II SPP/Bk 48/26

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Elżbieta Trykoszko (spr.), , , po rozpoznaniu w dniu 3 sierpnia 2026 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu W. L. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 15 czerwca 2026 r., sygn. II SPP/Bk 48/26 w sprawie ze skargi W. L. na uchwałę Zarządu Powiatu Sokólskiego z dnia 7 sierpnia 2025 r. nr 361/2025 w sprawie zatwierdzenia konkursu na stanowisko dyrektora Zespołu Szkół w S. p o s t a n a w i a zmienić postanowienie referendarza sądowego w ten sposób, że przyznać skarżącemu W. L. prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego ,

Pismem z 17 marca 2026 r. W. L. (lat 54) wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku skargę na uchwałę Zarządu Powiatu Sokólskiego z 7 sierpnia 2025 r. nr 361/2025 w przedmiocie zatwierdzenia konkursu na stanowisko dyrektora zespołu szkół. Do skargi załączył niepodpisany urzędowy formularz PPF oraz zaświadczenie PUP z 17 marca 2026 r. o zarejestrowaniu wnioskodawcy w urzędzie pracy jako osoby bezrobotnej od 27 marca 2025 r. do nadal i nieposiadaniu od 27 marca 2025 r. prawa do zasiłku. Zarządzeniem Przewodniczącej Wydziału z 16 kwietnia 2026 r. zobowiązano wnioskodawcę do uzupełnienia braku formalnego wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez podpisanie go w terminie 7 dni, pod rygorem pozostawienia wniosku bez rozpoznania. W odpowiedzi na powyższe wezwanie, w wyznaczonym terminie, skarżący nadesłał podpisany urzędowy formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy PPF, w którym wskazał, że domaga się całkowitego zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata lub radcy prawnego. W treści formularza wyjaśnił, że obecnie jest osobą bezrobotną, nie posiadającą regularnych źródeł dochodu, pracującą tylko dorywczo, a ponadto jego sytuacja życiowa uległa pogorszeniu na skutek tragicznej straty bliskiej osoby z rodziny w wyniku, której został nałożony na niego obowiązek sprawowania stałej opieki nad osieroconym siostrzeńcem i wspierania starszej matki, jednocześnie zdaniem skarżącego aktualnie podjęcie przez niego pracy zarobkowej jest bardzo utrudnione ze względu na obowiązki rodzinne, przebywanie w małej miejscowości i jego profil zawodowy. Następnie oświadczył, że prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, nie posiada żadnego majątku oprócz działki budowlanej o powierzchni 674 m2 i szacunkowej wartości 150.000 zł, oszczędności w wysokości 8.000 zł i auta o wartości poniżej 5.000 zł, a zarazem podkreślił, że zgromadzone środki finansowe stanowią jedyny fundusz rezerwowy jego i pozostającej pod jego opieką rodziny, a poza tym w ocenie skarżącego przy braku stałego zatrudnienia i miesięcznych kosztach utrzymania rzędu 2.700 zł kwota ta wystarczy na niespełna 3 miesiące. Ostatecznie podniósł, że jego miesięczne dochody wynoszą zero zł, natomiast zobowiązania i stałe wydatki jego gospodarstwa domowego wynoszą w sumie 2.700 zł i składają się na nie: opłaty stałe (czynsz, media, telefon, internet) w kwocie ok. 730 zł, koszty eksploatacji pojazdu niezbędnego do opieki nad matką i siostrzeńcem (600 zł) oraz koszty wyżywienia, higieny i leków (ok. 1.400 zł) a także dodał, że przy aktualnym braku zatrudnienia jest zmuszony do korzystania z pomocy rodziny. Wezwaniem z 14 maja 2026 r. referendarz sądowy zobowiązał skarżącego w terminie 7 dni od daty otrzymania wezwania do: po pierwsze, sprecyzowania zakresu złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy tj. wskazania, czy oprócz całkowitego zwolnienia od kosztów sądowych wnosi o ustanowienie radcy prawnego, czy też adwokata, pod rygorem uznania, że wniosek dotyczy całkowitego zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego, po drugie, wskazania, tytułu prawnego (np. własność, najem) do zamieszkiwanego lokalu, znajdującego się przy ul. C. [...] w A., po trzecie, wyjaśnienia, czy prowadzi wspólne gospodarstwo domowe również z siostrzeńcem i matką, po czwarte, podania, informacji o wieku oraz stanie majątku siostrzeńca i matki wnioskodawcy jeżeli prowadzi z nimi wspólne gospodarstwo domowe oraz po piąte, nadesłania dokumentów potwierdzających: wysokość wszystkich miesięcznych dochodów wnioskodawcy (kserokopii: zeznania podatkowego za 2024 i 2025 rok, zaświadczenia o wysokości wynagrodzenia z tytułu wykonywania prac dorywczych), wysokość miesięcznych wydatków związanych z bieżącym utrzymaniem wnioskodawcy (kserokopii rachunków lub faktur za kwiecień 2026 r., dotyczących ponoszonych kosztów utrzymania mieszkania, w tym opłat za czynsz, gaz, prąd, wodę, TV, telefon, internet, gospodarowanie odpadami komunalnymi), a także stan rachunków bankowych, czyli wyciągów ze wszystkich rachunków bankowych posiadanych przez wnioskodawcę za ostatnie trzy miesiące (od 1 lutego do 30 kwietnia 2026 r.), przedstawiających saldo początkowe i końcowe na tych rachunkach oraz wszystkie operacje finansowe. W odpowiedzi na powyższe wezwanie, w wyznaczonym terminie, skarżący nadesłał pismo z 8 czerwca 2026 r. w którym oświadczył, że: po pierwsze, wnioskuje o całkowite zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu, po drugie, nie posiada tytułu prawnego do lokalu, znajdującego się przy ul. C. [...] w A. i nie mieszka pod tym adresem, natomiast jego matka i siostrzeniec tam mieszkają, tymczasem on mieszka na ul. P. [...] w A. (właścicielką mieszkania jest jego matka, która udostępniła je na podstawie ustnej umowy użyczenia), po trzecie, nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego ani z 78-letnią matką ani z 12-letnim siostrzeńcem, którzy stanowią jego najbliższą rodzinę i stara się w miarę możliwości im jak najwięcej pomagać (nie posiada szczegółowych informacji dotyczących ich majątku i sytuacji finansowej), po czwarte, obecnie nie jest nigdzie zatrudniony, jest za to zmuszony przebywać w małej miejscowości z powodu trwających postępowań w prokuraturze i sądowych związanych z utratą siostry i innych spraw rodzinnych, po piąte, utrzymuje się z oszczędności, pomocy finansowej (w postaci gotówki) rodziny i partnerki oraz ze sporadycznych umów o dzieło (tłumaczenia) i korepetycji (w tej chwili nie ma żadnych bo są prawie wakacje), po szóste, nie ma aktualnie dostępu do papierowych deklaracji PIT, ze względu na jego ostatnio bardzo niskie dochody korzystał z automatycznych rozliczeń podatkowych w systemie elektronicznym administracji skarbowej oraz po siódme, nieregularne, przykładowe wynagrodzenia z umów o dzieło a także przelewy za mieszkanie są widoczne na załączonym wyciągu, jak również czynsz opłaca nieregularnie w miarę zgromadzenia środków, a ponadto stara się używać gotówki do płacenia. Do pisma załączył historię swojego rachunku bankowego prowadzonego przez Nest! Bank o nr 42...0001 za okres od 1 lutego do 8 czerwca 2026 r. Postanowieniem z 15 czerwca 2026 r., sygn. II SPP/Bk 48/26, referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku odmówił W. L. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. W uzasadnieniu tego orzeczenia wskazano, że złożone przez wnioskodawcę oświadczenia okazały się niewystarczające do uznania, że w jego przypadku zachodzi przesłanka z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., albowiem nie wykazał on, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Referendarz podkreślił, że przede wszystkim wnioskodawca uchylił się od nałożonego, powyższym wezwaniem, obowiązku przedłożenia dokumentów potwierdzających wysokość miesięcznych wydatków związanych z jego bieżącym utrzymaniem (kserokopii rachunków lub faktur za kwiecień 2026 r., dotyczących ponoszonych kosztów utrzymania mieszkania, w tym opłat za czynsz, gaz, prąd, wodę, TV, internet, gospodarowanie odpadami komunalnymi) oraz nie przedstawił kserokopii zeznania podatkowego za 2024 i 2025 rok. Wprawdzie nadesłał historię swojego rachunku bankowego prowadzonego przez Nest! Bank o nr 42...0001 za okres od 1 lutego do 8 czerwca 2026 r. oraz przedłożył wyjaśnienia, że nie ma aktualnie dostępu do papierowych deklaracji PIT, ze względu na jego ostatnio bardzo niskie dochody korzystał z automatycznych rozliczeń podatkowych w systemie elektronicznym administracji skarbowej, a także że przelewy za mieszkanie są widoczne na załączonym wyciągu, a zarazem czynsz opłaca nieregularnie w miarę zgromadzenia środków, stara się też używać gotówki do płacenia, jednakże zdaniem referendarza zarówno pismo z 8 czerwca 2026 r. jak i ww. wydruk historii rachunku bankowego, należy uznać za niewystraczające udokumentowanie sytuacji majątkowej skarżącego w zakresie osiąganych dochodów i ponoszonych wydatków. W szczególności referendarz podniósł, że w okresie od 1 września 2022 r. do 30 czerwca 2024 r. wnioskodawca prowadził działalności gospodarczą pod firmą "T. W. L." (informacja zawarta w Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej Rzeczypospolitej Polskiej) jednakże nie wiadomo, jakie przynosiła ona przychody, gdyż wnioskodawca nie przedstawił zeznania podatkowego za 2024 r. oraz nie wyjaśnił dlaczego pomimo, że korzystał z automatycznych rozliczeń podatkowych w systemie elektronicznym administracji skarbowej, to nie może go nadesłać. Poza tym skarżący od 25 września 2001 r. wpisany jest na listę tłumaczy przysięgłych (języka angielskiego) pod numerem [...] (informacja ze strony internetowej https://arch-bip.ms.gov.pl/pl/rejestry-i-ewidencje/tlumacze-przysiegli/) i z tego tytułu otrzymuje wynagrodzenie wypłacane przez Sąd Rejonowy w A. (w wysokości potwierdzonej w historii rachunku bankowego tylko za okres od 6 marca do 19 maja 2026 r.), natomiast nie wiadomo, jakie dochody osiągał z tego tytułu w poprzednich latach skoro nie złożył zeznań podatkowych za 2024 i 2025 rok. Jednocześnie, wbrew twierdzeniu skarżącego, nie udokumentował on większości swoich miesięcznych kosztów utrzymania (wysokości opłat za czynsz, gaz, prąd, wodę, TV, internet, gospodarowanie odpadami komunalnymi) a jedynie, z wydruku historii jego rachunku bankowego, wynika wysokość doładowania telefonu i odsetek zapłaconych spółdzielni mieszkaniowej w dniu 5 maja 2026 r. W związku z powyższym oraz w świetle aktualnego orzecznictwa sądów administracyjnych referendarz uznał, że brak współpracy ze strony wnioskodawcy w postaci nie złożenia dokumentów, zgodnie z wezwaniem, potwierdzających wysokość większości wydatków oraz nienadesłanie zeznań podatkowych za 2024 i 2025 rok, musiał skutkować odmową przyznania prawa pomocy, albowiem skarżący uniemożliwił wolną od wątpliwości ocenę jego sytuacji dochodowej i materialnej. Nie zgadzając się z powyższym postanowieniem referendarza sądowego wnioskodawca wniósł umotywowany sprzeciw do wojewódzkiego sądu administracyjnego. W uzasadnieniu wskazał m.in., że jego sytuacja materialna jest nietypowa, gdyż utrzymuje się z nieregularnej pomocy rodziny, sporadycznych drobnych zleceń oraz oszczędności, co utrudnia mu przedstawienie standardowej dokumentacji potwierdzającej stałe dochody i wydatki. Nie oznacza to jednak, że sytuacja finansowa jest lepsza niż wynika z wniosku – przeciwnie, brak regularnych dochodów jest jedną z głównych przyczyn złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Podkreślił, że nie jest nigdzie zatrudniony i nie ma żadnych konkretnych udokumentowanych dochodów. Nie stać go na poniesienie kosztów pomocy prawnej ani sądowych, które prowadziłyby do dalszego "uszczerbku utrzymania koniecznego i jeszcze większego zachwiania sytuacji bytowej". Nie wie jak udokumentować wysokość miesięcznych wydatków, większość ponosi gotówką i ma dużo paragonów na te wydatki. Do sprzeciwu dołączył wysokość czynszu za użyczone mu przez matkę mieszkanie oraz rachunek za prąd. Zaliczka na wodę jest w czynszu, jest rozliczana co pół roku. Duża część wydatków to rozliczenia gotówkowe wewnątrz rodziny, których nie ma sposobu udokumentować. Jako, że obecna sytuacja jest tak dramatyczna, pomaga mu teraz cała rodzina, po to, żeby mógł kupić sobie trochę czasu na rozwiązanie tego problemu, a także problemu pomocy mojej matce i siostrzeńcowi. Orientacyjne miesięczne wydatki oszacował w przybliżeniu na podstawie ponoszonych na bieżąco kosztów, które zresztą ciągle się zmieniają i rosną, podobnie jak ceny. Dołączył także zeznania podatkowe za lata 2024 i 2025. Wyjaśnił, że nie wiedział wcześniej, jak je pobrać, ponieważ nie było mu to do niczego potrzebne. W ostatnich latach deklaracje były rozliczane automatycznie ze względu na brak odliczeń i niskie, sporadyczne dochody. Skarżący nie zgodził się z oceną zawartą w uzasadnieniu postanowienia, jakoby uchylał się od współpracy z Sądem lub wybiórczo wykonywał wezwanie z dnia 14 maja 2026 r. W wyznaczonym terminie odpowiedział na wszystkie pytania zawarte w wezwaniu, szczegółowo wyjaśnił swoją sytuację rodzinną i majątkową oraz przedłożył wszystkie dokumenty, którymi wówczas dysponował. Brak części dokumentów nie wynikał z zamiaru zatajenia informacji ani niewykonania wezwania, lecz z obiektywnych okoliczności, które opisał w odpowiedzi. W jego ocenie określenie mojego zachowania jako "braku współpracy" jest nieadekwatne do przebiegu postępowania. Również okoliczność wpisu na listę tłumaczy przysięgłych nie oznacza uzyskiwania stałego wynagrodzenia. Zlecenia od sądów mają charakter incydentalny i nie ma żadnego wpływu na ich liczbę. Wynagrodzenia, które otrzymywał, były sporadyczne i niewielkie, co znajduje potwierdzenie w przedłożonych dokumentach oraz zeznaniach podatkowych. Wnioskodawca dodał, że sam fakt wpisu do CEIDG nie świadczy o osiąganiu dochodów umożliwiających ponoszenie kosztów postępowania. W 2024 r. działalność była już zawieszona i nie stanowiła rzeczywistego źródła utrzymania. Ostatecznie została zamknięta właśnie dlatego, że przy niewielkich przychodach nie był w stanie ponosić obowiązkowych kosztów jej prowadzenia. Końcowo nadmienił, że do sprzeciwu dołącza dokumenty, których brak został wskazany w uzasadnieniu postanowienia, tj. zeznania podatkowe za lata 2024 i 2025 oraz dokumenty potwierdzające część kosztów utrzymania mieszkania. Wskazał, że tym samym zostały usunięte zasadnicze wątpliwości wskazane przez referendarza, które legły u podstaw odmowy przyznania prawa pomocy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje: Sprzeciw zasługuje na uwzględnienie. Treść art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2026 r. poz. 143, dalej: p.p.s.a.) wskazuje, że rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 p.p.s.a., sąd administracyjny wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w art. 260 § 1 p.p.s.a., wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność, zaś sąd orzeka, jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Stosownie do art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). W przypadku osób fizycznych prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.), a w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Zawarta w przepisach p.p.s.a. regulacja prawa pomocy stanowi odstępstwo od zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania, związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. W konsekwencji przytoczone we wniosku okoliczności, jak i przedstawione przez wnioskodawcę dokumenty, powinny uzasadniać jego żądanie. Oznacza to, iż na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z tego prawa, przy czym do Sądu należy ocena tych dowodów w świetle spełnienia przesłanek przyznania prawa pomocy. Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy, Sąd uznaje wniesiony sprzeciw za zasadny. Sąd podziela stanowisko referendarza sądowego wyrażone w postanowieniu z 15 czerwca 2026 r., że brak współpracy ze strony wnioskodawcy w postaci nie złożenia dokumentów, zgodnie z wezwaniem, musiał skutkować odmową przyznania prawa pomocy, albowiem skarżący uniemożliwił wolną od wątpliwości ocenę jego sytuacji dochodowej i materialnej. Niemniej jednak stanowisko to pozostaje nieaktualne na skutek dodatkowych wyjaśnień zawartych w rozpoznawanym sprzeciwie, a przede wszystkim dołączenia do niego dokumentów, którymi nie dysponował referendarz sądowy, w tym zeznań podatkowych za 2024 i 2025 r. Pozwoliły one Sądowi uznać, że wnioskodawca nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania sądowego. Z zeznania podatkowego za 2024 r. (PIT-36) wynika, że skarżący otrzymał dochód z tytułu pozarolniczej działalności gospodarczej w kwocie 1423,59 zł, taki sam dochód uzyskał z działalności wykonywanej osobiście – co razem daje kwotę zaledwie 2847,18 zł. Natomiast z zeznania podatkowego za 2025 r. (PIT-37) wynika, że skarżący otrzymał dochód z tytułu działalności wykonywanej osobiście w kwocie jedynie 240 zł. Dochód skarżącego jest zatem bardzo niski. Przedłożone zeznania podatkowe potwierdzają też jego twierdzenie, że wynagrodzenia, które otrzymywał z tytułu zleceń z sądu w zakresie wykonywania zadań tłumacza przysięgłego, były sporadyczne i niewielkie. Sąd wziął również pod uwagę podniesioną w sprzeciwie okoliczność, że w 2024 r. działalność gospodarcza skarżącego była zawieszona i nie stanowiła rzeczywistego źródła utrzymania, a ostatecznie została zamknięta. Skarżący na etapie sprzeciwu przedłożył również informację o wysokości opłat za mieszkanie przy ul. P. [...] w A. z 23 września 2025 r., z której wynika, że czynsz wynosi 371,43 zł. Skarżący wyjaśnił, że mieszkanie to nie należy do niego, lecz jest własnością matki, a aktualnie korzysta z niego na podstawie ustnej umowy użyczenia. Ponadto Sąd miał na względzie trudną sytuację rodzinną skarżącego, opisaną w sprzeciwie, a także fakt, że skarżący nie ma stabilnego źródła dochodów, bowiem utrzymuje się z oszczędności, pomocy finansowej rodziny i partnerki oraz sporadycznych umów o dzieło i korepetycji. Zdaniem Sądu wskazane okoliczności faktyczne, oparte m.in. na dokumentach, których pierwotny brak był podstawą odmowy przyznania prawa pomocy, przekonują, że skarżący nie ma możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów sądowych. Bez szczegółowego zobrazowania wszystkich bieżących wydatków skarżącego i osób, którymi się opiekuje, należy uznać, że skromne i niestałe dochody, przy uwzględnieniu obecnej sytuacji gospodarczej i cen podstawowych artykułów, z ledwością starczać mogą na pokrycie bieżących potrzeb bytowych, nawet jeśli uwzględni się pomoc finansową od rodziny, niewielkie oszczędności oraz sporadyczne zlecenia. Tym samym, oceniając sytuację dochodową, rodzinną i majątkową skarżącego, w świetle przesłanek z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. stwierdzić należy, że w niniejszej sprawie zachodzą okoliczności, które dają podstawę do zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego z urzędu, o co skarżący wnioskował, a która to pomoc jest w ocenie Sądu niezbędna do dochodzenia swoich praw na obecnym etapie postępowania. Uwzględniając powyższe okoliczności, Sąd na podstawie art. 260 § 1 i 2 w zw. z art. 245 § 2 i art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.