III OSK 1496/24

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Ewa Kwiecińska Sędziowie: Sędzia NSA Teresa Zyglewska Sędzia del. WSA Mariusz Kotulski (spr.) Protokolant: starszy asystent sędziego Joanna Drapczyńska-Sobiczewska po rozpoznaniu w dniu 7 listopada 2024 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej małoletnich M. R., M. R. i M. R. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego M. R. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 30 stycznia 2024 r. sygn. akt II SA/Wa 939/23 w sprawie ze skargi małoletnich M. R., M. R. i M. R. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego M. R. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 30 stycznia 2024 r. sygn. akt II SA/Wa 939/23 oddalił skargę małoletnich M. R., M. R. i M. R. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego M. R. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z [...] listopada 2022 r. utrzymał w mocy własną decyzję z [...] września 2020 r. o odmowie przyznania małoletnim M., M. i M. R. reprezentowanym przez przedstawiciela ustawowego M. R. (dalej także jako "wnioskodawca" lub "skarżący") renty rodzinnej w drodze wyjątku. W uzasadnieniu wskazał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2018 r. poz. 2096 z późn. zm.), zwanej dalej "ustawą emerytalną" jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie powinny być spełnione łącznie, a brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Organ wyjaśnił także, iż w sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Jednocześnie w niniejszej sprawie nie stwierdzono istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których matka dzieci nie nabyła uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Nie zostało wykazane, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które nie miał wpływu. Jak ustalił to organ, matka wnioskodawców na przestrzeni 27 lat życia – ma udokumentowany tylko 1 rok, 10 miesięcy i 11 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Natomiast przy ustalaniu prawa do świadczenia w drodze wyjątku bierze się pod uwagę łączny okres ubezpieczenia na przestrzeni całego życia osoby ubezpieczonej. Organ podkreślił, że okres ten powinien być adekwatny do wieku, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych musi być skutkiem szczególnych okoliczności, które w rozpoznawanej sprawie nie wystąpiły. Z orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z [...].07.2022 r. wynika, że trwała niezdolność do pracy matki dzieci powstała od listopada 2021 r. Z tego organ wywiódł, że we wcześniejszym okresie brak było przeszkód w wykonywani przez nią pracy. Organ zwrócił też uwagę, iż przy rozpatrywaniu uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna. Z akt sprawy wynika, że obecny dochód rodziny strony wynosi 6414,45 zł. Dochód przypadający na jedną osobę w rodzinie wynosi więc 1603,61 zł. Dochód ten nie pozwala w ocenie organu stwierdzić, że strona pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania. Na powyższą decyzję małoletni M. R., M. R. i M. R. reprezentowani przez przedstawiciela ustawowego M. R. wnieśli skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w powołanym wyżej wyroku oddalił skargę uznając, że zaskarżona decyzja została wydana zgodnie z prawem. Uzasadniając swoje stanowisko Sąd I instancji wskazał, że stan faktyczny sprawy został ustalony w sposób dostateczny, a interpretacja powołanych przez organy przepisów materialnych jest prawidłowa. Zdaniem WSA w Warszawie organ właściwie przyjął, że po stronie wnioskodawców nie istnieje wymagana przez ustawodawcę okoliczność braku środków utrzymania. Okolicznością niesporną w sprawie jest bowiem to, iż dochód na osobę w rodzinie skarżących, na dzień wydawania skarżonej decyzji przewyższał kwotę najniższego świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym. Powyższe powoduje więc w konsekwencji niemożliwość zastosowania wobec strony dyspozycji art. 83 ustawy emerytalnej i przyznania renty rodzinnej w trybie specjalnym. Omawiany przepis prawa nie przewiduje przesłanki "należytego zaspokojenia potrzeb wnioskodawcy" czy "zaspokojenia wszelkich potrzeb". Stąd więc organ zasadnie nie odnosił się w swoim rozstrzygnięciu do rzeczywistych potrzeb wnioskodawców i rzeczywistych kosztów utrzymania. Nawiązywanie do owych subiektywnych przesłanek, prowadziłoby bowiem do naruszenia zasady równego traktowania wszystkich beneficjentów systemu ubezpieczeń społecznych. Sąd podkreślił, że jedynie skutecznym dowodem dla wykazania braku możliwości podjęcia zatrudnienia z przyczyn zdrowotnych jest orzeczenie lekarza orzecznika ZUS potwierdzające ową okoliczność. Taki dowód organ z urzędu przeprowadził w niniejszej sprawie zasięgając opinii lekarza orzecznika. Jeśli strona skarżąca nie zgadzała się z owym orzeczeniem uznając, ze niezdolność do pracy matki dzieci istniała już wcześniej niż stwierdził to lekarz, mogła skorzystać z trybu odwoławczego zwracając się do Komisji Lekarskiej o ponowne przeanalizowanie tej problematyki. Skoro jednak strona nie skorzystała z tej możliwości (jedynie skutecznej dla wykazania swoich twierdzeń), to nie sposób skutecznie zarzucać organowi braku inicjatywy dowodowej czy braku informowania o środkach dowodowych. O możliwości odwołania się do Komisji Lekarskiej strona została bowiem pouczona w orzeczeniu lekarza orzecznika. Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji. Skargę kasacyjną od tego wyroku wnieśli małoletni M. R., M. R. i M. R. reprezentowani przez przedstawiciela ustawowego M. R., zaskarżając wyrok w całości i zarzucając mu: 1. na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 9, art. 10 § 1, art. 77 § 1, art. 79a § 1, art. 80, art. 107 § 3 k.p.a. poprzez jego nieuprawnione zastosowanie z powodu nieprawidłowego ustalenia stanu faktycznego i w konsekwencji błędnego uznania, że Prezes ZUS prawidłowo przeprowadził postępowanie wyjaśniające i dokonał właściwej oceny zgromadzonego materiału dowodowego, co doprowadziło do bezzasadnego oddalenia skargi, 2. na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. naruszenie prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej poprzez błędną wykładnię i w konsekwencji bezpodstawne uznanie, że organ prawidłowo uznał, że małoletni M. R., M. R. i M. R. nie spełniają kryteriów by otrzymać rentę rodzinną w drodze wyjątku po zmarłej matce. Mając powyższe na uwadze skarżący kasacyjnie wnieśli o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości, rozpoznanie skargi i uchylenie decyzji Prezesa ZUS z dnia [...] listopada 2022 r., nr [...] oraz utrzymanej nią w mocy decyzji Prezesa ZUS z dnia [...] września 2022 r. nr [...] odmawiającej przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletnich dzieci M. R., M. R. i M. R. ewentualnie, w przypadku nieuwzględnienia powyższego wniosku o uchylenie na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. Nadto wnieśli o rozpoznanie niniejszej skargi kasacyjnej na rozprawie oraz zasądzenie kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu, która nie została, ani w całości, ani w części opłacona, według norm przepisanych. W odpowiedzi na skargę kasacyjną Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, a także oświadczył, iż nie żąda przeprowadzenia rozprawy. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpatrywaniu sprawy na skutek wniesienia skargi kasacyjnej związany jest granicami tej skargi, a z urzędu bierze pod rozwagę tylko nieważność postępowania w wypadkach określonych w § 2, z których żaden w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi. Oznacza to, że przytoczone w skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości prawnej zaskarżonego orzeczenia determinują zakres kontroli dokonywanej przez Naczelny Sąd Administracyjny. Sąd ten, w odróżnieniu od wojewódzkiego sądu administracyjnego, nie bada całokształtu sprawy, lecz tylko weryfikuje zasadność zarzutów postawionych w skardze kasacyjnej. Podstawy, na których można oprzeć skargę kasacyjną zostały określone w art. 174 p.p.s.a. Przepis art. 174 pkt 1 p.p.s.a. przewiduje dwie postacie naruszenia prawa materialnego, a mianowicie błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie. Przez błędną wykładnię należy rozumieć niewłaściwe zrekonstruowanie treści normy prawnej wynikającej z konkretnego przepisu, natomiast przez niewłaściwe zastosowanie, dokonanie wadliwej subsumcji przepisu do ustalonego stanu faktycznego. Również druga podstawa kasacyjna wymieniona w art. 174 pkt 2 p.p.s.a. – naruszenie przepisów postępowania – może przejawiać się w tych samych postaciach, co naruszenie prawa materialnego, przy czym w wypadku oparcia skargi kasacyjnej na tej podstawie skarżący powinien nadto wykazać istotny wpływ wytkniętego uchybienia na wynik sprawy. W pierwszej kolejności jako nieuzasadnione ocenić należy zarzut naruszenia przepisów postępowania, które miały mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Przede wszystkim nie zasługują na uwzględnienie zarzuty naruszenia art. 7, art. 9, art. 10 § 1, art. 77 § 1, art. 79a § 1, art. 80, art. 107 § 3 k.p.a. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego nie doszło do naruszenia ogólnej zasady kształtującej postępowanie dowodowe wyrażonej w art. 7 k.p.a., tj. zasady prawdy obiektywnej, jak również art. 77 § 1 k.p.a. tj. obowiązku zebrania w sposób wyczerpujący i rozpatrzenia materiału dowodowego. Generalnie obie zasady przenoszą ciężar dowodu na organ, jednakże strona postępowania nie jest zwolniona od lojalnego współdziałania w wyjaśnianiu okoliczności faktycznych, zwłaszcza, gdy zostało ono wszczęte na jej wniosek, a jego przedmiotem jest przyznanie jej określonych uprawnień lub świadczeń, a niekiedy tylko ona jest w stanie dostarczyć organowi niezbędnych informacji. W niniejszej sprawie Sąd I instancji dokonał oceny zaskarżonej decyzji i zasadnie uznał, że powołane w uzasadnieniu przepisy nie zostały przez organ naruszone. Organ administracji publicznej właściwie, tj. zgodnie z obowiązującym prawem w przeprowadzonym postępowaniu prawidłowo ustalił stan faktyczny sprawy, który znajduje potwierdzenie w zebranym materiale dowodowym, dokonał oceny całokształtu materiału dowodowego oraz nie przekroczył przy tym przysługujących mu granic uznania administracyjnego. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych szczegółowo wskazał istotne okoliczności sprawy oraz okres podlegania ubezpieczeniu. Do okoliczności tych odniósł się także w sposób wyczerpujący Sąd I instancji w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia, poprawnie wyjaśniając motywy podjętego rozstrzygnięcia. Jednocześnie zwrócić należy uwagę, że poza ogólnymi stwierdzeniami dotyczącymi naruszenia tych przepisów skarżący ani w skardze, ani w skardze kasacyjnej nie wskazał jakich to konkretnie dowodów organ nie przeprowadził, czy też jakich to ze zgromadzonych dowodów organ nie ocenił lub uczynił to nieprawidłowo. W konsekwencji niezasadny jest zarzut naruszenia art. 151 p.p.s.a. Przepis ten ma charakter wynikowy, a zatem jego zastosowanie jest skutkiem stwierdzenia, że nie wystąpiło takie naruszenie prawa materialnego bądź przepisów procesowych, które uzasadniałaby wyeliminowanie z obrotu prawnego zaskarżonego przejawu działania administracji publicznej. Skoro Sąd I instancji, w niniejszej sprawie nie uznał, że takowe okoliczności zachodzą, to oznacza, że prawidłowo został zastosowany przez niego art. 151 p.p.s.a. Jako nie zasługujący na uwzględnienie ocenić należy także zarzut naruszenia prawa materialnego tj. "art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej poprzez błędną wykładnię i w konsekwencji bezpodstawne uznanie, że organ prawidłowo uznał, że małoletni M. R., M. R. i M. R. nie spełniają kryteriów by otrzymać rentę rodzinną w drodze wyjątku po zmarłej matce". W odniesieniu do powyższego zarzutu należy wskazać, że naruszenie prawa materialnego może przejawiać się w dwóch postaciach: jako błędna wykładnia albo jako niewłaściwe zastosowanie określonego przepisu prawa. Podnosząc zarzut naruszenia prawa materialnego przez jego błędną wykładnię wykazać należy, że sąd mylnie zrozumiał stosowany przepis prawa, natomiast uzasadniając zarzut niewłaściwego zastosowania przepisu prawa materialnego wykazać należy, że sąd stosując przepis popełnił błąd subsumcji, czyli że niewłaściwie uznał, iż stan faktyczny przyjęty w sprawie nie odpowiada stanowi faktycznemu zawartemu w hipotezie normy prawnej zawartej w przepisie prawa. W obu tych przypadkach autor skargi kasacyjnej wykazać musi, jak w jego ocenie powinien być rozumiany stosowany przepis prawa, czyli jaka powinna być jego prawidłowa wykładnia. Jednocześnie należy podkreślić, że ocena zasadności zarzutu naruszenia prawa materialnego może być dokonana wyłącznie na podstawie ustalonego w sprawie stanu faktycznego, nie zaś na podstawie stanu faktycznego, który skarżący uznaje za prawidłowy (por. wyrok NSA z dnia 13 sierpnia 2013 r., II GSK 717/12; wyrok NSA z dnia 4 lipca 2013 r., I GSK 934/12). Bezzasadność tego zarzutu jest konsekwencją stwierdzenia, że Sąd I instancji nie dokonywał wykładni art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, a zwłaszcza w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności". Otóż WSA w Warszawie odwołując się do art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej przytoczył jedynie trzy przesłanki z niego wynikające, a które muszą być spełnione łącznie, aby możliwym było przyznanie świadczenia wyjątkowego. Brak występowania którejkolwiek z tych przesłanek uniemożliwia pozytywne rozpatrzenie wniosku o przyznanie omawianego świadczenia. Co istotne Sąd I instancji wskazał, że przede wszystkim nie jest spełniona przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania. I w tym zakresie Sąd przychyli się do stanowiska organu, że przez niezbędne środki utrzymania należy odnieść do wysokości najniższego świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym, przyjmując, iż umożliwia ono co do zasady zabezpieczenie podstawowych potrzeb uprawnionej osoby. Jak wynika z zebranego w sprawie materiału dowodowego dochód przypadający na jedną osobę w rodzinie wynosi 1603,61 zł., czyli więcej niż wysokość najniższej emerytury. Jednocześnie nawet trudna sytuacja materialna i zdrowotna strony, nie stanowi samoistnej przesłanki uzasadniającej przyznanie omawianego świadczenia. Nie jest ono bowiem świadczeniem o charakterze odpowiadającym zapomodze społecznej. Okoliczności te i twierdzenia nie zostały skutecznie zakwestionowane przez stronę kasacyjną, a już samo niespełnienie tej przesłanki uniemożliwia przyznania świadczenia specjalnego. Podobnie, tylko w kontekście stanu faktycznego sprawy, Sąd I instancji odniósł się do zaistnienia szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły uprawnionej wypracowanie stażu pracy stosownego do wieku. Te szczególne okoliczności miały wynikać z sytuacji zdrowotnej zmarłej. Jednak jedynym dowodem przedstawionym w sprawie dla wykazania braku możliwości podjęcia zatrudnienia z przyczyn zdrowotnych było orzeczenie lekarza orzecznika ZUS potwierdzające ową okoliczność. Tymczasem argumentacja zawarta w uzasadnieniu skargi kasacyjnej koncentruje się na zaistnieniu przesłanki "szczególnych okoliczności", które miały zaistnieć uniemożliwiając nabycie matce wnioskodawców uprawnień do uzyskania emerytury lub renty w trybie zwykłym. Nie można jednak skutecznie powoływać się na zarzut niewłaściwego zastosowania lub niezastosowania prawa materialnego, o ile równocześnie nie zostaną także skutecznie zakwestionowane ustalenia faktyczne, na których oparto skarżone rozstrzygnięcie (zob. wyrok NSA z dnia 31 stycznia 2013 r., I OSK 1171/12). Jednocześnie, jak to wyżej wskazano, strona skarżąca kasacyjnie nie podważyła skutecznie, ustaleń dokonanych w niniejszej sprawie przez organ, a zatem nie mógł być w konsekwencji skutecznie podniesiony zarzut naruszenia prawa materialnego poprzez jego niewłaściwe zastosowanie. Ubocznie należy bardzo wyraźnie podkreślić, że świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Te są przyznawane w ramach pomocy społecznej. W związku z powyższym Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł o oddaleniu skargi kasacyjnej. Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł w wyroku o przyznaniu pełnomocnikowi skarżących wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy (art. 250 § 1 p.p.s.a.), gdyż przepisy art. 209 i art. 210 p.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną należne od Skarbu Państwa przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach w art. 254 § 1 i art. 258-261 p.p.s.a. Zawarty w skardze kasacyjnej stosowny wniosek powinien zostać rozpoznany przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stosowny wniosek w tym przedmiocie.