III OSK 1438/25

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Artur Kuś (spr.) Sędziowie: sędzia NSA Rafał Stasiowski sędzia NSA Małgorzata Pocztarek Protokolant: starszy asystent sędziego Edyta Kuczkowska po rozpoznaniu w dniu 26 listopada 2025 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. F. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 17 marca 2025 r. sygn. akt II SA/Wa 1287/24 w sprawie ze skargi M. F. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 27 maja 2024 r. nr 992700.620.828.2023-SWO w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 17 marca 2025 r. sygn. akt II SA/Wa 1287/24 oddalił skargę M. F. (dalej: "skarżący") na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS") z 27 maja 2024 r. nr 992700.620.828.2023-SWO w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu wyroku Sąd I instancji przyjął następujące okoliczności faktyczne i prawne. Prezes ZUS decyzją z 27 maja 2024 r. nr 992700.620.828.2023-SWO po rozpatrzeniu wniosku skarżącego z 19 marca 2024 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2024 r. poz. 572; dalej: "k.p.a."), utrzymał w mocy decyzję z 1 marca 2024 r., znak: 010000.620.30826.2023-WSW o odmowie przyznania świadczenia. W uzasadnieniu decyzji wskazano między innymi, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2023 r. poz. 1251 ze zm., dalej: "u.f.u.s."), jest możliwe jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie, powinny być spełnione łącznie, a brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Prezes ZUS podkreślił, że w sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Za szczególną okoliczność, na potrzeby stosowania art. 83 ust. 1 u.f.u.s., uważa się tylko zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Dodatkowo trzeba wskazać, że okolicznością szczególną może być jedynie zdarzenie lub trwały stan o charakterze zewnętrznym, obiektywnym i niezależnym od woli danej osoby. Organ wyjaśnił, że pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb czy niedostatku. Nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy emerytalnej ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia na zasadach ogólnych. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń winno: usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy, być wykazane przez stronę postępowania administracyjnego albo przez przedłożenie stosownych dowodów, albo wskazanie organowi prowadzącemu postępowanie administracyjne, gdzie stosownych dowodów należy poszukiwać. Po ponownym rozpatrzeniu wniosku nie stwierdzono istnienia przesłanek umożliwiających pozytywne załatwienie sprawy. Z akt sprawy wynika, że skarżący nie był osobą ubezpieczoną w rozumieniu u.fu.s., ponieważ nigdy nie podlegał ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym. Powyższe wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1 u.f.u.s. Organ wskazał, że zgodnie z art. 4 pkt 13 u.f.u.s., za ubezpieczonego uważa się osobę podlegającą ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, określonym w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych, a także osobę, która przed dniem wejścia w życie ustawy podlegała ubezpieczeniu społecznemu lub zaopatrzeniu emerytalnemu, z wyłączeniem ubezpieczenia społecznego rolników. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżący podnosił, że chorował od dziecka. Organ wskazał, że w myśl art. 14 ust. 1 u.f.u.s. oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustalenia daty powstania niezdolności do pracy dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik ZUS. Zgodnie z art. 14 ust. 3 u.f.u.s. podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo uzależnione jest od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji, stanowi orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej. Prezes ZUS jest związany orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS lub komisji lekarskiej ZUS, przesłanka ta nie podlega tzw. uznaniu administracyjnemu. Ponadto organ wskazał, że z akt sprawy wynika, że dochód trzyosobowej rodziny skarżącego stanowi emerytura matki w kwocie 3422,97 zł brutto oraz emerytura ojca w kwocie 6627,41 zł brutto. Dochód przypadający na jednego członka rodziny w kwocie 3350,13 zł brutto nie pozwala stwierdzić, że pozostaje on bez niezbędnych środków utrzymania. Prezes ZUS podkreślił, że pojęcie "niezbędnych środków utrzymania" - jako przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku - nie jest zdefiniowane w u.f.u.s. W celu ustalenia tego kryterium należy posiadane środki utrzymania oceniać na tle wysokości najniższej emerytury, która od 1 marca 2024 r. wynosi 1780,96 zł brutto. Przepis art. 83 ust. 1 u.f.u.s. uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Zdaniem Prezesa ZUS, ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o świadczenie na podstawie art. 83 ust. 1 u.f.u.s. przez pryzmat osiąganych dochodów jest najbardziej obiektywna. Obiektywizmu tej oceny nie zapewniłoby posłużenie się jako kryterium głównym wydatkami. Skargę na powyższe rozstrzygnięcie do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wywiódł skarżący. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie: 1. prawa materialnego, tj. art. 83 ust 1 u.f.u.s. poprzez jego błędną wykładnię skutkującą wydaniem decyzji odmownej, podczas gdy przesłanki z tego przepisu spełnione zostały kumulatywnie przez skarżącego, a także zachodzą szczególne okoliczności przemawiające za zasadnością przyznania świadczenia w drodze wyjątku, a skarżący nie posiada niezbędnych środków do życia, 2. art. 7 k.p.a., 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a. polegające na niewyczerpującym rozpatrzeniu materiału dowodowego oraz na jego dowolnej ocenie skutkujących błędnym uznaniem, iż do przyznania świadczenia w drodze wyjątku w postacie renty z tytułu niezdolności do pracy konieczny jest odpowiedni staż ubezpieczeniowy oraz, że skarżący nie znajduje się w sytuacji niedostatku, gdy kompleksowa analiza zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego powinna prowadzić do wniosku, iż skarżący jest niezdolny do pracy (okoliczność potwierdzona orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności z 30 czerwca 2022 r.) z uwagi na chorobę schizofrenii, a więc zachodzą szczególne warunki obiektywnie uniemożliwiające mu podjęcia zatrudnienia i wypracowania jakiegokolwiek stażu składkowego, a nadto skarżący nie ma środków utrzymania a więc znajduje się w niedostatku i nie ma niezbędnych środków utrzymania, a utrzymywany jest przez rodziców, 3. art. 7 k.p.a. i 77 § 1 k.p.a. polegające na niewyczerpującym zebraniu materiału dowodowego i niepodjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego i rzetelnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, w tym wyjaśnienie dlaczego w stosunku do tej samej osoby, tej samej choroby i tożsamego stanu faktycznego zostało wydane orzeczenie Komisji Lekarskiej ZUS, która stwierdziła u badanego całkowitą niezdolność do pracy od 13 czerwca 2017 r. oraz orzeczenie lekarza orzecznika z 21 grudnia 2023 r., który stwierdził inną datę całkowitej niezdolności do pracy, gdy ponadto orzeczenie lekarza orzecznika z 21 grudnia 2023 r. pozostaje w sprzeczności z pozostałą dokumentacją medyczną znajdującą się w aktach sprawy w tym w szczególności z orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności z 30 czerwca 2022 r. oraz 25 stycznia 2019 r., 4. art. 8 § 1 k.p.a. poprzez brak pogłębiania zaufania obywateli do organu poprzez wydanie odmiennych opinii rzecznika ZUS/komisji lekarskiej ZUS przy zaistnieniu tożsamych stanów faktycznych i prawnych, dotyczących tej samej osoby i tej samej choroby skarżącego, a mianowicie poprzez ustalenie dwóch dalece odmiennych dat powstania całkowitej niezdolności do pracy skarżącego, 5. art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art. 144 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy wadliwej decyzji Prezesa ZUS z 1 marca 2024 r. Skarżący domagał się uchylenia zaskarżonej decyzji oraz zasądzenia kosztów postępowania. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podkreślając, że z akt sprawy wynika, że skarżący nie był osobą ubezpieczoną w rozumieniu u.f.u.s., ponieważ nigdy nie podlegał ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym (k. 40 akt ZUS). Powyższe wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1 u.f.u.s. Prezes ZUS wskazał, że lekarz orzecznik ZUS orzeczeniem z 21 grudnia 2023 r. ustalił, że całkowita niezdolność do pracy skarżącego powstała 29 listopada 2023 r. (k. 37 akt ZUS). Nie zostały również udokumentowane inne zdarzenia zewnętrzne, niezależne od woli skarżącego, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec. Podkreślono, że przesłanka braku możliwości podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowita niezdolność do pracy lub wiek wprost expressis verbis wynika z art. 83 ust. 1 u.f.u.s. Powołanym na wstępie wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r., poz. 935 ze zm., dalej: "p.p.s.a."). Sąd I instancji stwierdził, że organ słusznie uznał, że skarżący nie spełnił warunku bycia osobą ubezpieczoną w rozumieniu art. 4 pkt 13 u.f.u.s. Zgodnie z tym przepisem, ubezpieczony w rozumieniu ww. ustawy, to osoba podlegająca ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, określonym w przepisach u.f.u.s., a także osoba, która przed dniem wejścia w życie ustawy podlegała ubezpieczeniu społecznemu lub zaopatrzeniu emerytalnemu, z wyłączeniem ubezpieczenia społecznego rolników. W niniejszej nie zostało wykazane, aby skarżący kiedykolwiek podlegał ubezpieczeniu społecznemu, ubezpieczeniu emerytalnemu lub rentowemu, w rozumieniu art. 4 pkt 13 u.f.u.s. Sąd I instancji stwierdził, że skoro skarżący nie był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ww. przepisu u.f.u.s., to nie spełnia jednego z warunków niezbędnych do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, o jakim mowa w art. 83 ust. 1 u.f.u.s. Zdaniem Sądu I instancji, trudna sytuacja materialna i zdrowotna nie wystarcza do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, jakim jest świadczenie z art. 83 ust. 1 u.f.u.s. Nie jest to bowiem świadczenie socjalne, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet gdy są one uzasadnione. Potrzeby te mogą natomiast uzasadniać ubieganie się przez skarżącego o świadczenia z pomocy społecznej oraz inne formy pomocy materialnej przewidzianej dla osób znajdujących się w niedostatku. W konsekwencji Sąd I instancji stwierdził, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu, a podniesione w skardze zarzuty nie zasługiwały na uwzględnienie. Skarżący wywiódł skargę kasacyjną od powyższego wyroku zarzucając naruszenie: 1. prawa materialnego: art. 83 ust. 1 u.f.u.s. poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, polegające na: a) przyjęciu, że pojęcie "ubezpieczony" należy interpretować ściśle i literalnie, co doprowadziło do uznania, że skarżący - jako osoba nigdy niepodlegająca ubezpieczeniom społecznym - nie może w ogóle skorzystać z instytucji świadczenia w drodze wyjątku, b) odmowie uwzględnienia szczególnych okoliczności - trwałej, obiektywnej i niezależnej od woli skarżącego choroby psychicznej uniemożliwiającej mu podjęcie pracy od okresu dojrzewania - jako przeszkody nie do przezwyciężenia w wypracowaniu prawa do świadczeń w trybie zwykłym, c) błędnym przyjęciu, że skarżący posiada "niezbędne środki utrzymania" z uwagi na pozostawanie na utrzymaniu rodziców, mimo że samodzielnie nie dysponuje żadnym tytułem dochodowym ani majątkiem; 2. przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez przyjęcie, że decyzja Prezesa ZUS została wydana zgodnie z przepisami prawa, mimo że organ: a) pominął istotne okoliczności dotyczące szczególnej sytuacji życiowej i zdrowotnej skarżącego, b) nie wyjaśnił rozbieżności pomiędzy orzeczeniem Komisji Lekarskiej ZUS z 2019 r. a orzeczeniem lekarza orzecznika z 2023 r., dotyczącymi daty powstania całkowitej niezdolności do pracy, c) dokonał wybiórczej i dowolnej oceny dowodów - zignorował wcześniejsze orzeczenia lekarskie i dokumentację medyczną; 3. art. 134 § 1 p.p.s.a. - poprzez niewłaściwe zastosowanie i ograniczenie kontroli sądowej do formalnych ustaleń organu, bez przeprowadzenia pełnej i samodzielnej oceny legalności zaskarżonej decyzji. Podnosząc powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oraz zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Skarżący wniósł o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie. Pismem z 11 lipca 2025 r. organ złożył odpowiedź na skargę kasacyjną wnosząc jej oddalenie. W piśmie z 21 listopada 2025 r. zatytułowanym "WNIOSEK DOWODOWY" skarżący wniósł o przeprowadzenie dowodu z załączonych dokumentów wskazujących na stan zdrowia i możliwości zarobkowe skarżącego. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę przesłanki uzasadniające nieważność postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a. Granice skargi kasacyjnej są wyznaczone przez zakres zaskarżenia orzeczenia sądu pierwszej instancji oraz podniesione i poddane konkretyzacji podstawy kasacyjne. Zgodnie z treścią art. 174 p.p.s.a., skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Powyższe ustawowe podstawy kasacyjne wymagają od skarżącego kasacyjnie konkretyzacji poprzez sformułowanie tzw. zarzutów kasacyjnych. Oznacza to, że jeżeli – tak jak w rozpoznawanej sprawie – nie zachodzi nieważność postępowania zakres postępowania kasacyjnego wyznacza strona wnosząca skargę kasacyjną przez przytoczenie podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienie. Jak wskazano, ze wskazanych przepisów wynika, że wywołane skargą kasacyjną postępowanie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym podlega zasadzie dyspozycyjności i nie polega na ponownym rozpoznaniu sprawy w jej całokształcie, lecz ogranicza się do rozpatrzenia poszczególnych zarzutów przedstawionych w skardze kasacyjnej w ramach wskazanych podstaw kasacyjnych. Istotą tego postępowania jest bowiem weryfikacja zgodności z prawem orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego oraz postępowania, które doprowadziło do jego wydania. Dalej, wskazać należy, że zgodnie z art. 193 zdanie drugie p.p.s.a., uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. W ten sposób wyraźnie określony został zakres, w jakim Naczelny Sąd Administracyjny uzasadnia z urzędu wydany wyrok, w przypadku gdy oddala skargę kasacyjną. Regulacja ta, jako mająca charakter szczególny, wyłącza przy tego rodzaju rozstrzygnięciach odpowiednie stosowanie do postępowania przed tym Sądem wymogów dotyczących elementów uzasadnienia wyroku, przewidzianych w art. 141 § 4 p.p.s.a. w związku z art. 193 zdanie pierwsze p.p.s.a. Mając to na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny mógł w niniejszej sprawie zrezygnować z przedstawienia pełnej relacji co do przebiegu sprawy i sprowadzić swoją dalszą wypowiedź już tylko do rozważań mających na celu ocenę zarzutów postawionych wobec wyroku Sądu pierwszej instancji (por. np. wyrok NSA z 24 stycznia 2023 r. sygn. akt II OSK 1511/22). Związanie Naczelnego Sądu Administracyjnego granicami skargi kasacyjnej polega na tym, że jest on władny badać naruszenie jedynie tych przepisów, które zostały wyraźnie wskazane przez stronę skarżącą i nie może we własnym zakresie konkretyzować zarzutów skargi kasacyjnej, uściślać ich ani w inny sposób korygować. Wobec tego istotnego znaczenia nabiera prawidłowe przytoczenie podstawy kasacyjnej, przez co należy rozumieć podanie konkretnego przepisu (konkretnej jednostki redakcyjnej określonego aktu prawnego), który zdaniem strony został naruszony przez sąd pierwszej instancji (por.: postanowienia NSA z: 8 marca 2004 r., sygn. akt FSK 41/04; 1 września 2004 r., sygn. akt FSK 161/04; 24 maja 2005 r., sygn. akt FSK 2302/04, CBOSA). Z kolei uzasadnienie skargi kasacyjnej winno zawierać rozwinięcie zarzutów kasacyjnych. Na autorze skargi kasacyjnej ciąży zatem obowiązek podania, które konkretnie przepisy prawa materialnego zostały przez sąd naruszone zaskarżanym orzeczeniem, na czym polegała ich błędna wykładnia i niewłaściwe zastosowanie oraz jaka powinna być prawidłowa wykładnia i właściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.). Podobnie przy naruszeniu prawa procesowego należy wskazać przepisy tego prawa, które zostały naruszone przez sąd i wpływ naruszenia na wynik sprawy, tj. treść orzeczenia (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.). W skardze kasacyjnej nie wystarczy wymienić w luźny sposób kilku przepisów. Trzeba indywidualnie uzasadnić każdy zarzut formułowany wobec każdego z przepisów, które w ocenie wnoszącego skargę kasacyjną naruszył sąd pierwszej instancji (por.: wyroki NSA z 8 maja 2018 r., sygn. akt II GSK 289/18 i z 6 grudnia 2022 r., sygn. akt II GSK 1070/19). Naczelny Sąd Administracyjny nie jest uprawniony do uzupełniania czy innego korygowania wadliwie postawionych zarzutów kasacyjnych. Nie może też samodzielnie ustalać podstaw, kierunków, jak i zakresu zaskarżenia. W rozpatrywanej sprawie skarżący oparł skargę kasacyjną, wskazując obie podstawy naruszenia – przepisów prawa materialnego oraz przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a.). Rozpoznawszy skargę kasacyjną z uwzględnieniem powyższych uwarunkowań, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że nie ma ona usprawiedliwionych podstaw i tym samym podlega oddaleniu. Przechodząc do oceny zarzutów skargi kasacyjnej w pierwszej kolejności należy podnieść, że nie jest zasadny zarzut naruszenia art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., i art. 80 k.p.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a., poprzez pominięcie istotnych okoliczności dotyczących szczególnej sytuacji życiowej i zdrowotnej skarżącego, nie wyjaśnienie rozbieżności pomiędzy orzeczeniem Komisji Lekarskiej ZUS z 2019 r. a orzeczeniem lekarza orzecznika z 2023 r., dotyczącymi daty powstania całkowitej niezdolności do pracy oraz dokonanie wybiórczej i dowolnej oceny dowodów. Jednocześnie ze względu na konstrukcje zarzutów skargi kasacyjnej Naczelny Sąd Administracyjny połączył przedmiotowy zarzut naruszenia przepisów postępowania z zarzutem naruszenia prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 u.f.u.s. Skarżący kasacyjnie zarzucił Sądowi I instancji naruszenie prawa materialnego przez przyjęcie pojęcie "ubezpieczony" należy interpretować ściśle i literalnie, co doprowadziło do uznania, że skarżący - jako osoba nigdy niepodlegająca ubezpieczeniom społecznym - nie może w ogóle skorzystać z instytucji świadczenia w drodze wyjątku i nieuwzględnienie szczególnych okoliczności - trwałej, obiektywnej i niezależnej od woli skarżącego choroby psychicznej uniemożliwiającej mu podjęcie pracy od okresu dojrzewania - jako przeszkody nie do przezwyciężenia w wypracowaniu prawa do świadczeń w trybie zwykłym. Tłem normatywnym, na bazie którego należy ocenić przedmiotowe zarzuty jest art. 83 ust. 1 u.f.u.s. Stosownie do jego treści ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Przepis ten formułuje więc trzy przesłanki, których kumulatywne spełnienie warunkuje przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Brak spełnienia chociażby jednej z nich uniemożliwia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Przesłankami tymi są: 1) brak spełnienia warunków do uzyskania emerytury lub renty spowodowany szczególnymi okolicznościami, 2) niemożność podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym spowodowana całkowitą niezdolnością do pracy lub wiekiem, 3) brak niezbędnych środków utrzymania. Z przepisu tego wynika zatem jednoznacznie, że świadczenie w drodze wyjątku przysługuje tylko wtedy, gdy ubezpieczony nie nabył prawa do świadczeń w trybie zwykłym na skutek szczególnych okoliczności, czyli na skutek niemożliwych do przezwyciężenia przeszkód nie mógł wypracować odpowiednio długiego okresu ubezpieczenia, a jednocześnie całkowita niezdolność do pracy uniemożliwia mu podjęcie pracy. Wprawdzie obydwie te przesłanki muszą wystąpić łącznie, ale nie są one tożsame. Kluczowe dla przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest wykazanie, że ubezpieczony, którego działalność stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do uzyskania świadczenia ubezpieczeniowego w zwykłym trybie na skutek szczególnych okoliczności. W orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowane jest stanowisko zgodnie z którym, świadczenie w drodze wyjątku, o którym mowa w ww. przepisie, nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawców i nie może być oderwane od wysokości składek opłacanych przez ubezpieczonego. Jest to świadczenie, które może być przyznane w przypadku, gdy niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania renty na zasadach ogólnych było skutkiem szczególnych okoliczności. Konieczne jest zatem wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek szczególnych okoliczności (por. wyrok NSA z 21 lipca 2023 r., sygn. III OSK 1831/22). Zakres postępowania dowodowego w rozpoznawanej sprawie był zatem determinowany wskazanymi wyżej przesłankami z art. 83 ust. 1 u.f.u.s. Należy ponadto podkreślić, że kontrola zgodności z prawem zaskarżonej decyzji opiera się na materiale dowodowym aktualnym na dzień jej wydania. Dalej, w myśl art. 124 u.f.u.s., w postępowaniu w sprawach o świadczenia w drodze wyjątku stosuje się przepisy k.p.a., chyba że ustawa stanowi inaczej. Zatem, organ podejmując decyzję administracyjną w tego rodzaju sprawach, jest związany rygorami procedury administracyjnej określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. Musi więc przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), której realizacja wymaga, aby dopuścić jako dowód w sprawie wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia stanu faktycznego, a nie jest sprzeczne z prawem (art. 75 k.p.a.). Ponadto jest zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami art. 107 § 3 k.p.a. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji prawidłowo przyjął, że Prezes ZUS spełnił wymagania wynikające z tych przepisów i prawidłowo ustalił, że zaistnienie "szczególnych okoliczności" nie zostało w sprawie wykazane. Z zebranego materiału dowodowego wynika, że skarżący kasacyjnie nigdy nie był osobą ubezpieczoną w rozumieniu u.fu.s., ponieważ nigdy nie podlegał ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym. Powyższe wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1 u.f.u.s. Skoro bowiem skarżący nie był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ww. przepisu u.f.u.s., to nie spełnia jednego z warunków niezbędnych do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, o jakim mowa w art. 83 ust. 1 u.f.u.s. W świetle art. 83 u.f.u.s. nie można za szczególną okoliczność uznać tego, że skarżący legitymuje się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy. Należy zauważyć, że z orzeczenia lekarza orzecznika z 21 grudnia 2023 r. wynika, że całkowita niezdolność do pracy skarżącego powstała 29 listopada 2023 r. Data ta nie może usprawiedliwiać niepodjęcia przez skarżącego zatrudnienia we wcześniejszych okresach. Należy również podkreślić, że Prezes ZUS jest związany orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS lub komisji lekarskiej ZUS i przesłanka ta nie podlega tzw. uznaniu administracyjnemu (por. wyrok NSA z 9 sierpnia 2001 r., sygn. akt II SA 646/01). Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego słusznym było także stwierdzenie Sądu I instancji, iż sytuacja materialna skarżącego, mimo iż bez wątpienia jest trudna - nie dawała podstaw do przyjęcia, że pozostaje on bez niezbędnych środków utrzymania. Należy zauważyć, że dochód trzyosobowej rodziny skarżącego według stanu na dzień wydania zaskarżonej decyzji stanowiły: emerytura jego matki w kwocie 3422,97 zł brutto oraz emerytura jego ojca w kwocie 6627,41 zł brutto. Dochód przypadający na jednego członka rodziny w kwocie 3350,13 zł. nie pozwalał stwierdzić, że na dzień wydania zaskarżonej decyzji skarżący pozostawał "bez niezbędnych środków utrzymania". W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Prezes ZUS wnikliwie przeprowadził postępowanie dowodowe i prawidłowo rozpatrzył wszystkie przesłanki zawarte w art. 83 ust. 1 u.f.u.s. do przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W świetle powyższego podzielić należy stanowisko Sądu I instancji oraz organu, iż fakt, że skarżący przed datą powstania niezdolności do pracy, nie podlegał ubezpieczeniu społecznemu, ubezpieczeniu emerytalnemu lub rentowemu w rozumieniu art. 4 pkt 13 u.f.us. jest usprawiedliwiony wystąpieniem szczególnych okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 u.f.u.s. Zatem organ zasadnie przyjął, że przyczyną braku uprawnień do renty nie był ani stan zdrowia skarżącego, ani inne szczególne okoliczności wynikające z art. 83 ust. 1 u.f.u.s. Skarżący nie udowodnił także innych okoliczności niezależnych od jego woli, a które uniemożliwiły mu uzyskanie wymaganego okresu ubezpieczeniowego. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie ma również podstaw do uwzględnienia zarzutu naruszenia art. 134 § 1 p.p.s.a., który może być uznany za usprawiedliwiony tylko wówczas, gdyby w postępowaniu administracyjnym popełniono uchybienie na tyle istotne i oczywiste zarazem, że bez względu na treść zarzutów stawianych w skardze, powinny być one dostrzeżone i uwzględnione przez sąd administracyjny (por. wyrok NSA z 28 lutego 2012 r., sygn. akt II OSK 2395/10). Wyjaśnić jednocześnie należy, że rozstrzygnięcie "w granicach danej sprawy" oznacza, że Sąd nie może uczynić przedmiotem rozpoznania legalności innej sprawy administracyjnej niż ta, w której wniesiono skargę. Brak jest podstaw, aby przyjąć, że w rozpoznawanej sprawie zaistniała którakolwiek z wymienionych powyżej sytuacji, która mogłaby zostać zakwalifikowana, jako naruszenie ww. przepisu. Sąd I instancji orzekł "w granicach danej sprawy", dokonał bowiem oceny zgodności z prawem objętej skargą decyzji. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, zarówno organ jak i Sąd I instancji słusznie przyjęli, że w niniejszej sprawie nie zachodzą szczególne okoliczności. W konsekwencji Sąd I instancji prawidłowo oddalił skargę, nie stwierdzając ani naruszenia prawa materialnego, ani uchybienia przepisom postępowania. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że skarga kasacyjna nie została oparta na usprawiedliwionych podstawach i orzekł o jej oddaleniu, działając na podstawie art. 184 p.p.s.a. ----------------------- #