III OSK 3518/21

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Teresa Zyglewska (spr.) Sędzia NSA Zbigniew Ślusarczyk Sędzia NSA Olga Żurawska-Matusiak po rozpoznaniu w dniu 20 kwietnia 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej S.K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 16 lipca 2020 r., sygn. akt II SA/Lu 13/20 w sprawie ze skargi S.K. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] listopada 2019 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich oddala skargę kasacyjną.

Wyrokiem z 16 lipca 2020 r., sygn. akt II SA/Lu 13/20 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie oddalił skargę S.K. (skarżący) na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] listopada 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich. Z rozstrzygnięciem tym nie zgodził się skarżący w skardze kasacyjnej zarzucając mu: 1. na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a., naruszenie prawa materialnego, tj. art. 2 pkt 31 ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz.U. z 2020 r., poz. 517), poprzez jego błędną wykładnię polegającą na stwierdzeniu, że: a) nie można uznać, że skarżący udzielał schronienia osobom narodowości żydowskiej z uwagi na zbyt młody wiek, podczas, gdy zachowywał on pełną świadomość podejmowanych przez siebie działań oraz prawidłowo rozeznawał związane z tym ryzyko utraty życia z rąk okupanta, a w ustawie nie określono zarówno minimalnego wieku dla takich osób, ani przesłanek na podstawie których taką świadomość można ustalić; b) przepis ten może mieć zastosowanie do oceny sytuacji prawnej osoby, która jako kilkuletnie dziecko, przebywając pod opieką i władzą rodzicielską swoich rodziców, nie mogło mieć wpływu na decyzję o "dawaniu schronienia" osobom narodowości żydowskiej, w związku z czym dokonując prawidłowej wykładni przepisu, sąd I instancji powinien stwierdzić, że przesłania dotyczące przyznania uprawnień kombatanckich zostały spełnione; 2. na podstawie art. 174 piet 2 p.p.s.a., naruszenie przepisów postępowania mających wpływ na wynik sprawy, tj. art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. w zw. z art. 7 k.p.a., art. 75 k.p.a., art. 77 k.p.a., art. 80 k.p.a., poprzez utrzymanie w mocy decyzji o odmowie przyznania skarżącemu uprawnień kombatanckich, pomimo braku podjęcia przez organ wszelkich niezbędnych czynności w celu ustalenia stanu faktycznego, w tym brak przeprowadzenia wnioskowanego przez skarżącego dowodu z zeznań świadków i brak odebrania dodatkowych wyjaśnień od skarżącego. W oparciu o przytoczone zarzuty wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Lublinie oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm prawem przepisanych. Ponadto oświadczył iż zrzeka się rozprawy. W uzasadnieniu skarżący podniósł, iż linia orzecznicza dotycząca możliwości przyznania uprawnień kombatanckich w trybie art. 2 pkt 31 ustawy o kombatantach osobom niepełnoletnim nie jest jednoznaczna i jednolita. W jego ocenie sprawia to, że nie może w pełni podzielić stanowiska zaprezentowanego we wskazanych w motywach zaskarżonego wyroku orzeczeniach Naczelnego Sądu Administracyjnego z 2002 r., na które powołał są Sąd I instancji albowiem pominięto w nich przy rekonstrukcji ww. nomy prawa materialnego element odpowiedzialności zbiorowej związanej z dawaniem schronienia w latach 1939-1945 osobom narodowości żydowskiej lub innym osobom, za których ukrywanie w tych latach z uwagi na ich narodowość lub działalność groziła kara śmierci, co w efekcie prowadziło do negatywnych konsekwencji wobec całej rodziny w tym i dzieci, które faktycznie nie decydowały o udzieleniu schronienia. Podkreślił, że ustalenia organu oraz Sądu I instancji nie biorą pod uwagę zasad doświadczenia życiowego i faktu, że w rzeczywistości wojennej nawet młode osoby mogą być w pełni świadome panującej rzeczywistości. Wskazał, iż założenia przyjęte przez organ oraz Sąd I instancji nie uwzględniają, że nie można zestawić charakterystyki, cech osobowościowych i rozwoju psychicznego dzieci i młodzieży pokolenia wojennego z ich odpowiednikami żyjącymi w okresie późniejszym, bowiem sytuacja zmuszała te osoby do znacznie szybszego dojrzewania w celu przetrwania w bardzo trudnych warunkach. W jego ocenie, nie sposób automatycznie odmówić mu możliwości prowadzenia działalności uznawanej zgodnie z ustawą o kombatantach za działalność równorzędną z działalnością kombatancką ze względu na okoliczność, iż w chwili udzielania pomocy osobom narodowości żydowskiej miał 9 lat. Ponadto zauważył, iż Sąd pominął okoliczność przebywania S.H. w budynku, w którym znajdowała się maszyna ojca skarżącego, co nie wyklucza, że o fakcie ukrywania dzieci narodowości żydowskiej wiedzieli rodzice skarżącego. Uzasadniając ten argument zauważył, iż trudno przyjąć, że w rzeczywistości wojennej, w której często brakowało żywności, mogło ujść uwadze rodziców skarżącego, że jest ona cyklicznie wynoszona w bliżej nieznanym kierunku do nieznanych ludzi. Wywodził, iż nie można wykluczyć, że rodzice nie mieli pieczy nad budynkiem, w którym przebywała dziewczynka, skoro znajdowała się tam maszyna ojca. Skarżący kasacyjnie podniósł także, że zarówno z art. 2 pkt 31 ustawy o kombatantach oraz z orzecznictwa nie wynika w żaden sposób, jak długo i w jakich warunkach należy ukrywać osoby narodowości żydowskiej, aby uznać ten fakt za udzielenie bezpiecznego, realnego schronienia, tym samym każdy przypadek powinien podlegać indywidualnej ocenie. Wskazał, iż na podstawie zgromadzonego w aktach sprawy materiału dowodowego nie można jednoznacznie przesądzić o tym, że skarżący nie zapewnił bezpiecznego schronienia osobie, która bez jego wsparcia i pomocy nie zdołałaby przetrwać. Zwrócił również uwagę, iż uzasadnieniem odmowy przyznania uprawnień kombatanckich nie może być okoliczność, że wyjaśnienia skarżącego nie były potwierdzone dokumentacją z IPN, Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN i Żydowskim Instytucie Historycznym, bowiem wydarzenia opisane we wniosku miały miejsce w małej wsi, przez co mogły nie być udokumentowane tak dobrze jak wydarzenia mające miejsce w dużych miastach. Wyjaśnił także, że z uwagi na tragiczne zakończenie losów opisywanych osób narodowości żydowskiej, nie było możliwości późniejszego spisana relacji ocalałych, jednakże w sprawie [...], prowadzonej przez Oddziałową Komisję Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w[...], skarżący potwierdził niektóre okoliczności podnoszone w niniejszym postępowaniu, w tym zabójstwo S.H. przez niemieckiego żandarma. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.), dalej "p.p.s.a." Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, której przesłanki enumeratywnie wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a. w niniejszej sprawie nie występują. Oznacza to, że przytoczone w skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości prawnej zaskarżonego wyroku determinują zakres kontroli dokonywanej przez sąd drugiej instancji, który w odróżnieniu od sądu pierwszej instancji nie bada całokształtu sprawy, lecz tylko weryfikuje zasadność zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej. Skarga kasacyjna nie jest zasadna i nie zasługuje na uwzględnienie. Nie jest oparty na usprawiedliwionych podstawach zarzut skargi kasacyjnej dotyczący naruszenia art. 2 pkt 31 ustawy o kombatantach. Zgodnie z art. 2 pkt 31 ustawy o kombatantach, za działalność równorzędną z działalnością kombatancką uznaje się dawanie schronienia osobom narodowości żydowskiej lub innym osobom, za których ukrywanie w latach 1939–1945, ze względu na ich narodowość lub działalność na rzecz suwerenności i niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej – groziła kara śmierci. Nie ulega wątpliwości, że dla uznania danej osoby za dającą schronienie osobom zagrożonym, w okolicznościach, o których stanowi cytowany przepis, konieczne jest by uprzednio podjęła ona świadomie określone tam działania. Akta sprawy nie pozwalają na przyjęcie, że to skarżący kasacyjnie świadomie i samodzielnie podjął decyzję o udzieleniu schronienia osobom narodowości żydowskiej. W dacie kiedy miały mieć miejsce te wydarzenia skarżący kasacyjnie miał 9 lat. Trudno zatem przyjąć, że to skarżący kasacyjnie był główną osobą odpowiedzialną za to co działo się w gospodarstwie i do niego należało podejmowanie wiążących decyzji w takich sprawach. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej jej autor wywodzi, że rodzice skarżącego administrowali budynkiem, w którym znajdowała się ich maszyna i gdzie miała ukrywać się dziewczynka narodowości żydowskiej. O ile więc zgodzić się można z twierdzeniem skargi kasacyjnej, że w takiej sytuacji możnaby rozważać, czy to rodzice skarżącego byli osobami udzielającymi jej schronienia, to nie można przyjąć, że decyzję w tym zakresie podjął skarżący kasacyjnie. Ponadto podkreślić należy, że w uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że dziewczynka narodowości żydowskiej ukryła się samowolnie w budynku, w którym była maszyna rodziców skarżącego kasacyjnie. W takiej sytuacji nie można stwierdzić, że doszło do spełnienia warunku, o którym mowa w art. 2 pkt 31 ustawy o kombatantach, to jest, że skarżący kasacyjnie "dawał schronienie osobom narodowości żydowskiej". W podobny sposób należy odnieść się do twierdzeń skarżącego dotyczących ukrywania dwóch chłopców narodowości żydowskiej przez okres 2 dni w szałasie. O ile rację ma autor skargi kasacyjnej, że art. 2 ust. 31 ustawy o kombatantach nie uzależnia spełnienia przesłanki "dawania schronienia" od czasu jej trwania, to jednak aktualne pozostaje twierdzenie, że decyzja taka musi zostać podjęta świadomie. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznający złożoną w niniejszej sprawie skargę kasacyjną podziela pogląd wyrażony w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 10 września 2002 r., sygn. akt V SA 2124/01 (Lex nr 171230), zgodnie z którym brak jest podstaw do rozszerzającej wykładni art. 2 pkt 31 ustawy o kombatantach i objęcia jego dyspozycją osób niemających wpływu na podjęcie decyzji, za które groziła ze strony władz okupacyjnych utrata życia. Ustawa o kombatantach nie wyklucza przyznania uprawnień z niej wynikających także osobom małoletnim, jednak wyłącznie w sytuacjach w niej określonych. Przepis art. 2 pkt 31 ustawy o kombatantach nie przewiduje przyznania uprawnień kombatanckich w sytuacji, gdy osoba małoletnia pozostawała pod opieką osoby dorosłej. Pomoc jaką skarżący kasacyjnie okazywał dziewczynce i dwóm chłopcom narodowości żydowskiej nie może być uznana za spełnienie przesłanki określonej w ustawie, która zawęża grono osób, które mogą otrzymać uprawnienia kombatanckie z tego tytułu (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 czerwca 2015 r., sygn. akt II OSK 2765/13). W związku z powyższym za niezasadny należało uznać zarzuty dotyczące naruszenia przepisów postępowania, to jest art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. w zw. z art. 7, 75, 77 i 80 k.p.a. Prawidłowa wykładnia art. 2 ust. 31 ustawy o kombatantach dokonana przez organ, a następnie zaakceptowana przez Sąd I instancji, nie pozwala na uznanie, że przeprowadzenie przez organ kolejnych dowodów na okoliczności związane z dawaniem schronienia 3 dzieciom narodowości żydowskiej mogłaby mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zauważyć należy, że dla celów wykładni art. 2 ust. 31 ustawy o kombatantach Wojewódzki Sąd Administracyjny oparł się o stan faktyczny podany przez wnioskodawcę. Mając na względzie powyższe skarga kasacyjna została oddalona w oparciu o art. 184 p.p.s.a.