III OSK 1466/22

Dnia 26 marca 2024 r. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Przemysław Szustakiewicz Sędziowie: sędzia NSA Mirosław Wincenciak (spr.) sędzia del. WSA Maciej Kobak po rozpoznaniu w dniu 26 marca 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z dnia 29 marca 2022 r. sygn. akt II SA/Ke 95/22 w sprawie ze skargi Stowarzyszenia [...] na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia 2 lutego 2022 r. znak: SKO.IN-90/7629/154/2021 w przedmiocie dostępu do informacji publicznej oddala skargę kasacyjną.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach wyrokiem z dnia 29 marca 2022 r. sygn. akt II SA/Ke 95/22, po rozpoznaniu sprawy ze skargi Stowarzyszenia [...] na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia 2 lutego 2022 r. znak: SKO.IN-90/7629/154/2021 w przedmiocie odmowy udostępnienia informacji publicznej, uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu pierwszej instancji (pkt I); zasądził od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] na rzecz Stowarzyszenia [...] kwotę 697 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego (pkt II). W uzasadnieniu wyroku podał, że zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta i Gminy [...] z dnia 18 listopada 2021 r. znak: AR.1431.44.2021 w przedmiocie odmowy udostępnienia wnioskowanej przez Stowarzyszenie [...] informacji publicznej w postaci trójstronnego porozumienia pomiędzy gminą [...], Szkołą Podstawową w [...] a D.P., dotyczącego wypłacenia D.P. odszkodowania w związku z unieważnieniem konkursu na stanowisko dyrektora Szkoły Podstawowej w [...], w którym był on kandydatem na to stanowisko. Kolegium wskazało, że bezspornym w tej sprawie jest, iż porozumienie objęte wnioskiem Stowarzyszenia, którego stroną jest m.in. Gmina [...], jak i Szkoła Podstawowa w [...], stanowi informację publiczną w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 6 września 2001 r. o dostępie do informacji publicznej (t.j.: Dz.U. z 2020 r., poz. 2176 ze zm., dalej w skrócie "u.d.i.p."), bowiem dotyczy wydatkowania środków publicznych i dokument ten został wytworzony przez podmiot publiczny. Spór pomiędzy organem pierwszej instancji a wnioskodawcą dotyczy natomiast tego, czy udostępnieniu powinna podlegać pełna treść w/w porozumienia. Kolegium zwróciło uwagę, że część treści zawartych w powołanym porozumieniu jest wnioskodawcy znana. Co więcej, część zapisów tego porozumienia została upubliczniona w wystąpieniu pokontrolnym Regionalnej Izby Obrachunkowej w [...]. Wnioskodawcy znane jest zatem: imię i nazwisko osoby fizycznej, której na mocy w/w porozumienia wypłacono odszkodowanie, data zawarcia porozumienia, podmioty które je zawarły, poszczególne kwoty należne D.P. na mocy konkretnych tytułów wykonawczych (postanowienia i wyroków sądów z podaniem daty i sygnatury sądowej) od danego podmiotu i z jakiego tytułu. Pozostałe zapisy nie mogą zostać natomiast udostępnione wnioskodawcy, gdyż dotyczą sfery prywatnej osoby niepełniącej funkcji publicznej, jej działań, zaniechań i zobowiązań. Przy czym zanonimizowanie dokumentu w większości jego fragmentów czyniłoby taką informację nieczytelną i jako taką nieprzydatną do celu jakiemu służy prawo do informacji publicznej. Kolegium zwróciło uwagę, że zgodnie z art. 5 ust. 2 u.d.i.p., prawo do informacji publicznej podlega ograniczeniu ze względu na prywatność osoby fizycznej lub tajemnicę przedsiębiorcy. Ograniczenie to nie dotyczy informacji o osobach pełniących funkcje publiczne, mających związek z pełnieniem tych funkcji, w tym o warunkach powierzenia i wykonywania funkcji oraz przypadku, gdy osoba fizyczna lub przedsiębiorca rezygnują z przysługującego im prawa. Podkreśliło, że dane zawarte w porozumieniu będącym przedmiotem wniosku w niniejszej sprawie, dotyczą poza podmiotami publicznymi, tj. Gminą [...] i Szkołą Podstawową w [...], także osoby fizycznej – D.P., który był kandydatem na Dyrektora w/w Szkoły, wygrał konkurs na to stanowisko, ale konkurs został przez Burmistrza Miasta i Gminy [...] unieważniony. Wobec powyższego, zdaniem Kolegium, rację ma organ pierwszej instancji, że skoro D.P. nie objął nigdy stanowiska Dyrektora Szkoły Podstawowej w [...], to należy uznać, że nie pełnił tej funkcji publicznej. Ponadto należy mieć na względzie, że możliwość ingerencji w prawo do prywatności ma znacznie szerszy zakres w stosunku do osób pełniących funkcje publiczne niż do pozostałych osób. Wartości związane z potrzebą kontroli społecznej nad wydatkami publicznymi, czy transparentnością działania organów wykonujących zadania publiczne, nie uzasadniają według art. 5 ust. 2 u.d.i.p. pozbawienia ochrony prywatności osób, które nie pełnią funkcji publicznych, a żądane informacje nie mają związku z pełnieniem tych funkcji (w tym o warunkach powierzenia i wykonywania funkcji) chyba, że dana osoba fizyczna rezygnuje z przysługującego jej prawa. Z kolei osoby dopiero kandydujące na funkcje publiczne, z tego wyłącznie tytułu że kandydują nie mogą być – co do zasady – automatycznie uznane za podlegające normie przepisu art. 5 ust. 2 u.d.i.p. w odniesieniu do osób pełniących funkcje publiczne czy mających związek z pełnieniem tych funkcji. Wyraźnie akcentuje się to w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, w którym podnosi się, że należy odróżnić sytuację osób pełniących funkcje publiczne i mających związek z pełnieniem tych funkcji od sytuacji osób, które dopiero ubiegają się o przyjęcie do służby i które nie zostaną zatrudnione i w związku z tym nie będą pełnić funkcji publicznej. W konsekwencji żądanie informacji publicznej o kandydatach do służby publicznej wymaga rozważenia przesłanek wyłączających udostępnienie tej informacji określonych w art. 5 ust. 2 tej ustawy (por. wyrok NSA z dnia 27 października 2017 r., sygn. akt I OSK 3254/15). O ile przepis szczególny nie stanowi inaczej, informacje o kandydatach, którzy zgłosili się do konkursu na stanowisko publiczne, stanowią informacje publiczne w zakresie objętym wymaganiami związanymi ze stanowiskiem określonym w ogłoszeniu o naborze, takie jak np. informacje o kandydatach potwierdzające wykształcenie, staż pracy, doświadczenie zawodowe na odpowiednich stanowiskach oraz inne informacje dotyczące wymagań związanych z danym stanowiskiem (por. wyrok NSA z dnia 19 sierpnia 2009 r., sygn. akt I OSK 683/09). Osoby te jednak z tego tylko tytułu, że zgłosiły swój udział w konkursie na stanowisko związane z pełnieniem funkcji publicznej nie stają się osobami pełniącymi funkcje publiczne bądź mającymi związek z pełnieniem tych funkcji w rozumieniu art. 5 ust. 2 u.d.i.p. Tym samym D.P. nie można uznać za osobę pełniącą funkcję publiczną – dyrektora szkoły, a informacji zawartych w porozumieniu, dotychczas nieujawnionych, za związane z pełnieniem przez wyżej wymienionego funkcji publicznej jako dyrektora szkoły. Niemniej jednak, w świetle art. 5 ust. 2 u.d.i.p., ograniczenie prawa do informacji publicznej z uwagi na prywatność osoby fizycznej nie obowiązuje, gdy osoba której żądane informacje dotyczą zrezygnuje z prawa do tego ograniczenia. Z akt sprawy nie wynika, aby D.P. zrezygnował z powyższego ograniczenia, natomiast z przepisu art. 5 ust. 2 u.d.i.p. nie wynika obowiązek zwracania się przez adresata wniosku do osób fizycznych, których dotyczy ta informacja, z zapytaniem czy wyrażają zgodę na jej udostępnienie. Sąd pierwszej instancji, uwzględniając skargę Stowarzyszenia, podkreślił, że w kontekście zastosowanego przez organy przepisu art. 5 ust. 2 u.d.i.p., istotnym w niniejszej sprawie jest fakt, że w piśmie z dnia 11 lutego 2022 r., adresowanym do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...], D.P. stwierdził, iż organ pierwszej instancji nie wystąpił do niego z pytaniem o zrezygnowanie z prawa do prywatności w związku z wnioskiem o udostępnienie trójstronnego porozumienia, którego jest stroną. Tymczasem w piśmie tym D.P. oświadczył, że wyraża wolę udostępnienia całości porozumienia między nim, Gminą [...] i Szkołą Podstawową w [...] i tym samym rezygnuje ze swojego prawa do prywatności w przedmiotowym postępowaniu. Tak wyrażone stanowisko w sposób zasadniczy wpływa na możliwość odmowy udostępnienia informacji publicznej z powołaniem się na art. 5 ust. 2 u.d.i.p. Co prawda w/w oświadczenie D.P. zostało zawarte w piśmie sporządzonym już po wydaniu zaskarżonej decyzji, niemniej jednak w tym konkretnym przypadku zasadnym było uzyskanie przez organ pierwszej instancji stanowiska D.P. w tym przedmiocie już na etapie rozpoznawania wniosku Stowarzyszenia. Przedmiotowe porozumienie dotyczy bowiem wydatkowania środków publicznych, zaś dwie spośród trzech stron tego porozumienia to podmioty publiczne, a zatem jedyną przeszkodą w jego udostępnieniu była ochrona prywatności D.P.. Pomijając fakt, że – jak słusznie zwrócono uwagę w skardze – pojęcie osoby pełniącej funkcję publiczną jest ujmowane szeroko i nie ogranicza się tylko do funkcjonariuszy publicznych, lecz obejmuje każdą osobę mającą związek z realizacją zadań publicznych (nawet dopiero ubiegającą się o ich wypełnianie – por. m.in. wyroki NSA z dnia: 14 lutego 2020 r., sygn. akt I OSK 1644/18 i 24 maja 2019 r., sygn. akt I OSK 2530/17), a do zadań publicznych zalicza się m.in. realizowanie konstytucyjnego prawa do wykształcenia, sam organ odwoławczy przyznał, że zasadnicza treść przedmiotowego porozumienia (imię i nazwisko osoby fizycznej, której na mocy porozumienia wypłacono odszkodowanie, data zawarcia porozumienia, podmioty które je zawarły, poszczególne kwoty należne D.P. na mocy konkretnych tytułów wykonawczych, tj. postanowienia i wyroków sądów z podaniem daty i sygnatury sądowej, od danego podmiotu i z jakiego tytułu) jest i tak znana wnioskodawcy. W związku z tym istotnym było wyjaśnienie, czy pozostała część porozumienia zawiera takie elementy, które z punktu widzenia D.P. byłyby istotne i podlegały ochronie na gruncie art. 5 ust. 2 u.d.i.p. Jak się jednak okazuje, nawet jeśli takie elementy (które mogłyby być istotne z punktu widzenia prawa do prywatności D.P.) w pozostałej części porozumienia istnieją, sam zainteresowany nie uznaje ich za wymagające ochrony, o czym jednoznacznie wypowiedział się w piśmie z dnia 11 lutego 2022 r., a co jest rozstrzygające z punktu widzenia art. 5 ust. 2 u.d.i.p. Uzyskanie stanowiska w tym przedmiocie (wyłącznie od jednej, znanej organowi osoby) jednoznacznie wyjaśniałoby kwestię możliwości udzielenia informacji, bez potrzeby prowadzenia długotrwałego postępowania. Znając pogląd wyrażony w powoływanym przez Kolegium wyroku NSA z dnia 9 grudnia 2021 r., sygn. III OSK 3388/21, Sąd pierwszej instancji stanął jednak na stanowisku, że w tej konkretnej sytuacji brak stosownego zapytania stanowił istotne naruszenie przepisu prawa materialnego, tj. art. 5 ust. 2 u.d.i.p., co skutkowało koniecznością uchylenia decyzji organów obu instancji. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku do Naczelnego Sądu Administracyjnego wniosło Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...]. Zaskarżając wyrok w całości, na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2022 r., poz. 329, dalej w skrócie "p.p.s.a.") zarzuciło: 1) naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.: a) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 5 ust. 2 u.d.i.p., poprzez błędną wykładnię i uznanie, że w tej konkretnej sprawie brak stosownego zapytania skierowanego przez organ do D.P. o to, czy rezygnuje z przysługującego prawa do prywatności, stanowi istotne naruszenie prawa materialnego, w sytuacji, gdy uregulowania art. 5 ust. 2 u.d.i.p. nie nakładają na adresata wniosku o udostępnienie informacji publicznej obowiązku zwracania się do osób fizycznych, których dotyczy żądana informacja, z zapytaniem, czy wyrażają zgodę na jej udostępnienie; b) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 5 ust. 2 u.d.i.p., poprzez błędną wykładnię i przyjęcie, że ujawnienie pozostałych elementów porozumienia (dotyczących działań, zaniechań i zobowiązań D.P.) nie będzie stanowiło naruszenia prywatności tej osoby: 2) naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm.), poprzez przyjęcie przez Sąd pierwszej instancji, że Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Kielcach nie wyjaśniło, z jakich powodów uznało pozostałe elementy porozumienia (dotyczące działań, zaniechań i zobowiązań D.P.) za wymagające ochrony ze względu na prywatność osoby fizycznej, w sytuacji, gdy okoliczności te zostały należycie wyjaśnione w toku postępowania, a ich rezultat znalazł odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wskazując na powyższe zarzuty, skarżące kasacyjnie Kolegium wniosło o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Kielcach do ponownego rozpoznania. Ponadto wniosło o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych oraz oświadczyło, że zrzeka się rozprawy, wnosząc o rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej przedstawiło argumentację mającą wykazać zasadność podniesionych w niej zarzutów. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W świetle art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, ponieważ w świetle art. 183 § 1 p.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Jeżeli zatem nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a., a w rozpoznawanej sprawie przesłanek tych brak, to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej. Oznacza to, że Sąd nie jest uprawniony do samodzielnego dokonywania konkretyzacji zarzutów skargi kasacyjnej, a upoważniony jest do oceny zaskarżonego orzeczenia wyłącznie w granicach przedstawionych we wniesionej skardze kasacyjnej. Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie. Należy zaznaczyć, że w sprawie nie jest kwestionowane, iż żądana przez Stowarzyszenie informacja jest informacją publiczną, zaś Burmistrz Miasta i Gminy [...] jest zobowiązany do udostępniania posiadanej informacji publicznej. Istota rozstrzygnięcia niniejszej sprawy sprowadzała się natomiast do ustalenia, czy udostępnienie żądanej przez Stowarzyszenie informacji publicznej podlegało ograniczeniu ze względu na ochronę prywatności określoną w art. 5 ust. 2 u.d.i.p. oraz czy w okolicznościach tej sprawy organ był zobowiązany zwrócić się do D.P. z zapytaniem o rezygnację z prawa do prywatności. Przepis art. 5 ust. 2 u.d.i.p. określa zakres ograniczenia w dostępie do informacji publicznej ze względu na prywatność osoby fizycznej lub tajemnicę przedsiębiorcy, wskazując, że z przewidzianej w nim ochrony nie korzystają informacje o osobach pełniących funkcje publiczne i mających związek z pełnieniem tych funkcji, w tym o warunkach powierzenia i wykonywania funkcji publicznej. Wolą ustawodawcy było więc zapewnienie dostępności do informacji dotyczących osób decydujących się na udział w życiu publicznym. Jeśli zaś określona osoba nie pełni funkcji publicznej to informacje publiczne podlegają ochronie ze względu na konieczność ochrony jej prawa do prywatności, chyba że osoba rezygnuje z przysługującego jej prawa. Należy podzielić stanowisko Sądu pierwszej instancji, że o ile przepis szczególny nie stanowi inaczej, informacje o kandydatach, którzy zgłosili się do konkursu na stanowisko publiczne, stanowią informacje publiczne w zakresie objętym wymaganiami związanymi ze stanowiskiem określonym w ogłoszeniu o naborze, takie jak np. informacje o kandydatach potwierdzające wykształcenie, staż pracy, doświadczenie zawodowe na odpowiednich stanowiskach oraz inne informacje dotyczące wymagań związanych z danym stanowiskiem. W niniejszej sprawie nie chodzi o tego typu informacje, ale o konkretne dane osobowe D.P. (np. numer rachunku bankowego, adres zamieszkania, numer PESEL czy numer dowodu osobistego) oraz informacje dotyczące jego działań, zaniechań i zobowiązań w związku z zawartym porozumieniem. W tej sytuacji należało zatem uznać, iż nie mamy do czynienia z osobą pełniącą funkcje publiczne bądź mającą związek z pełnieniem tych funkcji i w konsekwencji prawo do informacji publicznej podlegało ograniczeniu z uwagi na prywatność D.P. Przy czym podkreślenia wymaga, iż Stowarzyszeniu już w momencie składania wniosku znane było: imię i nazwisko osoby fizycznej, której na mocy w/w porozumienia wypłacono odszkodowanie, data zawarcia porozumienia, podmioty które je zawarły, poszczególne kwoty należne D.P. na mocy konkretnych tytułów wykonawczych (postanowienia i wyroków sądów z podaniem daty i sygnatury sądowej) od danego podmiotu i z jakiego tytułu. Ponadto zauważyć należy, iż Sąd pierwszej instancji trafnie uwypuklił okoliczność, że przedmiotowe porozumienie dotyczyło wydatkowania środków publicznych (dotyczyło wypłacenia D.P. odszkodowania w związku z unieważnieniem konkursu na stanowisko dyrektora Szkoły Podstawowej w [...], w którym był on kandydatem na to stanowisko), gdzie dwie spośród trzech stron tego porozumienia są podmiotami publicznymi, a więc jedyną przeszkodą w udostępnieniu całej jego treści była wyłącznie ochrona danych dotyczących D.P., z których większość – jak już wyżej wskazano – i tak była już wnioskodawcy znana. Przedstawiony przebieg postępowania uprawniał zatem Sąd pierwszej instancji do stwierdzenia, iż w okolicznościach tej konkretnej sprawy przed wydaniem decyzji odmownej należało wystąpić do D.P. z zapytaniem o ewentualną rezygnację z prawa do prywatności w związku z wnioskiem Stowarzyszenia. Uzyskanie bowiem stanowiska w tym przedmiocie – wyłącznie od jednej, znanej organowi, osoby oraz przy uwzględnieniu faktu, iż duża część informacji dotyczących D.P. zawartych w w/w porozumieniu była już wnioskodawcy znana – jednoznacznie wyjaśniałoby kwestię możliwości udostępnienia żądanej informacji publicznej bez potrzeby prowadzenia długotrwałego postępowania. Należy zgodzić się ze skarżącym kasacyjnie Kolegium, czego WSA w Kielcach wcale nie kwestionował, iż wykładnia językowa przepisu art. 5 ust. 2 u.d.i.p. nie nakłada na organ z urzędu obowiązku ustalania w każdej sprawie czy osoba, której dotyczy wniosek o udzielenie informacji publicznej, rezygnuje z prawa do ochrony swojej prywatności. Należy jednak zauważyć, iż w orzecznictwie sądowoadministracyjnym dopuszcza się przypadki, kiedy organ jest mimo wszystko zobowiązany tę kwestię ustalić. Chodzi tu przede wszystkim o sytuację, kiedy o zapytanie o rezygnację z prawa do prywatności danej osoby fizycznej wnosi wyraźnie podmiot składający wniosek o udzielenie informacji publicznej lub też o sytuację, gdy przebieg postępowania wyjaśniającego wskazuje, iż okoliczność ta powinna zostać wyjaśniona (por. wyroki NSA z dnia: 10 maja 2023 r., sygn. akt III OSK 2125/21; 13 lipca 2023 r. sygn. akt III OSK 595/22 oraz 13 lipca 2023 r. sygn. akt III OSK 2449/21). Jak już wyżej wykazano, druga z wymienionych sytuacji miała miejsce w niniejszej sprawie, co uprawniało Sąd pierwszej instancji do uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji, pomimo faktu, iż w piśmie z dnia 11 lutego 2022 r. (a więc wniesionym już po wydaniu decyzji w drugiej instancji przez Kolegium) D.P. oświadczył, że wyraża wolę udostępnienia całości porozumienia między nim, Gminą [...] i Szkołą Podstawową w [...] i tym samym rezygnuje ze swojego prawa do prywatności w przedmiotowym postępowaniu. W tym stanie rzeczy zarzuty naruszenia prawa materialnego należało uznać za nieuzasadnione. Za zasadny należało natomiast uznać zarzut naruszenia prawa procesowego, bowiem Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Kielcach w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji w istocie w sposób dostateczny wyjaśniło, z jakich powodów uznało pozostałe – nieznane wnioskodawcy – elementy trójstronnego porozumienia za wymagające ochrony ze względu na prywatność D.P., jednak nie miało to wpływu na prawidłowość rozstrzygnięcia zawartego w zaskarżonym wyroku. Ponownie rozpoznając sprawę, Burmistrz Miasta i Gminy [...] uwzględni powyższą argumentację, w tym weźmie pod uwagę treść oświadczenia D.P. z dnia 11 lutego 2022 r. w kwestii rezygnacji z przysługującego mu prawa do prywatności. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., orzekł, jak w sentencji wyroku. Podstawą do rozpoznania skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym był art. 182 § 2 i 3 in fine p.p.s.a.