III OSK 1723/25

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Zbigniew Ślusarczyk Sędziowie: sędzia NSA Rafał Stasikowski sędzia del. WSA Hanna Knysiak-Sudyka (spr.) po rozpoznaniu w dniu 10 grudnia 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 6 maja 2025 r. sygn. akt II SA/Wa 2088/24 w sprawie ze skargi małoletniego J.K. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego W.K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 18 października 2024 r. nr 992700/620/329/2021-SWO w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz małoletniego J.K. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego W.K. kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

UAZASADNIENIE Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 6 maja 2025 r., sygn. akt II SA/Wa 2088/24, po rozpoznaniu sprawy ze skargi małoletniego J.K. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego W.K. (dalej: "skarżący") na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "organ" lub "Prezes ZUS") z dnia 18 października 2024 r., nr 992700/620/329/2021-SWO, w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku: uchylił zaskarżoną decyzję (pkt 1) oraz zasądził od Prezesa ZUS na rzecz skarżącego kwotę 480 złotych, tytułem zwrotu kosztów postępowania. Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy. Prezes ZUS decyzją z dnia 30 grudnia 2022 r., nr 992700/620/329/2021-SWO, po rozpatrzeniu wniosku skarżącego o ponowne rozpatrzenie sprawy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłej matce B.L., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. utrzymał w mocy decyzję podjętą 6 maja 2022 r., nr 9M010000/620/25386/2021/CSW, którą to decyzją odmówił przyznania skarżącemu renty rodzinnej w drodze wyjątku. Powyższe decyzje zostały uchylone przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 30 maja 2023 r., sygn. akt II SA/Wa 436/23. Orzeczenie zostało utrzymane w mocy wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 kwietnia 2024 r., sygn. akt III OSK 3129/23. Decyzją z dnia 22 sierpnia 2024 r., nr 992700/620/329/2021-SWO, Prezes ZUS na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1251 ze zm.; dalej: "ustawa emerytalna") odmówił skarżącemu przyznania wnioskowanego świadczenia. Po ponownym rozpoznaniu wniosku Prezes ZUS decyzją z dnia 18 października 2024 r., nr 992700/620/329/2021-SWO, utrzymał w mocy swoje wcześniejsze rozstrzygnięcie. W uzasadnieniu Prezes ZUS przywołał art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej wskazując, że wnioskodawcy może być przyznana renta rodzinna, jeżeli łącznie spełnił następujące warunki: jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie ma niezbędnych środków utrzymania. Organ zaznaczył, że po ponownej analizie zebranego materiału dowodowego nadal nie stwierdził istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których matka dziecka nie nabyła uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Nie wykazano, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które matka skarżącego nie miała wpływu. Udokumentowano tylko 1 rok, 7 miesięcy i 24 dni okresów składkowych i nieskładkowych matki skarżącego, która stała się całkowicie niezdolna do pracy w wieku 33 lat. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. W 10-leciu przed datą powstania całkowitej niezdolności do pracy matki dziecka, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano jedynie 2 miesiące i 18 dni tych okresów. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Zdaniem Prezesa ZUS przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielkiego okresu, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. Z posiadanej dokumentacji wynika zaś, że od 5 lipca 1997 r. do 16 sierpnia 1998 r. oraz od 21 lipca 2007 r. do 26 stycznia 2012 r. matka skarżącego nie wykonywała zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. We wskazanych okresach przerw matki skarżącego w zatrudnieniu, z materiału dowodowego nie wynika, aby nie mogła ona kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. W tym czasie nie była wobec niej orzeczona całkowita niezdolność do pracy, bowiem powstała dopiero od 23 października 2012 r. Nie zostały również udokumentowane inne zdarzenia zewnętrzne, niezależne od woli zmarłej, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec. Jednocześnie mając na uwadze zalecenia zawarte w wyroku NSA z 25 kwietnia 2024 r. oraz w wyroku WSA w Warszawie z 30 maja 2023 r. organ wskazał, że poczynił ustalenia, a także rozważył kwestie dotyczące stanu zdrowia matki dziecka. Organ wskazał, że w sprawie nie przedłożono nowych dokumentów medycznych ani nie wskazano okoliczności, które pozwalałyby na ponowne skierowanie sprawy do lekarza orzecznika ZUS. Natomiast uzyskane przez Oddział ZUS, w wyniku postępowania wyjaśniającego przeprowadzonego w 2022 roku, dokumenty medyczne z Poradni Profilaktyczno-Rehabilitacyjnej dla Osób Uzależnionych i Współuzależnionych były już przedmiotem oceny lekarza orzecznika ZUS, który orzeczeniem z 13 grudnia 2022 r. ustalił datę powstania całkowitej niezdolności do pracy od 23 października 2012 roku. Prezes ZUS podkreślił, że w świetle art. 14 ust. 3 ustawy emerytalnej podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo uzależnione jest od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji, stanowi orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej. Prezes ZUS jest związany orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS lub komisji lekarskiej ZUS, przesłanka ta nie podlega tzw. uznaniu administracyjnemu. Natomiast zły stan zdrowia, czy też istnienie choroby psychicznej i alkoholowej nie zawsze jest równoznaczne z niezdolnością do pracy. Ponadto ustalenie początków niezdolności do pracy nie może opierać się na dowolnych przypuszczeniach, lecz konieczne są dowody zawierające dokładne dane, pozwalające na niewątpliwe bądź z przeważającym prawdopodobieństwem ustalenie daty lub czasu powstania niezdolności. Alkoholizm sam w sobie nie może stanowić okoliczności szczególnej. W istocie jest on jednostką chorobową. Podejmowanie prób leczenia choroby alkoholowej może zostać wzięte pod uwagę przy ocenie wystąpienia przesłanki szczególnych okoliczności wyłącznie wtedy, gdyby miało charakter nieprzerwany, wskazujący na wolę wyleczenia. Uzależnienie alkoholowe nie jest zdarzeniem skutkującym niezdolnością do pracy i jako takie nie może być uznane za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Ponadto skutków alkoholizmu nie można uznać za okoliczności usprawiedliwiające bezczynność zawodową. Z dokumentacji sprawy wynika, że matka skarżącego pierwszy raz zarejestrowała się w Poradni Profilaktyczno-Rehabilitacyjnej dla Osób Uzależnionych i Współuzależnionych dopiero 15 listopada 2011 r. Poprzez podjęte leczenie w ośrodku terapii uzależnień w latach 2011 - 2017 miała możliwość przezwyciężenia skutków zdarzenia, które doprowadziło do tego, że nie wykonywała pracy i nie odprowadzała składek, jednak nie podjęła działań w tym kierunku. Ponadto podjęta terapia nie przyniosła oczekiwanych rezultatów. Matka skarżącego pomimo wizyt w Poradni "Powrót z U" nadużywała alkoholu i nie przyjmowała regularnie zaleconych leków. Prezes ZUS, odnosząc się do podniesionej kwestii sprawowania opieki nad trójką małoletnich dzieci, również uznał, że nie może być ona uznana za szczególną okoliczność, uniemożliwiającą nabycie uprawnień emerytalno-rentowych. Również trudna sytuacja na rynku pracy, czy ciężka sytuacja majątkowa nie mają charakteru okoliczności szczególnej, o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, nie jest to bowiem świadczenie socjalne. Na powyższą decyzję skarżący złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który przywołanym wyrokiem z 6 maja 2025 r. na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 935; zwanej dalej: "p.p.s.a."), uchylił obie zaskarżone decyzje. Uzasadniając swoje stanowisko Sąd pierwszej instancji wskazał, że w rozpoznawanej sprawie orzekał już WSA w Warszawie, który wyrokiem z 30 maja 2023 r., sygn. akt II SA/Wa 436/23, uchylił decyzje Prezesa ZUS z 6 maja 2022 r. oraz z 30 grudnia 2022 r. Orzeczenie WSA w Warszawie zostało utrzymane w mocy wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 kwietnia 2024 r., sygn. akt III OSK 3129/23. Powyższe oznacza, że orzekanie w niniejszej sprawie odbywa się w warunkach związania oceną prawną, o której mowa w art. 153 p.p.s.a., tj. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Naczelny Sąd Administracyjny w swym orzeczeniu z 25 kwietnia 2024 r. zwracał uwagę na niedostateczne przeprowadzenie przez organ analizy sytuacji życiowej zmarłej matki skarżącego pod kątem spełnienia przesłanek określonych w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. W szczególności słuszne jest stanowisko, że organ nie uwzględnił okoliczności podniesionych przez skarżącego, które WSA w Warszawie uznał za istotne dla oceny spełnienia warunków koniecznych do przyznania świadczenia w trybie wyjątkowym. W kontekście powyższego, zdaniem NSA należało rozważyć, w jakim stopniu choroba zmarłej matki, a szczególnie jej choroba psychiczna – choroba afektywna dwubiegunowa – mogła wpływać na jej sytuację na rynku pracy. Chodziło tu zarówno o możliwość podjęcia i kontynuowania zatrudnienia, jak i ewentualne formalności związane z uzyskaniem orzeczenia o niezdolności do pracy. Okoliczności szczególne, takie jak stan zdrowia, które ograniczają, utrudniają lub wręcz uniemożliwiają wypracowanie wymaganego okresu ubezpieczenia, mają istotne znaczenie dla oceny sytuacji podatnej na wyjątkowe okoliczności. Naczelny Sąd Administracyjny zauważył ponadto, że okoliczności związane z próbami leczenia alkoholowego, które podnosił skarżący, również wymagały wyjaśnienia i odniesienia się do nich w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Końcowo NSA stwierdził, iż organ niezasadnie ograniczył zakres badania przesłanek określonych w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej wyłącznie do ustalenia daty uznania matki skarżącego za całkowicie niezdolną do pracy, pomijając inne okoliczności, które mogły uniemożliwić jej podjęcie zatrudnienia z przyczyn od niej niezależnych. Zdaniem Sądu pierwszej instancji Prezes ZUS, wydając zaskarżoną decyzję, nie zastosował się do zaleceń zawartych w wyrokach NSA i WSA. Nadal nie dokonał nowych ustaleń, ani nie rozważył kwestii związanych ze stanem zdrowia matki dziecka, opierając się wyłącznie na ustaleniach dokonanych podczas postępowania wyjaśniającego przeprowadzonego w 2022 r., a te ustalenia były znane zarówno NSA, jak i WSA w chwili orzekania, jednak zostały przez NSA uznane za niewystarczające. Sąd pierwszej instancji podkreślił, że nie można automatycznie zakładać, iż brak orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy w okresach przerw w zatrudnieniu oznacza, że nie wystąpiły żadne przeszkody uniemożliwiające matce skarżącego podjęcie aktywności zawodowej. Prezes ZUS ponownie niezasadnie ograniczył analizę przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej wyłącznie do ustalenia daty uznania matki skarżącego za całkowicie niezdolną do pracy, pomijając inne okoliczności, które mogły uniemożliwić jej podjęcie zatrudnienia z przyczyn od niej niezależnych. Organ całkowicie pominął w swojej ocenie materiału dowodowego, czy u matki skarżącego występowała choroba alkoholowa, uwzględniając przy tym pełen zakres okoliczności towarzyszących jej życiowej drodze, zwłaszcza w kontekście występowania u niej choroby psychicznej – choroby afektywnej dwubiegunowej. Nadto wydając zaskarżoną decyzję organ ponownie nie uwzględnił kwestii ograniczenia aktywności zawodowej matki skarżącego, mając na uwadze jej dotychczasową opiekę nad trójką dzieci oraz wpływ tej okoliczności na jej trudności w funkcjonowaniu na rynku pracy. Konfrontując powyższe ze stanowiskiem prezentowanym w uzasadnieniu aktualnie kontrolowanej decyzji Sąd pierwszej instancji stwierdził, że nie może być ono uznane za prawidłowe, kiedy nie koresponduje z przywołaną oceną prawną oraz wskazaniami co do dalszego postępowania. Cytowane stwierdzenie bez wątpienia sprzeciwia się normie wyrażonej w art. 153 p.p.s.a. Nie sposób bowiem uznać, by Prezes ZUS zrealizował adresowane do niego wskazania co do dalszego postępowania. Od powyższego wyroku Prezes ZUS wywiódł skargę do Naczelnego Sądu Administracyjnego, zaskarżając wyrok w całości i zarzucił orzeczeniu: 1) naruszenie prawa materialnego, przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1p.p.s.a.), to jest art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, poprzez przyjęcie, że pomimo, iż w okresach od 5 lipca 1997 r. do 16 sierpnia 1998 r. oraz od 21 lipca 2008 r. do 26 stycznia 2012 r. matka skarżącego nie była całkowicie niezdolna do pracy, powyższe nie oznacza, że nie istniały przeszkody, które uniemożliwiały jej podjęcie zatrudnienia, podczas gdy zgodnie z ugruntowanym i najnowszym orzecznictwem NSA data powstania całkowitej niezdolności do pracy ma istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku, pozwala bowiem ustalić moment, z którym osoba ubezpieczona nie miała obiektywnej możliwości podjęcia zatrudnienia, a tym samym uzyskania dłuższego okresu ubezpieczeniowego; 2) na podstawie art. 174 pkt. 2 p.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, to jest: a) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., poprzez błędne uznanie, że organ w sposób niewyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy, z którego miałoby wynikać, że przed dniem 23 października 2012 r., tj. przed orzeczeniem u matki skarżącego całkowitej niezdolności do pracy, istniały szczególne okoliczności, z powodu których nie spełniła ona warunków ustawowych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym, podczas gdy zgodnie z ugruntowanym i z najnowszym orzecznictwem NSA data powstania całkowitej niezdolności do pracy ma istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku, pozwala bowiem ustalić moment, z którym ubezpieczony nie miał obiektywnej możliwości podjęcia zatrudnienia, a tym samym uzyskania dłuższego okresu ubezpieczeniowego, natomiast postępowanie również w tym zakresie zostało przez organ prawidłowo przeprowadzone poprzez wszechstronne zebranie materiału dowodowego i wyczerpujące wyjaśnienie wszystkich istotnych kwestii, w ty, m.in. kwestii stopy bezrobocia w miejscu zamieszkania matki małoletniego skarżącego i sprawowania opieki nad dziećmi przez matkę małoletniego skarżącego; b) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 153 p.p.s.a., poprzez uznanie, że organ nie uwzględnił oceny prawnej i wskazania co do dalszego postępowania wyrażanej w wyrokach: NSA z dnia 25 kwietnia 2024 r. (III OSK 3129/23) oraz WSA w Warszawie z dnia 30 maja 2023 r. (II SA/Wa 436/23), podczas gdy organ w całości je uwzględnił i mając na uwadze ww. wyroki wystąpił do Oddziału ZUS w Siedlcach o przesłanie informacji, czy w aktach orzeczniczych znajdują się dokumenty na potwierdzenie, że matka skarżącego podejmowała próby leczenia choroby, a w odpowiedzi na to pismo uzyskano odpowiedź o braku systematycznego leczenia przed orzeczeniem powstania całkowitej niezdolności do pracy, a zgodnie z orzecznictwem NSA, w tym wyrażonego w wyroku z dnia 25 kwietnia 2024 r, (III OSK 3129/23) jedynie systematyczne próby leczenia z choroby alkoholowej mogą zostać uwzględnione przez Prezesa ZUS przy przyznawaniu świadczenia w drodze wyjątku. Wobec powyższych zarzutów Prezes ZUS wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi, ewentualnie o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA w Warszawie. Jednocześnie wniósł o rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej organ przedstawił argumentację, mającą na celu wykazanie zasadności podniesionych zarzutów. W odpowiedzi na skargę kasacyjną skarżący wniósł o jej oddalenie w całości oraz zasądzenie od skarżącego kasacyjnie na rzecz skarżącego kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych, przyłączając się do wniosku organu o rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Niniejsza sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 182 § 2 i 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 935; zwanej dalej: "p.p.s.a."), bowiem skarżący kasacyjnie organ zrzekł się rozprawy, zaś skarżący nie zażądał jej przeprowadzenia. Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod uwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W przedmiotowej sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania określone w art. 183 § 2 p.p.s.a. W związku z tym Naczelny Sąd Administracyjny, przy rozpoznaniu sprawy, związany był granicami skargi kasacyjnej. Wniesiona skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw. Należy podnieść, że sprawa niniejsza była już przedmiotem rozpoznania Naczelnego Sądu Administracyjnego w sprawie o sygn. III OSK 3129/23, w której Sąd oddalił skargę kasacyjną od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 30 maja 2023 r., sygn. akt II SA/Wa 436/23. Należy przypomnieć, że zgodnie z art. 153 p.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Organ był zatem związany oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania wyrażonymi w powyższych orzeczeniach. W skardze kasacyjnej podniesiony został zarówno zarzut naruszenia prawa materialnego, jak i przepisów postępowania. W przypadku, gdy skarga kasacyjna zarzuca naruszenie prawa materialnego oraz naruszenie przepisów postępowania, co do zasady w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlegają zarzuty naruszenia przepisów postępowania. W niniejszej sprawie jednak zarzuty naruszenia przepisów postępowania wiążą się w sposób bezpośredni z zarzutem naruszenia przez Sąd pierwszej instancji prawa materialnego, a ich ocena wymaga łącznego omówienia. Wykładni przepisu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej dokonał Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu wyroku z 25 kwietnia 2024 r., sygn. akt III OSK 3129/23, wskazując, że "przyznanie świadczenia w drodze wyjątku możliwe jest w przypadku kumulatywnego spełnienia następujących przesłanek: wystąpienie szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły spełnienie warunków przez osobę ubezpieczoną i pozostałym po nich członkom rodziny, wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty na zasadach ogólnych, brak możliwości podjęcia pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek oraz brak niezbędnych środków utrzymania. Ustawa o emeryturach i rentach nie precyzuje, jak należy rozumieć pojęcie "szczególnych okoliczności", zaistnienie których może usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. W orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się jednak, że jako szczególną okoliczność rozumieć należy zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Zdarzenie to musi mieć taki charakter, by uniemożliwiało ubezpieczonemu pracę. Musi mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby (por. wyroki NSA: z 22 czerwca 2017 r., sygn. akt I OSK 1293/17, z 24 listopada 2011 r., sygn. akt I OSK 159/11, z 23 listopada 20221r. sygn. akt III OSK 5229/21, z 26 października 2021 r. sygn. akt III OSK 4819/21)". Naczelny Sąd Administracyjny wskazał również, że "w niniejszej sprawie nie jest kwestionowane, że matka małoletniego skarżącego nie spełniała ustawowych wymogów do przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy na zasadach ogólnych, albowiem nie posiadała wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego. Z dokumentacji rentowej wynika bowiem, że stała się ona osobą całkowicie niezdolną do pracy w wieku 34 lat, mając udokumentowane jedynie 1 rok, 7 miesięcy i 24 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych, zaś w dziesięcioleciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, wymaganych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym, miała udokumentowane jedynie 2 miesiące i 18 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Jednakże we wniosku skierowanym do organu skarżący podnosił, że jego matka cierpiała na chorobę psychiczną – chorobę afektywną dwubiegunową, a także była uzależniona od alkoholu i podejmowała próby jego leczenia, wskazując przy tym na konkretne okoliczności i dokumenty na potwierdzenie przytaczanych faktów. Natomiast organ, dokonując analizy sytuacji życiowej zmarłej matki małoletniego skarżącego pod względem spełnienia przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej ograniczył się jedynie do ustalenia daty powstania całkowitej niezdolności do pracy stwierdzając, że orzeczony wobec niej okres całkowitej niezdolności do pracy nie obejmuje wszystkich przerw w zatrudnieniu, które miały miejsce w latach 1997-1998 oraz 2008-2012. Stanowisko organu nie uwzględnia jednak podnoszonych przez skarżącego, wyżej wskazanych okoliczności, słusznie uznanych przez WSA za istotne dla oceny spełnienia przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Nie można bowiem rozpatrywać sytuacji zmarłej matki małoletniego skarżącego na rynku pracy z pominięciem jej stanu zdrowia, a mianowicie choroby psychicznej, która potencjalnie stawiała ją w znacznie gorszej sytuacji w porównaniu z innymi osobami poszukującymi zatrudnienia. Nie można zatem przyjąć niejako automatycznie, jak to uczynił organ, że brak orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy w okresach przerw w zatrudnieniu oznaczał, że nie zaistniały żadne przeszkody w podjęciu aktywności zawodowej przez matkę skarżącego, zwłaszcza że nieracjonalność jej zachowań i decyzji przez nią podejmowanych doprowadziły m.in. do umieszczenia dzieci z poprzedniego jej związku w rodzinie zastępczej. Należy przy tym zauważyć, że choroba psychiczna na ogół nie ma charakteru nagłego, a jej objawy często pojawiają się na długo przed stwierdzeniem (zdiagnozowaniem) jednostki chorobowej, wpływając na możliwość funkcjonowania osoby nią dotkniętej w społeczeństwie, w tym na zdolność do podjęcia zatrudnienia. Zatem w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego słuszne jest stanowisko Sądu pierwszej instancji, że należało rozważyć, w jakim stopniu choroba zmarłej matki skarżącego mogła wpłynąć na jej sytuację na rynku pracy, a mianowicie na możliwość podjęcia i kontynuowania zatrudnienia, a także ewentualnego dopełnienia formalności celem wcześniejszego uzyskania orzeczenia o niezdolności do pracy. Kategoria szczególnych okoliczności znajduje bowiem zastosowanie do zdarzeń, które ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia. Ponadto skarżący powoływał się także na okoliczność uzależnienia zmarłej matki od alkoholu i jej próby walki z nałogiem. Wprawdzie alkoholizm co do zasady nie stanowi okoliczności szczególnej, o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, gdyż skutków alkoholizmu (a także innych uzależnień) nie można uznać za okoliczności usprawiedliwiające bezczynność zawodową. Jednakże brak aktywności zawodowej spowodowany chorobą alkoholową może być uznany za usprawiedliwiony szczególnymi okolicznościami, o ile osoba nim dotknięta podejmuje działania zmierzające do przezwyciężenia zaistniałej sytuacji, a w szczególności podejmuje stosowne leczenie. Należy przy tym wykazać, że chodzi tu permanentną walkę z nałogiem, czyli podejmowanie nieprzerwanie prób leczenia, nawet jeśli próby te są nieudane (por. wyrok NSA z 30 lipca 2021 r., sygn. akt III OSK 1703/21). W związku z tym okoliczności dotyczące leczenia nałogu alkoholowego mogą mieć znaczenie dla oceny zaistnienia przesłanek, od których spełnienia uzależnione jest przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Okoliczności dotyczące podejmowanych przez zmarłą prób leczenia z nałogu alkoholowego, które były podnoszone przez skarżącego, także wymagały zatem wyjaśnienia i odniesienia się do nich w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji." Powyższe ustalenia pozostają aktualne. W rozpoznawanej skardze kasacyjnej został powtórzony zarzut naruszenia prawa materialnego, a to art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, który nie może być uznany za zasadny z uwagi na – wyżej przedstawioną - wykładnię tego przepisu poczynioną w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 kwietnia 2024 r., sygn. akt III OSK 3129/23 oraz brzmienie powołanego wyżej art. 153 p.p.s.a. Niezasadny jest również zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., który należy rozważać w powiązaniu z zarzutem naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a w związku z art. 153 p.p.s.a. Trafnie dostrzegł Sąd pierwszej instancji, że wydając zaskarżoną decyzję organ nie uwzględnił kwestii, jaki wpływ na sytuację na rynku pracy matki małoletniego skarżącego miały jej problemy zdrowotne – to jest choroba psychiczna (choroba afektywna dwubiegunowa) oraz związana z nią choroba alkoholowa, a tym samym nie zrealizował wskazań co do dalszego postępowania sformułowanych w uzasadnieniu wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 30 maja 2023 r., sygn. akt II SA/Wa 436/23. Organ nie dokonał bowiem ustaleń w zakresie stanu zdrowia matki skarżącego, opierając się wyłącznie na wcześniejszych ustaleniach i koncentrując na kwestiach choroby alkoholowej oraz sprawowania opieki nad małoletnimi dziećmi, a pomijając zupełnie kwestię choroby psychicznej matki małoletniego skarżącego w postaci choroby afektywnej dwubiegunowej i koncentrując się – wbrew wyżej opisanym orzeczeniom Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie i Naczelnego Sądu Administracyjnego – wyłącznie na orzeczeniu całkowitej niezdolności do pracy. Wobec powyższego Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art.184 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną. O kosztach postępowania kasacyjnego, obejmujących wynagrodzenie dla pełnomocnika skarżącego z tytułu sporządzenia i wniesienia odpowiedzi na skargę kasacyjną z zachowaniem terminu przewidzianego w art. 179 p.p.s.a. orzeczono na podstawie art. 204 pkt 2 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a.