III OSK 1110/21

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Przemysław Szustakiewicz (spr.) Sędzia NSA Piotr Korzeniowski Sędzia NSA Jerzy Stelmasiak po rozpoznaniu w dniu 21 lipca 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej wniosku sędziego NSA Tamary Dziełakowskiej o wyłączenie od orzekania w sprawie ze skargi kasacyjnej A. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 23 października 2018 r., sygn. akt IV SA/Wa 2170/18 w sprawie ze skargi A. S. na postanowienie Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska z dnia [...] maja 2018 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przywrócenia terminu do wniesienia odwołania postanawia: wyłączyć sędziego NSA Tamarę Dziełakowską od orzekania w sprawie o sygn. akt III OSK 1110/21

Zarządzeniem z dnia 13 maja 2022 r., sygn. akt III OSK 1110/21, Przewodnicząca Wydziału III Izby Ogólnoadministracyjnej NSA skierowała na posiedzenie niejawne w dniu 26 lipca 2022 r. sprawę o sygn. akt III OSK 1110/21 ze skargi kasacyjnej A. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 23 października 2018 r. (sygn. akt IV SA/Wa 2170/18) w sprawie ze skargi A. S. na postanowienie Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska z dnia [...] maja 2018 r. w przedmiocie odmowy przywrócenia terminu do wniesienia odwołania. Do trzyosobowego składu orzekającego Przewodnicząca wyznaczyła m.in. sędziego NSA Tamarę Dziełakowską. Wnioskiem z dnia 19 lipca 2022 r. sędzia NSA Tamara Dziełakowska, zwróciła się o wyłączenie jej od udziału w sprawie o sygn. akt III OSK 1110/21 z powodu istnienia w tej sprawie okoliczności tego rodzaju, że mogłyby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jej bezstronności. Sędzia wyjaśniła, że zna skarżącego kasacyjnie oraz jego rodzinę. Wprawdzie obecnie nie utrzymuje ze stroną żadnych kontaktów towarzyskich, tym niemniej miały one miejsce kilkanaście lat temu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Przepisy ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.; dalej: P.p.s.a.), dotyczące wyłączenia sędziego (art. 18-24 P.p.s.a.) przewidują wyłączenie sędziego od rozpoznania sprawy z mocy samej ustawy (art. 18 P.p.s.a.) oraz wyłączenie przez sąd - na żądanie sędziego lub na wniosek strony (art. 19 P.p.s.a.). Na mocy art. 193 P.p.s.a. przepisy te mają odpowiednie zastosowanie w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym. Instytucja wyłączenia sędziego, zarówno z mocy prawa, jak i na żądanie sędziego bądź na wniosek strony, jest istotną gwarancją procesową, która ma zapewnić rozpoznanie sprawy przez sąd w takim składzie orzekającym, którego sędziowie nie pozostają w relacjach osobistych ze stronami oraz nie mieli określonych wcześniej związków z rozpoznawaną sprawą. Ratio legis przepisów o wyłączeniu sędziego we wszystkich procedurach sądowych sprowadza się do eliminowania przyczyn, które mogą skutkować wątpliwościami, co do bezstronności i obiektywizmu sędziego w rozpoznaniu określonej sprawy (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 5 października 2018 r., sygn. akt I OZ 1022/18, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W przypadku wyłączenia sędziego z mocy samej ustawy, art. 18 P.p.s.a. podaje wyczerpująco przyczyny tego wyłączenia i czyni to w sposób niepozostawiający wątpliwości, o jakie stany faktyczne chodzi. Natomiast gdy chodzi o wyłączenie sędziego na jego żądanie lub na wniosek strony, art. 19 P.p.s.a. stanowi, że może to nastąpić wtedy, gdy istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie. Przytoczona treść przepisu zawiera więc wyrażenia nieostre, wieloznaczne, mogące obejmować wiele różnorodnych stanów faktycznych. W związku z tym w sprawach, w których podstawą wyłączenia jest art. 19 P.p.s.a., rola sądu jest trudniejsza, gdyż do sądu należy nie tylko zbadanie, czy występują przyczyny (podstawy) wyłączenia, ale także czy z punktu widzenia doświadczenia życiowego przytoczone okoliczności mogą budzić wątpliwości co do bezstronności sędziego i uzasadniać jego wyłączenie (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 7 września 1994 r., sygn. akt I PO 10/94, OSNP 1995/4, poz. 56). Wyłączenie oparte na podstawie art. 19 P.p.s.a. poddane jest jednak innym rygorom, gdy z inicjatywą wyłączenia występuje sędzia i innym, gdy z taką inicjatywą występuje strona. Różnicę tę sygnalizuje przede wszystkim art. 19 P.p.s.a., który przewiduje różne formy dla wyrażenia woli przez sędziego i przez stronę. Mianowicie sędzia zgłasza "żądanie" wyłączenia od rozpoznania sprawy, natomiast strona – "wniosek". Poza tym w myśl art. 20 P.p.s.a. wniosek o wyłączenie sędziego, zgłoszony przez stronę, powinien zawierać "przyczyny uprawdopodobniające" wyłączenie (§ 1 i § 2), natomiast zgodnie z art. 21 P.p.s.a. po stronie sędziego istnieje jedynie obowiązek "zawiadomienia" o zachodzącej "podstawie wyłączenia". Wskazane różnice terminologiczne pozwalają zatem na spostrzeżenie, że z woli ustawodawcy wniosek strony został poddany surowszym wymaganiom niż wniosek ("żądanie") sędziego. Jest to następstwem uznania autorytetu moralnego sędziego i przyjęcia jego wiarygodności przez ustawodawcę (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 13 czerwca 2019 r., sygn. akt II GZ 33/19). Dalsza różnica w sytuacji strony zgłaszającej wniosek o wyłączenie sędziego i sędziego zgłaszającego takie żądanie wynika z art. 22 § 2 P.p.s.a. Przepis ten przewiduje, że gdy wniosek o wyłączenie pochodzi od strony, sąd wydaje postanowienie "po złożeniu wyjaśnienia przez sędziego, którego wniosek dotyczy", natomiast gdy z inicjatywą wyłączenia występuje sędzia, przepisy nie przewidują takiego warunku, nakładając na sędziego jedynie obowiązek "zawiadomienia" o zachodzącej podstawie wyłączenia (art. 21 P.p.s.a.). Przedstawione uwagi nie oznaczają, że rola sądu rozstrzygającego żądanie sędziego w przedmiocie jego wyłączenia jest bierna (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 7 września 1994 r., sygn. akt I PO 10/94, OSNP 1995/4, poz. 56). Skoro bowiem art. 19 P.p.s.a. stwarza podstawę do wyłączenia sędziego wówczas, gdy zachodzi okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać wątpliwości co do bezstronności sędziego, to obowiązkiem sądu jest zbadanie, czy owa okoliczność rzeczywiście istnieje. Wobec braku w tej mierze kryteriów ustawowych, należy kierować się zasadami doświadczenia życiowego i w ich płaszczyźnie oceniać żądanie, okoliczności i argumenty przytoczone przez sędziego, mając jednocześnie na uwadze to, że z woli ustawodawcy przede wszystkim do sędziego należy ocena, czy będzie mógł obiektywnie i bez skrępowania rozpoznać sprawę i wydać w niej orzeczenie. Przechodząc do rozpoznawanej sprawy trzeba podnieść, że sędzia wylosowany do orzekania w niniejszej sprawie jest znajomym wnoszącego skargę kasacyjną i utrzymywał kontakty towarzyskie z jego rodziną. Obecnie od kilkunastu lat sędzia nie utrzymuje takich kontaktów, jednakże doświadczenie życiowe uczy, że znajomość ta mimo upływu czasu ma charakter emocjonalny, wyrażający się w życzliwości, sympatii czy nawet przyjaźni. Relację tę należy zakwalifikować jako "okoliczność tego rodzaju", która nie tylko mogłaby wywołać wątpliwości co do bezstronności sędziego, ale i jego samego postawić w niezręcznej sytuacji. Mając na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że wystąpiła okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość, co do bezstronności sędziego w sprawie niniejszej w rozumieniu art. 19 P.p.s.a. Wyłączenie sędziego od orzekania w sprawie niniejszej przyczyni się do usunięcia choćby potencjalnych wątpliwości, co do bezstronności sędziego w zaistniałych okolicznościach stanu faktycznego. W świetle powyższego zasadne jest wyłącznie sędziego NSA Tamary Dziełakowskiej od orzekania w sprawie o sygn. akt III OSK 1110/21. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 19 w zw. z art. 22 § 1 i 2 oraz art. 193 P.p.s.a., postanowił jak w sentencji.