wystąpieniu wolnościowym na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce przejawiające się rozwiązaniem umowy o pracę. Warto wobec tego zauważyć, że dla uzyskania tego statusu konieczne jest łączne zaistnienie trzech kluczowych elementów: wykazanie udziału w wystąpieniu wolnościowym lub prowadzenie działalności na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych prawa człowieka w Polsce, rozwiązanie z wnioskodawcą umowy o pracę (lub wystąpienie innego działania represyjnego mieszczącego w katalogu, o którym mowa w art. 3 pkt 3 ustawy o działaczach opozycji) oraz związek przyczynowo skutkowy pomiędzy tymi faktami, przy czym utrata pracy musiałaby być skutkiem tego, że osoba zwolniona brała udział w wystąpieniu wolnościowym lub prowadziła działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce. Zdaniem skarżącego, jego zwolnienie z pracy nastąpiło z powodu nieuczęszczania na comiesięczne zebrania Związku Młodzieży Polskiej. Nadto skarżący był powoływany trzy razy do wojska i dziesięć razy zmieniał pracę za porozumieniem stron. Należy zatem uznać, że organ, a w ślad za nim Sąd pierwszej instancji prawidłowo ocenili, na podstawie całokształtu materiału dowodowego, że okoliczności uzasadniające potwierdzenie skarżącemu statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych, nie zostały w przypadku skarżącego udowodnione. Organ opierał się przy tym zarówno na dowodach dostarczonych przez skarżącego, jak również pozyskanych we własnym zakresie i wyprowadził z nich wnioski, które w sposób racjonalny uzasadnił w wydanej decyzji. Podkreślić w tym miejscu należy, że powszechne rozumienie represji politycznych jest znacznie szersze niż przyjmowane przez ustawodawcę w art. 3 ustawy o działaczach opozycji, który to przepis wymienia enumeratywnie okoliczności, jakie muszą zachodzić wobec osoby, aby przyznać jej status represjonowanego. Poczucie osobistej krzywdy, doznanej traumy, cierpienia, utrudnień życiowych w tamtym czasie nie zostały uznane przez ustawodawcę za przesłankę umożliwiającą uzyskanie przedmiotowego statusu. Mając na uwadze powyższe okoliczności, Sąd pierwszej instancji prawidłowo uznał, że brak jest dostatecznych podstaw, aby potwierdzić, że skarżący posiada status osoby represjonowanej z powodów politycznych, w rozumieniu cytowanego wyżej przepisu ustawy. Z tych względów, na podstawie art. 184 w związku z art. 182 § 2 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji wyroku.