III FSK 458/21

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodnicząca: Sędzia NSA Jolanta Sokołowska, Sędzia NSA Sławomir Presnarowicz (sprawozdawca), Sędzia WSA (del.) Paweł Dąbek, po rozpoznaniu w dniu 20 kwietnia 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Katowicach od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 7 sierpnia 2018 r. sygn. akt I SA/Gl 468/18 w sprawie ze skargi I. C. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Katowicach z dnia 31 stycznia 2018 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia kosztów egzekucyjnych oddala skargę kasacyjną.

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 7 sierpnia 2018 r., sygn. akt I SA/GI 468/18, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach (dalej: "WSA") w sprawie ze skargi I. C. uchylił postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Katowicach (dalej: "Dyrektor") z dnia 31 stycznia 2018 r. w przedmiocie odmowy umorzenia kosztów egzekucyjnych. Wymieniony wyrok, jak również inne przytoczone w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych, publikowane są na stronach internetowych Naczelnego Sądu Administracyjnego (www.nsa.orzeczenia.gov.pl). W skardze kasacyjnej wywiedzionej od powyższego wyroku, Dyrektor zaskarżył go w całości i wniósł o jego uchylenie w całości oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie skargi oraz zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych. Skargę kasacyjną oparto: I. na przesłance wynikającej z art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 z późn. zm.; dalej jako "p.p.s.a."), tj.: a. naruszenie art. 64e § 2 pkt 2 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 599; dalej: "u.p.e.a."), przez jego błędną (zbyt szeroką) wykładnię w zakresie przesłanki interesu publicznego warunkującej możliwość umorzenia kosztów egzekucyjnych, podczas gdy organ podatkowy prawidłowo wywiódł i uzasadnił, że przesłanka ta w przedmiotowej sprawie nie występuje, II. na przesłance wynikającej z art. 174 pkt 2 p.p.s.a., tj. naruszeniu przepisów postępowania mogących mieć istotny wpływ na wynik sprawy tj.: a. art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" p.p.s.a. w zw. z art. 7, 77 i 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 23; dalej: "k.p.a.") oraz w zw. z art. 64e § 2 pkt 2 u.p.e.a., poprzez bezpodstawne uchylenie zaskarżonego postanowienia wskutek przyjęcia, iż organ podatkowy nie przeprowadził wszystkich koniecznych czynności dowodowych, a w konsekwencji niedostatecznie wyjaśnił kwestię zaistnienia przesłanki interesu publicznego, które to naruszenie miało istotny wpływ na wynik postępowania albowiem doprowadziło do uchylenia zaskarżonego postanowienia, podczas gdy zdaniem organu zgromadzony materiał dowodowy pozwalał na dokonanie koniecznych i wyczerpujących ustaleń w zakresie tej przesłanki; b. art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" p.p.s.a. w zw. z art. 7,77 i 80 k.p.a. oraz w zw. z art. 64e § 2 pkt 1 u.p.e.a., przez błędne przyjęcie przez WSA, iż organ dokonał błędnej oceny zebranego materiału dowodowego w świetle cytowanych przepisów i uznał, że zaistniały przesłanki z art. 64e § 2 pkt 1 u.p.e.a., podczas gdy zdaniem organu po dokonaniu prawidłowej oceny zebranego materiału dowodowego nie doszło do zaistnienia przesłanek z art. 64e § 2 pkt 1 u.p.e.a.; c. art. 141 § 4 w zw. z art. 153 p.p.s.a., poprzez zobowiązanie organu podatkowego przy ponownym rozstrzyganiu sprawy do ustalenia i wskazania wysokości konkretnych wierzytelności przysługujących różnym podmiotom wobec Skarżącej, podania kolejności ich zaspokojenia, poddanie następnie ocenie wniosku Skarżącej, podczas gdy zdaniem organu dowody zgromadzone w sprawie pozwalały na ocenę przesłanki interesu publicznego, a wskazania Sądu są w dużej części niemożliwe do wykonania w ramach postępowania "ulgowego" a organ wykonując te polecenia wkraczałby w kompetencje innych organów, tj. organy egzekucyjne czy sąd upadłościowy (upadłość konsumencka). Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie wniesiono. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie należy zauważyć, że zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału III Izby Finansowej Naczelnego Sądu Administracyjnego na podstawie art. 15zzs4 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych i wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. poz. 374 z poźn. zm.), sprawa została skierowana na posiedzenie niejawne w dniu 20 kwietnia 2022 r., w celu rozpoznania skargi kasacyjnej. Stosownie do treści art. 174 p.p.s.a., skargę kasacyjną można oprzeć na: naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (pkt 1) albo naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 2). Dopełnienie wymogu wskazania podstaw skargi kasacyjnej zakreślonych w powołanym przepisie art. 174 p.p.s.a. jest konieczne, ponieważ wyznacza granice skargi kasacyjnej, którymi jest związany Naczelny Sąd Administracyjny (art. 183 § 1 p.p.s.a.). Wyjątkiem są tu jedynie przesłanki nieważności postępowania, które Sąd bierze pod rozwagę z urzędu. Przed przystąpieniem do oceny zarzutów skargi kasacyjnej zbadano, czy nie zaistniała którakolwiek z przesłanek nieważności określonych w art. 183 § 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że w przedmiotowej sprawie nie wystąpiła żadna z przyczyn nieważności, wskazywana w przywoływanym unormowaniu. W rozpatrywanej sprawie istota sporu sprowadza się do odpowiedzi na pytanie, zasadnie czy też niezasadnie WSA uchylił zaskarżone postanowienie Dyrektora w przedmiocie odmowy umorzenia Skarżącej kosztów egzekucyjnych (1.270,60 zł), przyjmując, że nie zaistniały przesłanki z art. 64e § 2 u.p.e.a. Naczelny Sąd Administracyjny za nieusprawiedliwiony uznaje zarzut naruszenia przez WSA przepisu art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" p.p.s.a. w zw. z art. 7,77 i 80 k.p.a. oraz w zw. z art. 64e § 2 pkt 1 u.p.e.a., przez błędne przyjęcie przez WSA, iż organ dokonał błędnej oceny zebranego materiału dowodowego w świetle cytowanych przepisów i uznał, że zaistniały przesłanki z art. 64e § 2 pkt 1 u.p.e.a., podczas gdy zdaniem organu po dokonaniu prawidłowej oceny zebranego materiału dowodowego nie doszło do zaistnienia przesłanek z art. 64e § 2 pkt 1 u.p.e.a. Nietrafny jest także zarzut naruszenia przez WSA przepisu art. 64e § 2 pkt 2 u.p.e.a., przez jego błędną (zbyt szeroką) wykładnię w zakresie przesłanki interesu publicznego warunkującej możliwość umorzenia kosztów egzekucyjnych, podczas gdy organ podatkowy prawidłowo wywiódł i uzasadnił, że przesłanka ta w przedmiotowej sprawie nie występuje. Stosownie do postanowień art. 64e § 1 u.p.e.a., organ egzekucyjny może umorzyć w całości lub w części przypadające na jego rzecz koszty egzekucyjne. W myśl art. 64e § 2 u.p.e.a., koszty egzekucyjne mogą być umorzone, jeżeli: 1) stwierdzono nieściągalność od zobowiązanego dochodzonego obowiązku lub gdy zobowiązany wykaże, że nie jest w stanie ponieść kosztów egzekucyjnych bez znacznego uszczerbku dla swojej sytuacji finansowej, 2) za umorzeniem przemawia ważny interes publiczny, 3) ściągnięcie tylko kosztów egzekucyjnych spowodowałoby niewspółmierne wydatki egzekucyjne. W przywołanych wyżej przepisach wprowadzających możliwość umarzania w całości lub w części kosztów egzekucyjnych, ustawodawca w istocie wskazuje na cztery niezależne od siebie przesłanki do zastosowania ulgi lub zwolnienia o charakterze uznaniowym: (1) stwierdzenie nieściągalność od zobowiązanego dochodzonego obowiązku; (2) wykazanie przez zobowiązanego, że nie jest w stanie ponieść kosztów egzekucyjnych bez znacznego uszczerbku dla swojej sytuacji finansowej; (3) zaistnienie ważnego interesu publicznego; (4) ściągnięcie kosztów egzekucyjnych spowodowałoby niewspółmierne wydatki egzekucyjne. Wystąpienie nawet jednej z przywołanych tu okoliczności daje organowi egzekucyjnemu, możliwość rozważenia zastosowania ulgi (umorzenia w części kosztów egzekucyjnych) lub zwolnienia (umorzenie w całości kosztów egzekucyjnych) z tytułu tej należności, ale nie nakłada na ten organ, obowiązku ich zastosowania. Zawsze jednak w przypadku odmowy zastosowania omawianej ulgi lub zwolnienia, ciąży na organie egzekucyjnym obowiązek bardzo szczegółowego uzasadnienia swojego rozstrzygnięcia. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, WSA zasadnie przyjął, że Skarżąca wykazała zaistnienie przesłanki, o których mowa w art. 64e § 2 pkt 1 u.p.e.a., tj. że nie jest w stanie ponieść kosztów egzekucyjnych bez znacznego uszczerbku dla swojej sytuacji finansowej. Pod pojęciem "znacznego uszczerbku dla swojej sytuacji finansowej" należy rozumieć dość duży wydatek finansowy w odniesieniu do stanu finansów danego podmiotu, ponoszony w określonym czasie. Z materiału dowodowego zawartego w aktach sprawy wynika bowiem, że chodzi o umorzenie kwoty 1.270,60 zł kosztów egzekucyjnych. Ustalono, że Skarżąca prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, jest bezrobotna bez prawa do zasiłku, a jedynym dochodem jest pomoc syna w kwotach około 250 zł do 300 zł miesięcznie. Minimalne potrzeby życiowe w postaci wyżywienia, środków higieny i najniezbędniejszych ubrań zapewniają jej bliska rodzina i znajomi. Skarżąca jest osobą samotną (po rozwodzie), schorowaną (cierpi na depresję, nerwicę, wrzody, wymaga leczenia), nie pobiera zasiłków, zadłużenie powstało skutkiem uprzednio prowadzonej z byłym mężem działalności gospodarczej. Jest współwłaścicielką w ½ wraz z byłym mężem, nieruchomości zabudowanej, położonej w miejscowości B., która została zajęta przez Komornika Sądowego na poczet długów. Dom kilkakrotnie wystawiany był na licytacje przez komornika, lecz do tej pory nie znalazł nabywcy (por. m.in. pismo z dnia 08.06.2016 r.). Skarżąca nie posiada żadnego majątku - poza wyżej wymienioną, zajętą przez komornika nieruchomością (obciążonej hipotekami przekraczającymi kilkukrotnie jej wartość), nie uzyskuje żadnych dochodów, ponosi wydatki na lekarstwa i leczenie w kwocie 150 zł miesięcznie i wydatki na wyżywienie w kwocie 300 zł miesięcznie. Nadto posiada inne zobowiązania i zaległości, tj.: 1) z tytułu ubezpieczeń społecznych w kwocie 9.272,31 zł, odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia oraz kosztów egzekucyjnych, 2) z tytułu ubezpieczenia zdrowotnego w kwocie 3.058,47 zł, odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia oraz kosztów egzekucyjnych, 3) z tytułu zaległości dot. Funduszu Pracy w kwocie 1.524,57 zł, odsetek za zwłokę, opłaty prolongacyjnej, oraz kosztów egzekucyjnych, 4) wobec Urzędu Miasta z tytułu podatku od nieruchomości w kwocie 2.657,20 zł, 5) inne zaległe zobowiązania wobec dłużników według wpisów wykazanych w księdze wieczystej, której wydruk załączyła do oświadczenia. Ustalono także, że Skarżąca nie posiada środków transportu, czy praw majątkowych, jak również majątku znajdującego się we władaniu osób trzecich. Strona jest zameldowana w C., zajmuje tam pokój w zamian za prace mające pomóc w prowadzeniu domu z możliwością korzystania z powierzchni wspólnych, nie prowadzi działalności gospodarczej, którą zakończyła w 2010 roku. Mając na uwadze wyżej przywołane fakty, należy stwierdzić, że WSA właściwie ocenił, że Skarżąca wykazała, że nie jest w stanie ponieść kosztów egzekucyjnych bez znacznego uszczerbku dla swojej sytuacji finansowej. Wbrew wywodom autora skargi kasacyjnej, WSA w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku w sposób wyczerpujący odniósł się do tej kwestii. Naczelny Sąd Administracyjny za niezasadny uznaje zarzut naruszenia przez WSA przepisu art. 64e § 2 pkt 2 u.p.e.a., przez jego błędną (zbyt szeroką) wykładnię w zakresie przesłanki interesu publicznego warunkującej możliwość umorzenia kosztów egzekucyjnych. Organ egzekucyjny nieprawidłowo wywiódł i uzasadnił, że przesłanka ta w przedmiotowej sprawie nie występuje. Należy podzielić pogląd, że stanowisko organu nadzoru w tym zakresie, wymyka się spod sądowej kontroli albowiem zostało zajęte z naruszeniem przepisów procesowych. Organ ten nie rozważył bowiem takich wartości jak: sprawiedliwość, bezpieczeństwo, zaufanie obywateli do organów władzy, a także wyeliminowanie sytuacji gdy rezultatem zapłaty będzie obciążenie Skarbu Państwa kosztami pomocy, w kontekście stanu faktycznego sprawy. Ponadto organ nadzoru pominął konieczność rozważenia, czy zapłata kosztów egzekucyjnych spowoduje, czy też nie spowoduje konieczności sięgania przez zobowiązaną do środków pomocy państwa (na przykład do miejskiego ośrodka pomocy społecznej). Mając na uwadze powyższe wywody, Naczelny Sąd Administracyjny za chybione uznaje zarzuty naruszenia przez WSA przepisów art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" p.p.s.a. w zw. z art. 7, 77 i 80 k.p.a. oraz w zw. z art. 64e § 2 pkt 2 u.p.e.a., poprzez bezpodstawne uchylenie zaskarżonego postanowienia. Nie zasługuje również na aprobatę zarzut naruszenia przepisów art. 141 § 4 w zw. z art. 153 p.p.s.a. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw. Paweł Dąbek Jolanta Sokołowska Sławomir Presnarowicz