III FSK 2682/21

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Jan Rudowski, Sędzia NSA Krzysztof Winiarski, Sędzia WSA (del.) Mirella Łent (sprawozdawca), po rozpoznaniu w dniu 16 marca 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej K. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 27 maja 2020 r. sygn. akt III SA/Wa 547/20 w sprawie ze skargi K. K. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie z dnia 3 stycznia 2020 r. nr [...] w przedmiocie skargi na czynności zabezpieczające oddala skargę kasacyjną.

1. Zaskarżonym wyrokiem z dnia 27 maja 2020r., sygn. akt III SA/Wa 547/20 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę K. K. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie z dnia 3 stycznia 2020r. nr [...] w przedmiocie skargi na czynności zabezpieczające. 2. Jak wskazano w uzasadnieniu wyroku, istota sporu w rozpoznawanej sprawie dotyczyła zastosowanych przez organ środków zabezpieczających oraz oceny czy organy w trakcie prowadzonego postępowania zabezpieczającego dochowały zasad przewidzianych zarówno w przepisach ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2018r., poz. 2096 ze zm.), jak i ustawy z dnia 17 czerwca 1966r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2019r., poz. 1438 ze zm., dalej: "u.p.e.a."). Zdaniem strony skarżącej, jednorazowe zajęcie rachunków na kwotę 667.930 zł przy przychodzie za ostatni rok w kwocie 490.012 zł doprowadza do utraty płynności finansowej przedsiębiorcy. Podobnie, zajęcie wierzytelności przysługującej podatnikowi od zleceniodawcy na podstawie nietrwałej umowy zlecenia, prowadzi do zerwania współpracy z tymże kontrahentem, co w konsekwencji może spowodować unicestwienie celu zabezpieczenia. Z takim stanowiskiem nie zgodził się Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Warszawie podnosząc, że organ egzekucyjny zastosował środki zabezpieczające zgodnie z obowiązującymi przepisami. Sąd pierwszej instancji oddalając skargę stwierdził, że stanowisko organu wyrażone w zaskarżonym postanowieniu jest prawidłowe. Organ egzekucyjny zastosował środki zabezpieczające przewidziane w obowiązujących przepisach prawa. Jednocześnie Sąd za bezzasadne uznał zarzuty skargi podnoszące, że organ egzekucyjny dokonując zajęć rachunków bankowych zawiadomieniami z dnia 9 października 2019r. dopuścił się przewlekłości postępowania egzekucyjnego. Odnosząc się zaś do zastosowania zbyt uciążliwego środka egzekucyjnego, Sąd stwierdził, iż kwestie te nie dotyczą prawidłowości i formy dokonania zakwestionowanych czynności egzekucyjnych (zabezpieczających) i dlatego pozostają one poza zakresem rozważań branych pod uwagę w ramach rozpatrywania skargi na czynność egzekucyjną (zabezpieczającą), wniesioną na podstawie art. 54 § 1 u.p.e.a. 3. Od powyższego orzeczenia strona skarżąca wniosła skargę kasacyjną żądając uchylenia zaskarżonego wyroku w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, a także zasądzenia od organu na rzecz skarżącego zwrotu kosztów postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przypisanych wraz z opłatą skarbową w kwocie 17 zł tytułem opłaconego pełnomocnictwa. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono obrazę art. 145 § 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019r., poz. 2325 ze zm., dalej: "p.p.s.a.") w zw. z art. 80 § 1 u.p.e.a. w zw. z art. 166b u.p.e.a. w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm., dalej: "Konstytucja") w zw. z art. 20 Konstytucji wskutek uznania, że sposób i forma faktycznego wykonywania zajęć zabezpieczających może być oderwana od sytuacji przedsiębiorcy, gdy zabrania tego konstytucyjna zasada proporcjonalności powiązana z zasadą swobody działalności gospodarczej, a zajęcie wierzytelności pieniężnej zobowiązanego z rachunku bankowego w wysokości maksymalnej egzekwowanej należności jest dopuszczalne tylko wówczas, gdy nie godzi to w prawa podmiotowe skarżącego (nie prowadzi do naruszenia swobody działalności gospodarczej). 4. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie. 4.1. W myśl art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019r., poz. 2325 ze zm., dalej: "p.p.s.a.") Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej (podstaw kasacyjnych), chyba że zachodzą przesłanki nieważności postępowania sądowego wymienione w § 2 powołanego artykułu. Takich jednak przesłanek w niniejszej sprawie z urzędu nie odnotowano. Podobnie w trybie tym nie ujawniono podstaw do odrzucenia skargi ani umorzenia postępowania przed sądem pierwszej instancji, które obligowałyby Naczelny Sąd Administracyjny do wydania postanowienia przewidzianego w art. 189 p.p.s.a. (zob. uchwała NSA z 8 grudnia 2009r., II GPS 5/09, ONSAiWSA 2010, nr 3, poz. 40). Skarga kasacyjna została zatem zbadana według reguły związania zarzutami w niej zawartymi (art. 183 § 1 ab initio p.p.s.a.). W tym zakresie okazała się niezasadna i dlatego podlegała oddaleniu. 4.2. Strona skarżąca wniosła o rozpoznanie skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym, a Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Warszawie nie zażądał przeprowadzenia rozprawy. W związku z tym Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 182 § 2 p.p.s.a. rozpoznał skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym. 4.3. Rozstrzygając przedmiotową sprawę, należało dokonać analizy przesłanki zawartej w art. 80 § 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2019r., poz. 1438 ze zm., dalej: "u.p.e.a.") w zw. z art. 31 ust. 3 w zw. z art. 20 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm., dalej: "Konstytucja"), gdyż takie postawiono zarzuty. Chodzi o określenie wysokości zajęcia do wysokości egzekwowanej należności pieniężnej wraz z odsetkami z tytułu niezapłacenia w terminie dochodzonej wierzytelności oraz kosztami egzekucyjnymi w świetle zasady konstytucyjnej proporcjonalności i wolności działalności gospodarczej. Sąd pierwszej instancji wskazał, że materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia w sprawie stanowi art. 54 § 1 u.p.e.a. i tego stanowiska strona skarżąca nie podważa. Zatem do rozstrzygnięcia pozostaje, czy granica wysokości zabezpieczanej kwoty powinna być uzależniona od sytuacji, w jakiej aktualnie znajduje się przedsiębiorca. Przywołany w skardze kasacyjnej art. 166b u.p.e.a. ma charakter regulacji odsyłającej, a strona skarżąca nie podała żadnego z przepisów, do których mógłby mieć zastosowanie. Takim przepisem nie jest art. 80 § 1 u.p.e.a. Brak konkretyzacji zarzutu jest powodem tego, że Naczelny Sąd Administracyjny nie odniósł się merytorycznie do niego. 4.4. Podstawę prawną wydanego w sprawie postanowienia stanowił przepis art. 80 § 1 u.p.e.a. W zdaniu 1. zapisano, iż organ egzekucyjny dokonuje zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego przez przesłanie do banku zawiadomienia o zajęciu wierzytelności pieniężnej zobowiązanego z rachunku bankowego do wysokości egzekwowanej należności pieniężnej wraz z odsetkami z tytułu niezapłacenia w terminie dochodzonej wierzytelności oraz kosztami egzekucyjnymi. Wbrew stanowisku strony skarżącej ustawodawca w tym przepisie nie uzależnił jego stosowania od takich kwestii, jak zablokowanie czy ograniczenie wolności gospodarczej. Bez wpływu pozostaje ochrona, na jaką powołano się skardze kasacyjnej, zawarta w art. 20 i art. 31 ust. 3 Konstytucji. Art. 20 i art. 31 ust. 3 Konstytucji wielokrotnie stanowiły przedmiot rozważań Trybunału Konstytucyjnego. Poszerzony wywód znalazł się na przykład w wyroku z 11 marca 2015r., P 4/14, (publ. Dz.U. z 2015r., poz. 369), gdzie Trybunał Konstytucyjny wskazał, że w myśl art. 20 Konstytucji wolność działalności gospodarczej stanowi jedną z podstaw ustroju gospodarczego Rzeczypospolitej Polskiej – społecznej gospodarki rynkowej, natomiast zgodnie z art. 22 Konstytucji ograniczenie wolności działalności gospodarczej jest dopuszczalne tylko w drodze ustawy i tylko ze względu na ważny interes publiczny. Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ograniczenie wolności działalności gospodarczej podlega szczególnej regulacji art. 22 Konstytucji. Usprawiedliwić ingerencję w konstytucyjnie gwarantowaną wolność działalności gospodarczej może tylko "ważny interes publiczny" przy zachowaniu ustawowej formy tej ingerencji. Art. 22 Konstytucji jako lex specialis nie wyłącza jednak stosowania art. 31 ust. 3 Konstytucji, przynajmniej w tym zakresie, w jakim "ważny interes publiczny" może być odniesiony odpowiednio do zasady proporcjonalności, wynikającej z art. 31 ust. 3 Konstytucji. Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że konieczność ograniczenia wolności działalności gospodarczej przechodzi test proporcjonalności, jeśli: 1) zastosowane środki prowadzą i służą do zamierzonych celów, 2) są niezbędne dla ochrony interesu, z którym są powiązane, 3) skutki ograniczeń są proporcjonalne (adekwatne) do ciężarów nakładanych na obywatela. Z zasady proporcjonalności wynika bowiem wymóg doboru takiego środka ograniczenia wolności lub praw, który służyłby osiągnięciu zamierzonego celu, z uwzględnieniem postulatu adekwatności (tak np. wyrok TK o sygn. Kp 1/09). 4.5. Strona skarżąca nie wykazała, by zajęcie dokonane w postępowaniu egzekucyjnym nie służyło zamierzonym celom. Obejmując przybliżone zobowiązanie pieniężne z tytułu podatku od towarów i usług spełniało rolę zabezpieczenia majątku zobowiązanego na rzecz uiszczenia określonej kwotowo należności. Zajęcie warunkowane wystąpieniem okoliczności mogących utrudnić albo udaremnić egzekucję (art. 154 § 1 u.p.e.a.) staje się niezbędne dla ochrony interesu, z którym jest powiązane, a skutki ograniczeń w dysponowaniu kwotą do wysokości egzekwowanej należności są proporcjonalne (adekwatne) do ciężarów nakładanych na obywatela. W takim wypadku nawet jednorazowe zajęcie rachunków na kwotę 667.930 zł przy przychodzie za ostatni rok w kwocie 490.012 zł nie wykazuje braku proporcjonalności działania organu w ramach art. 80 § 1 u.p.e.a. 4.6. Na marginesie zaznacza się, że istnieją instytucje prawa w postępowaniu egzekucyjnym w administracji, które zmniejszają dolegliwości zajęcia wierzytelności. Już z art. 80 § 1 u.p.e.a. wynika, że rachunek pozostaje otwarty, a zobowiązany może swobodnie dysponować nadwyżką ponad zajętą kwotę. Inną taką instytucją jest przepis art. 13 u.p.e.a., na podstawie którego organ egzekucyjny, na wniosek zobowiązanego i ze względu na jego ważny interes, może zwolnić, na czas oznaczony lub nieoznaczony, z egzekucji w całości lub części określone składniki majątkowe zobowiązanego. Kolejną instytucję chroniącą zobowiązanego przewidziano w art. 166a § 2 i art. 81 § 4 i § 5 u.p.e.a. Zgodnie z treścią pierwszego z nich, w okresie zabezpieczenia mogą być dokonywane za zgodą organu egzekucyjnego wypłaty z zajętego w celu zabezpieczenia rachunku bankowego zobowiązanego, po przedstawieniu przez niego wiarygodnych dokumentów świadczących o konieczności poniesienia tych wydatków dla wykonywania działalności gospodarczej. Przepis art. 81 § 4 u.p.e.a. stanowi natomiast, że wynikający z zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego zakaz wypłat z tego rachunku bez zgody organu egzekucyjnego nie dotyczy wypłat na bieżące wynagrodzenia za pracę oraz na zasądzone alimenty i renty o charakterze alimentacyjnym zasądzone tytułem odszkodowania. Wypłata na wynagrodzenia za pracę może nastąpić po złożeniu bankowi odpisu listy płac lub innego wiarygodnego dowodu, a wypłata alimentów lub renty o charakterze alimentacyjnym - tytułu stwierdzającego obowiązek zobowiązanego do płacenia alimentów lub renty. Bank dokonuje wypłat alimentów lub renty do rąk osoby uprawnionej do tych świadczeń. Zgodnie z art. 81 § 5 u.p.e.a., przepis § 4 stosuje się również do podatku dochodowego od osób fizycznych oraz składek na ubezpieczenie społeczne, należnych od dokonywanych wypłat na bieżące wynagrodzenia. 4.7. Podsumowując, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zaskarżony wyrok nie narusza art. art. 145 §1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w związku z art. 80 § 1 u.p.e.a. w zw. z art. 31 ust. 3 w zw. z art. 20 Konstytucji. Sąd pierwszej instancji trafnie orzekł o oddaleniu skargi, a przyjęty w zaskarżonym wyroku sposób wykładni przepisów art. 80 § 1 u.p.e.a. odpowiada wzorcom Konstytucji. 4.8. Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 182 § 2 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną Krzysztof Winiarski Jan Rudowski Mirella Łent