III OSK 2590/22

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Małgorzata Pocztarek (spr.) Sędzia NSA Tamara Dziełakowska Sędzia NSA Jerzy Stelmasiak po rozpoznaniu w dniu 15 grudnia 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej wniosku sędziego NSA Mirosława Wincenciaka oraz sędziego del. WSA Tadeusza Kiełkowskiego o wyłączenie od orzekania w sprawie ze skargi kasacyjnej J. D. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 7 lipca 2022 r., sygn. akt II SA/Ol 399/22 w sprawie ze skargi J. D. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie z dnia 15 marca 2022 r., nr SKO.9.10.2022 w przedmiocie wydania zaświadczenia potwierdzającego fakt pracy w gospodarstwie rolnym postanawia: wyłączyć sędziego NSA Mirosława Wincenciaka oraz sędziego del. WSA Tadeusza Kiełkowskiego od orzekania w sprawie o sygn. akt III OSK 2590/22.

Zarządzeniem z dnia 2 września 2025 r., sygn. akt III OSK 2590/22, Przewodnicząca Wydziału III Izby Ogólnoadministracyjnej NSA skierowała na rozprawę w dniu 4 grudnia 2025 r. sprawę ze skargi kasacyjnej J. D. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 7 lipca 2022 r., sygn. akt II SA/Ol 399/22 w sprawie ze skargi J. D. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie z dnia 15 marca 2022 r., nr SKO.9.10.2022 w przedmiocie wydania zaświadczenia potwierdzającego fakt pracy w gospodarstwie rolnym. Do trzyosobowego składu orzekającego Przewodnicząca wyznaczyła m.in. sędziego NSA Mirosława Wincenciaka oraz sędziego del. WSA Tadeusza Kiełkowskiego. Sędzia NSA Mirosław Wincenciak oraz sędzia del. WSA Tadeusz Kiełkowski, zwrócili się o wyłączenie ich od udziału w sprawie o sygn. akt III OSK 2590/22 z powodu istnienia w tej sprawie okoliczności tego rodzaju, że mogłyby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do ich bezstronności. Podnieśli, że ze skarżącym od wielu lat spotykają się na konferencjach naukowych, znają się osobiście i pozostają ze sobą w relacjach koleżeńskich. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Przepisy ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.; dalej: P.p.s.a.), dotyczące wyłączenia sędziego (art. 18-24 P.p.s.a.) przewidują wyłączenie sędziego od rozpoznania sprawy z mocy samej ustawy (art. 18 P.p.s.a.) oraz wyłączenie przez sąd - na żądanie sędziego lub na wniosek strony (art. 19 P.p.s.a.). Na mocy art. 193 P.p.s.a. przepisy te mają odpowiednie zastosowanie w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym. Instytucja wyłączenia sędziego, zarówno z mocy prawa, jak i na żądanie sędziego bądź na wniosek strony, jest istotną gwarancją procesową, która ma zapewnić rozpoznanie sprawy przez sąd w takim składzie orzekającym, którego sędziowie nie pozostają w relacjach osobistych ze stronami oraz nie mieli określonych wcześniej związków z rozpoznawaną sprawą. Ratio legis przepisów o wyłączeniu sędziego we wszystkich procedurach sądowych sprowadza się do eliminowania przyczyn, które mogą skutkować wątpliwościami, co do bezstronności i obiektywizmu sędziego w rozpoznaniu określonej sprawy (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 5 października 2018 r., sygn. akt I OZ 1022/18, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W przypadku wyłączenia sędziego z mocy samej ustawy, art. 18 P.p.s.a. podaje wyczerpująco przyczyny tego wyłączenia i czyni to w sposób niepozostawiający wątpliwości, o jakie stany faktyczne chodzi. Natomiast gdy chodzi o wyłączenie sędziego na jego żądanie lub na wniosek strony, art. 19 P.p.s.a. stanowi, że może to nastąpić wtedy, gdy istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie. Przytoczona treść przepisu zawiera więc wyrażenia nieostre, wieloznaczne, mogące obejmować wiele różnorodnych stanów faktycznych. W związku z tym w sprawach, w których podstawą wyłączenia jest art. 19 P.p.s.a., rola sądu jest trudniejsza, gdyż do sądu należy nie tylko zbadanie, czy występują przyczyny (podstawy) wyłączenia, ale także czy z punktu widzenia doświadczenia życiowego przytoczone okoliczności mogą budzić wątpliwości co do bezstronności sędziego i uzasadniać jego wyłączenie (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 7 września 1994 r., sygn. akt I PO 10/94, OSNP 1995/4, poz. 56). Wyłączenie oparte na podstawie art. 19 P.p.s.a. poddane jest jednak innym rygorom, gdy z inicjatywą wyłączenia występuje sędzia i innym, gdy z taką inicjatywą występuje strona. Różnicę tę sygnalizuje przede wszystkim art. 19 P.p.s.a., który przewiduje różne formy dla wyrażenia woli przez sędziego i przez stronę. Mianowicie sędzia zgłasza "żądanie" wyłączenia od rozpoznania sprawy, natomiast strona – "wniosek". Poza tym w myśl art. 20 P.p.s.a. wniosek o wyłączenie sędziego, zgłoszony przez stronę, powinien zawierać "przyczyny uprawdopodobniające" wyłączenie (§ 1 i § 2), natomiast zgodnie z art. 21 P.p.s.a. po stronie sędziego istnieje jedynie obowiązek "zawiadomienia" o zachodzącej "podstawie wyłączenia". Wskazane różnice terminologiczne pozwalają zatem na spostrzeżenie, że z woli ustawodawcy wniosek strony został poddany surowszym wymaganiom niż wniosek ("żądanie") sędziego. Jest to następstwem uznania autorytetu moralnego sędziego i przyjęcia jego wiarygodności przez ustawodawcę (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 13 czerwca 2019 r., sygn. akt II GZ 33/19). Dalsza różnica w sytuacji strony zgłaszającej wniosek o wyłączenie sędziego i sędziego zgłaszającego takie żądanie wynika z art. 22 § 2 P.p.s.a. Przepis ten przewiduje, że gdy wniosek o wyłączenie pochodzi od strony, sąd wydaje postanowienie "po złożeniu wyjaśnienia przez sędziego, którego wniosek dotyczy", natomiast gdy z inicjatywą wyłączenia występuje sędzia, przepisy nie przewidują takiego warunku, nakładając na sędziego jedynie obowiązek "zawiadomienia" o zachodzącej podstawie wyłączenia (art. 21 P.p.s.a.). Przedstawione uwagi nie oznaczają, że rola sądu rozstrzygającego żądanie sędziego w przedmiocie jego wyłączenia jest bierna (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 7 września 1994 r., sygn. akt I PO 10/94, OSNP 1995/4, poz. 56). Skoro bowiem art. 19 P.p.s.a. stwarza podstawę do wyłączenia sędziego wówczas, gdy zachodzi okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać wątpliwości co do bezstronności sędziego, to obowiązkiem sądu jest zbadanie, czy owa okoliczność rzeczywiście istnieje. Wobec braku w tej mierze kryteriów ustawowych, należy kierować się zasadami doświadczenia życiowego i w ich płaszczyźnie oceniać żądanie, okoliczności i argumenty przytoczone przez sędziego, mając jednocześnie na uwadze to, że z woli ustawodawcy przede wszystkim do sędziego należy ocena, czy będzie mógł obiektywnie i bez skrępowania rozpoznać sprawę i wydać w niej orzeczenie. Naczelny Sąd Administracyjny, mając na uwadze oświadczenia wyznaczonych do orzekania w sprawie sędziów, że są znajomymi skarżącego, a znajomość ta wynika nie tylko z kontaktów zawodowych, lecz także z kontaktów osobistych na konferencjach naukowych, doszedł do przekonania, że zachodzi "okoliczność tego rodzaju", która nie tylko mogłaby wywołać wątpliwości co do bezstronności sędziów, ale i ich samych postawić w niezręcznej sytuacji. Mając na uwadze powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że wystąpiła okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość, co do bezstronności sędziów w sprawie niniejszej w rozumieniu art. 19 P.p.s.a. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 19 w zw. z art. 22 § 1 i 2 oraz art. 193 P.p.s.a., postanowił jak w sentencji.