III FZ 57/24

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Krzysztof Winiarski po rozpoznaniu w dniu 29 lutego 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia B. J. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 12 grudnia 2023 r., sygn. akt I SA/Gd 203/23, w przedmiocie odrzucenia sprzeciwu w sprawie ze skargi B. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku z dnia 18 sierpnia 2022 r., nr SKO.410.139.2022 w przedmiocie podatku od nieruchomości za 2018 r. postanawia: 1) uchylić zaskarżone postanowienie, 2) odrzucić zażalenie.

Postanowieniem z 12 grudnia 2023 r., sygn. akt I SA/Gd 203/23, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku odrzucił sprzeciw B. J. na postanowienie tego Sądu z 8 sierpnia 2023 r. w przedmiocie przyznania radcy prawnemu L. W. wynagrodzenia z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu oraz zwrotu wydatków poniesionych w sprawie. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia podano art. 259 § 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm., dalej: p.p.s.a.). Przedstawiając stan faktyczny sprawy, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku wskazał, że postanowieniem referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z 10 maja 2023 r. o sygn. I SPP/Gd 88/23 przyznano skarżącej prawo pomocy przez ustanowienie radcy prawnego. Okręgowa Izba Radców Prawnych w Gdańsku wyznaczyła pełnomocnikiem strony z urzędu radcę prawnego L. W. Pismem z 3 lipca 2023 r. pełnomocnik wniósł o przyznanie wynagrodzenia z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej, a także zwrot poniesionych wydatków na korespondencję. Postanowieniem z 8 sierpnia 2023 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku przyznał radcy prawnemu wynagrodzenie za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy obejmujące udział w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji. W punkcie 3 pisma z 21 listopada 2023 r., zatytułowanym jako "Skarga na naruszenie (...) praw do obrony i prawa do Sądu (...)", Skarżąca sformułowała sprzeciw wobec przyznaniu pełnomocnikowi z urzędu honorariów. Zakwestionowanym postanowieniem z 12 grudnia 2023 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zakwalifikował punkt 3 pisma Skarżącej jako sprzeciw i zastosował sankcję odrzucenia wobec wniesienia po terminie. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia wskazano, że postanowienie z 8 sierpnia 2023 r. zostało doręczone ustanowionemu w sprawie pełnomocnikowi 28 sierpnia 2023 r., co oznaczało upływ ustawowego terminu do jego zaskarżenia z końcem 4 września 2023 r. Nie zgadzając się z zapadłym orzeczeniem, Skarżąca wniosła zażalenie. W uzasadnieniu środka zaskarżenia podniesiono, że przyznanie przez Sąd pierwszej instancji wynagrodzenia dla umocowanego pełnomocnika za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy jest niedopuszczalne, nieetyczne, nienależne, albowiem pełnomocnik nie wykonywał koniecznych czynności w sprawie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługiwało na uwzględnienie, przy czym wobec specyfiki środka odwoławczego w postaci zażalenia oraz postępowania, które inicjuje (wyłączone odpowiednie stosowanie w postępowaniu zażaleniowym regulacji art. 174 i 176 p.p.s.a.), w toku niniejszej kontroli nie obowiązywała zasada związania granicami środka odwoławczego wynikająca z art. 183 § 1 p.p.s.a. i Naczelny Sąd Administracyjny, rozpoznając zażalenie Skarżącej, nie był związany ani podstawami rzeczonego środka odwoławczego, ani zgłoszonymi tamże zarzutami, co umożliwiało wydanie rozstrzygnięcia odpowiadającego prawu niezależnie od argumentacji podniesionej w treści pisma. Zgodnie z art. 259 § 1 p.p.s.a., od zarządzeń i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 tego aktu, strona albo adwokat, radca prawny, doradca podatkowy lub rzecznik patentowy mogą wnieść do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego sprzeciw w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia zarządzenia lub postanowienia. Jednocześnie po myśli art. 259 § 4 p.p.s.a. czynności, o których mowa w § 2, może w szczególnie uzasadnionych przypadkach wykonywać sąd, którego rozstrzygnięcie podlega zaskarżeniu w drodze zażalenia. Postanowienie z 8 sierpnia 2023 r. przyznające radcy prawnemu wynagrodzenie za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy zostało wydane przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, nie zaś referendarza sądowego, co w świetle przywołanych regulacji celem skutecznego zakwestionowania wymagało wniesienia środka zaskarżenia w postaci zażalenia. Tymczasem, pismo Strony zawierające punkt odnoszący się do wyrażenia sprzeciwu wobec przyznania jakichkolwiek honorariów pełnomocnikowi z urzędu nie zostało prawidłowo zakwalifikowane przez Sąd jako zażalenie, niezależnie od jego literalnego brzmienia, co znalazło wyraz zarówno w sentencji kwestionowanego orzeczenia, jak również jego uzasadnieniu. W wywodach prawnych rozstrzygnięcia z 12 grudnia 2023 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku wyraźnie posiłkuje się zwrotem "sprzeciw", powołując właściwe temu środkowi zaskarżenia przepisy. Jak wynika z analizy akt sprawy, w toku postępowania wywołanego pismem Skarżącej z 21 listopada 2023 r. nie wydano zarządzenia kwalifikującego wniesiony środek zaskarżenia jako zażalenie, brak było również wezwania Strony do sprecyzowania, czy intencją tejże było zakwestionowanie orzeczenia tego Sądu z 8 sierpnia 2023 r., wszak uzyskanie takiej informacji jednoznacznie pozwalałoby zdefiniować rodzaj pisma procesowego wniesionego w sprawie. Wobec braku poczynienia ww. czynności, kierując sprawę na posiedzenie niejawne celem rozpoznania, należało zakwalifikować pismo z 21 listopada 2023 r. w zakresie pkt 3 jako środek zaskarżenia właściwy substratowi zaskarżenia i w przypadku wypełnienia przesłanek warunkujących zastosowanie sankcji odrzucenia wydanie rozstrzygnięcia odrzucającego zażalenie, a nie sprzeciw, z przywołaniem w uzasadnieniu właściwych podstaw prawnych. Wychwycone uchybienia, w szczególności wobec przywołania nieadekwatnych przepisów znajdujących zastosowanie w sprawie, jednocześnie nie pozwalały tutejszemu Sądowi na potraktowanie wskazanych wadliwości jako oczywistych omyłek pisarskich, o których mowa w art. 156 § 1 p.p.s.a., co wymuszało wyeliminowanie z obrotu prawnego kwestionowanego orzeczenia i rozpoznanie sprawy co do istoty. Odnosząc się do trafności reakcji procesowej Strony w postaci zaskarżenia postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z 8 sierpnia 2023 r., należy zgodzić się z twierdzeniem Sądu pierwszej instancji o konieczności sięgnięcia po sankcję odrzucenia, niemniej nie tylko z przyczyn wiążących się z uchybieniem terminowi do wniesienia środka zaskarżenia (tożsamego tak w przypadku zażalenia, jak i sprzeciwu), co wobec braku legitymacji do objęcia zaskarżeniem takiego rozstrzygnięcia. Pełnomocnik udzielający pomocy prawnej z urzędu nie wykonuje swoich czynności na podstawie prywatnoprawnego stosunku zobowiązaniowego, kształtowanego umownie pomiędzy jego stronami na zasadzie swobody kontraktowej przez określonej treści umowę zlecenia. W przypadku tej grupy pełnomocników następuje zawiązanie stosunku prawnego pomiędzy sądem w toku prowadzenia danej sprawy a osobą, którą ów sąd - po zindywidualizowaniu osoby pełnomocnika przez właściwą korporację zawodową - powołał do świadczenia pomocy prawnej z urzędu. Pokłosiem tak ukształtowanego stosunku prawnego jest wyłączność przyznania pełnomocnikowi z urzędu przymiotu uprawnionego do wystąpienia z zażaleniem na rozstrzygnięcie kosztowe w zakresie prawa pomocy. Ustalenie i przyznanie wynagrodzenia takiemu pełnomocnikowi w ramach przyznanego i wykonanego prawa pomocy następuje w ramach postępowania incydentalnego, odrębnego od wiodącego sporu prawnego, w toku którego zastępstwo procesowe jest świadczone, toteż wyłącznie podmiot je realizujący posiada status strony o legitymacji do zaskarżania rozstrzygnięć wskazanych w art. 258 § 1 pkt 8 p.p.s.a. (podobnie: Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 8 stycznia 2009 r., sygn. akt I OZ 946/08, jak również Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku z 1 lutego 2023 r., sygn. akt III SA/Gd 572/21). Skoro w sprawie poddanej kontroli instancyjnej z wnioskiem o przyznanie wynagrodzenia za nieopłaconą pomoc prawną wystąpił radca prawny i w wyniku jego rozpatrzenia wydane zostało przez Sąd pierwszej instancji postanowienie z 8 sierpnia 2023 r. prawidłowo doręczone pełnomocnikowi, wniesienie zażalenia (wadliwie zakwalifikowanego jako sprzeciw) od tego rozstrzygnięcia przez Skarżącą było niedopuszczalne, co wymuszało odrzucenie środka zaskarżenia zawartego w punkcie 3 pisma procesowego z 21 listopada 2023 r. W świetle podnoszonych argumentów Skarżącej koniecznym jawi się nadto zauważenie, że sąd administracyjny nie jest uprawniony do weryfikacji działań pełnomocnika z urzędu pod kątem rzetelności podejmowanych działań i etyki zawodowej. Strona zastępowana przez pełnomocnika w ramach pomocy prawnej, wyrażająca niezadowolenie ze sposobu wywiązywania się z obowiązków procesowych umocowanego pełnomocnika, winna zastrzeżenia w tym względzie zgłaszać organom właściwej korporacji zawodowych, co jednak pozostaje bez wpływu dla bytu prawnego rozstrzygnięcia kosztowego (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 23 lipca 2008 r., sygn. akt I OZ 545/08; J. P. Tarno [w:] Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. V, LEX 2011, art. 250). Mając na względzie powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. uchylił kwestionowane postanowienie i odrzucił zażalenie. Zważywszy na okoliczność, że zaskarżonym postanowieniem zastosowano prawidłową sankcję odrzucenia środka zaskarżenia wniesionego przez Stronę, tutejszy Sąd uznał, iż nie był ograniczony zakazem reformationis in peius i nie zachodziła konieczność przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gdańsku.