II SAB/Gl 205/26

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Edyta Kędzierska, Sędziowie Sędzia WSA Aneta Majowska,, Sędzia WSA Krzysztof Nowak (spr.), po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 28 lipca 2026 r. sprawy ze skargi M. D. na przewlekłe prowadzenie postępowania przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w przedmiocie przyznania prawa do świadczenia wychowawczego 1) stwierdza, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dopuścił się bezczynności, która miała miejsce z rażącym naruszeniem prawa; 2) umarza postępowanie sądowo-administracyjne w zakresie zobowiązania Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych do rozpatrzenia odwołania skarżącego; 3) przyznaje od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz skarżącego sumę pieniężną w kwocie 500 (pięćset) złotych.

Pismem z dnia 1 kwietnia 2026 r. M. D. (dalej jako: "strona" lub "skarżący") wniósł do tut. Sądu skargę na przewlekłe prowadzenie przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej jako: "organ") postępowania w sprawie dotyczącej świadczenia wychowawczego. Skarżący wskazał, że w dniu 5 czerwca 2025 r. złożył odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w sprawie odmowy przyznania mu prawa do świadczenia wychowawczego na syna – M. D. na okres świadczeniowy 2025/2026. Stwierdził, że od ponad 9 miesięcy nie ma żadnej informacji na temat sposobu załatwienia jego sprawy. Nie otrzymał żadnej informacji na jakim etapie jest sprawa ani o przewidywanym terminie jej rozpatrzenia. Od momentu złożenia odwołania złożył trzy ponaglenia pismami z 1 grudnia 2025 r., 2 stycznia 2026 r. oraz z 5 marca 2026 r. Na żadne z w/w pism nie otrzymał odpowiedzi z ZUS. Skarżący oświadczył, że jego syn od ponad 3 lat zamieszkuje wraz z nim. Postanowieniem Sądu Rejonowego w D. z dnia [...] 2025 r. zmieniono miejsce zamieszkania dziecka na każdorazowe miejsce zamieszkania ojca. Postępowanie obejmuje zmianę miejsca zamieszkania syna skarżącego w okresie od momentu złożenia wniosku do Sądu tj. od listopada 2024 r. W/w wyrok w dniu [...] 2025 r. skarżący przedłożył w ZUS Odział w S.. Następnie w dniu [...] 2025 r. przed Sądem Rejonowym w D. zawarł ugodę, w wyniku której jego obowiązek alimentacyjny względem syna został uchylony od dnia 1 kwietnia 2024 r. Aktualnie w Sądzie Rejonowym w D. toczy się postępowanie w sprawie ustalenia alimentów na rzecz jego syna od matki – P. D.. Skarżący podniósł, że dopełnił wszelkich formalności związanych z wystąpieniem do Sądu o zmianę postanowienia w zakresie opieki nad dzieckiem. Postępowanie zostało wszczęte na jego wniosek w listopadzie 2024 r., w związku z faktem, iż sprawuje on rzeczywistą i faktyczną opiekę na synem i ponosi całkowite koszty jego utrzymania. Z uwagi na przewlekłość postępowania prowadzonego przez ZUS, które na dzień sporządzenia niniejszego pisma wynosi ponad 9 miesięcy, skarżący wniósł o niezwłoczne rozpatrzenie jego odwołania i przyznanie wnioskowanego świadczenia. W odpowiedzi na skargę pełnomocnik organu wniósł o jej oddalenie jako bezzasadnej. Z dokumentacji zebranej w toku postępowania wynika, że wniosek o świadczenie wychowawcze na dziecko M. D. na okres świadczeniowy od 1 czerwca 2025 r. do 31 maja 2026 r. złożyli oboje rodzice tj. skarżący M. D. oraz matka P. D.. Jako pierwsza wniosek w dniu 1 lutego 2025 r. złożyła P. D. i po jego rozpatrzeniu, informacją z dnia 27 maja 2025 r. została powiadomiona o przyznaniu prawa do tego świadczenia na cały okres świadczeniowy, w pełnej wysokości. Skarżący wniosek złożył w dniu 2 lutego 2025 r. W związku z tym w dniu 14 kwietnia 2025 r. został wezwany do przedstawienia dokumentów potwierdzających sprawowanie faktycznej opieki nad dzieckiem. W odpowiedzi na wezwanie złożył oświadczenie, że sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem. Po analizie przedstawionej dokumentacji ZUS odmówił decyzją z dnia 27 maja 2025 r. przyznania skarżącemu prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko M. D. w okresie od 1 czerwca 2025 r. do 31 maja 2026 r. Od wyżej wymienionej decyzji skarżący wniósł w dniu 5 czerwca 2025 r. odwołanie. Uwzględniając złożone odwołanie Prezes ZUS decyzją z dnia 20 kwietnia 2026 r. uchylił zaskarżoną decyzje ZUS w części i przyznał skarżącemu prawo do świadczenia wychowawczego na okres od 1 września 2025 r. do 30 kwietnia 2026 r. w kwocie 800 zł miesięcznie oraz za miesiąc, w którym dziecko kończy 18. rok życia, tj. od [...] maja 2026 r. do [...] maja 2026 r. w kwocie 567,80 zł. W ocenie pełnomocnika organu decyzja Prezesa ZUS z dnia 20 kwietnia 2026 r. została wydana prawidłowo i bez zbędnej zwłoki. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: Na podstawie art. 119 pkt 4 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 143 ze zm.) – dalej "p.p.s.a." niniejsza sprawa, jako dotycząca przewlekłości postępowania administracyjnego, podlegała rozpoznaniu w trybie uproszczonym. Zgodnie z art. 3 § 2 pkt 8 p.p.s.a., kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania w przypadkach określonych w pkt 1-4 lub przewlekłe prowadzenie postępowania w przypadku określonym w pkt 4a. Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a., Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany wskazanymi przez stronę skarżącą zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W myśl art. 149 § 1 p.p.s.a. sąd, uwzględniając skargę na bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania przez organy w sprawach określonych w art. 3 § 2 pkt 1-4 albo na przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach określonych w art. 3 § 2 pkt 4a p.p.s.a.: 1) zobowiązuje organ do wydania w określonym terminie aktu, interpretacji albo do dokonania czynności; 2) zobowiązuje organ do stwierdzenia albo uznania uprawnienia lub obowiązku wynikających z przepisów prawa; 3) stwierdza, że organ dopuścił się bezczynności lub przewlekłego prowadzenia postępowania. Jednocześnie sąd stwierdza, czy bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania przez organ miały miejsce z rażącym naruszeniem prawa (art. 149 § 1a p.p.s.a.). Przedmiotem skargi jest przewlekłość Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie rozpatrzenia odwołania skarżącego, od decyzji organu I instancji z dnia 27 maja 2025 r., znak sprawy [...], odmawiającej mu przyznania prawa do świadczenia wychowawczego na okres świadczeniowy trwający od 1 czerwca 2025 r. do 31 maja 2026 r. na małoletniego syna M. D.. Odwołanie zostało wniesione przez skarżącego w dniu 5 czerwca 2025 r. a ostatni dokument w sprawie tj. prawomocne postanowienie Sądu Rejonowego w D. skarżący przekazał do ZUS w dniu 22 sierpnia 2025 r. pomimo braku wezwania ze strony organu do jego dostarczenia. W sprawie jest bezspornym, iż mimo wystąpienia przez skarżącego z ponagleniami w dniach 1 grudnia 2025 r., 2 stycznia 2026 r. i 5 marca 2026 r. do dnia wniesienia skargi, która wpłynęła do organu 7 kwietnia 2026 r. odwołanie nie zostało rozpatrzone. Natomiast w odpowiedzi na skargę, czyli przed dniem rozpatrywania skargi organ poinformował Sąd o zakończeniu powyższego postępowania administracyjnego w postaci wydania decyzji z dnia 20 kwietnia 2026 r. dołączonej do przedłożonych Sądowi akt administracyjnych. Stosowne do art. 37 § 3 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2025 r., poz. 1691) - dalej "k.p.a.", ponaglenie wnosi się do organu do organu prowadzącego postępowanie, jeżeli nie ma organu wyższego stopnia. Taka sytuacja miała miejsce w rozpatrywanej sprawie. Zgodnie z art. 37 § 5 k.p.a. organ, o którym mowa w § 3, rozpatruje ponaglenie w terminie siedmiu dni od dnia jego otrzymania. Pomimo trzykrotnego wniesienia ponaglenia do organu odwoławczego organ ten nie rozpatrzył wniesionych ponagleń. Przedmiotem skargi była przewlekłość w załatwieniu sprawy przez organ odwoławczy. Sąd nie dopatrzył się w działaniu organu przewlekłości, ale bezczynności. Należy wskazać, że pojęcie "przewlekłości" zostało zdefiniowane w art. 37 § 1 pkt 2 k.p.a. Przewlekłość ma miejsce, gdy "postępowanie jest prowadzone dłużej niż jest to niezbędne do załatwienia sprawy". Z "przewlekłym prowadzeniem postępowania" mamy do czynienia w razie prowadzenia postępowania niezmierzającego – wbrew wynikającej z art. 12 k.p.a. zasadzie szybkości i prostoty postępowania – do bezpośredniego załatwienia sprawy. "Przewlekłe prowadzenie postępowania" ma miejsce wówczas, gdy organ podejmuje wprawdzie działania, ale robi to opieszale lub skuteczność podejmowanych czynności jest wątpliwa. Dotyczy to – w ocenie Sądu – także sytuacji, gdy organ podejmuje czynności nie zmierzając wprost i skutecznie do końcowego załatwienia sprawy. Będą to zatem przypadki prowadzenia postępowania, jeszcze przed upływem terminu do załatwienia sprawy, tyle że w sposób nieefektywny, przez wykonywanie czynności w dużym odstępie czasu, bądź wykonywanie czynności pozornych, powodujących, że formalnie organ nie jest bezczynny, ewentualnie mnożenie przez organ czynności dowodowych ponad potrzeby wynikające z istoty sprawy. Zachowanie organu z puntu widzenia ewentualnej przewlekłości jest już ocenne, podobnie jak ocenna jest waga stwierdzonej przewlekłości (rażąca albo nie). Z kolei z bezczynnością mamy do czynienia w sytuacji opisanej w art. 37 § 1 pkt 1 k.p.a., czyli niezałatwienia sprawy w terminie określonym w art. 35 lub przepisach szczególnych ani w terminie wskazanym zgodnie z art. 36 § 1 (bezczynność). Sąd podkreśla, że jedną z naczelnych zasad postępowania administracyjnego, wyrażoną w art. 12 § 1 i 2 k.p.a., jest powoływana wyżej zasada jego szybkości. Istota tej zasady sprowadza się do konstatacji, że organy administracji publicznej powinny działać w sprawie nie tylko wnikliwie, ale i szybko, posługując się możliwie najprostszymi środkami prowadzącymi do jej załatwienia. Wskazać należy, że art. 35 § 1-3 k.p.a. stanowi rozwinięcie powyższej zasady, zobowiązując organy administracji publicznej do załatwienia sprawy bez zbędnej zwłoki. W myśl art. 35 § 5 k.p.a., do terminów określonych w przepisach poprzedzających nie wlicza się terminów przewidzianych w przepisach prawa dla dokonania określonych czynności, okresów zawieszenia postępowania, okresu trwania mediacji oraz okresów opóźnień spowodowanych z winy strony lub przyczyn niezależnych od organu. O każdym przypadku niezałatwienia sprawy w terminie określonym w art. 35 k.p.a. lub w przepisach szczególnych organ administracji publicznej jest obowiązany zawiadomić strony, podając przyczyny zwłoki i wskazując nowy termin załatwienia sprawy oraz pouczając o prawie do wniesienia ponaglenia (art. 36 § 1 k.p.a.). Ten sam obowiązek ciąży na organie administracji publicznej również w przypadku zwłoki w załatwieniu sprawy z przyczyn niezależnych od organu (art. 36 § 2 k.p.a.). Załatwienie sprawy w postępowaniu odwoławczym powinno nastąpić w ciągu miesiąca od dnia otrzymania odwołania. W sprawie pozostaje bezsporne, że do dnia otrzymania przez organ odwoławczy odwołania skarżącego do jego rozpatrzenia upłynęło ponad 10 miesięcy a w tym czasie organ odwoławczy nie podejmował żadnych czynności, w tym nie ustosunkował się do żadnego z wniesionych do niego ponagleń. Zatem Sąd uznał, iż w toku postępowania zaistniał stan bezczynności organu o czym orzeczono na podstawie art. 149 § 1 pkt 3 p.p.s.a. (punkt 1 sentencji wyroku). Sąd uznał też na podstawie art. 149 § 1a p.p.s.a., że powyższa bezczynność miała miejsce z rażącym naruszeniem prawa (punkt 2 sentencji wyroku). Sąd podziela w tym zakresie pogląd wyrażony przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w wyroku z dnia 25 czerwca 2019 r., sygn. akt II SAB/Ol 21/19 oraz Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w wyroku z 16 czerwca 2021 r. sygn. akt. I SAB/Wr 495/21, że dokonując oceny czy naruszenie prawa jest rażące, należy wziąć pod uwagę nie tylko proste zestawienie terminów rozpoczęcia postępowania i jego zakończenia, względnie braku zakończenia, lecz także warunkowane okolicznościami materialnoprawnymi sprawy czynności, jakie powinien podjąć organ, dążąc do merytorycznego rozstrzygnięcia konkretnej sprawy. W ocenie Sądu sytuacja, w której strona czeka na rozstrzygnięcie organu, sygnalizuje zainteresowanie jak najszybszym zakończeniem sprawy, czego organ nie dostrzega, ignorując istnienie prawem przewidzianych terminów, nie da się pogodzić z regułami demokratycznego państwa prawa. Organ nie wykazał, aby racjonalnym była ponad dziesięciomiesięczna bierność w wyjaśnieniu kompletności wniosku skarżącego. Sąd uznał, że czas trwania kontrolowanego postępowania przekroczył rozsądne granice, naruszając prawo strony do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki. Z uwagi natomiast na fakt, że w okresie pomiędzy wniesieniem skargi a datą jej rozpatrzenia przez Sąd organ wydał decyzję z 20 kwietnia 2026 r., Sąd umorzył postępowanie sądowo-administracyjne w sprawie zobowiązania Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych do rozpatrzenia odwołania skarżącego. Jednocześnie w oparciu o art. 149 § 2 p.p.s.a Sąd uznał za zasadne przyznanie skarżącemu od organu sumy pieniężnej w wysokości 500,00 zł (pkt 3 sentencji wyroku). Ustalając wysokość tej sumy Sąd wziął pod uwagę potrzebę zrekompensowania stronie dolegliwości i niedogodności, jakich strona doznała na skutek przewlekłego sposobu rozpoznawania jej sprawy przez organ. Orzeczenie o tym środku jest, podobnie jak i o grzywnie, fakultatywne, tj. zostało oparte na uznaniu sędziowskim. Zastosowanie tych dodatkowych środków jest szczególnie uzasadnione wówczas, gdy analiza akt wskazuje na celowe przewlekanie postępowania przez organ (por. np. wyrok NSA z 17 listopada 2017 r., II OSK 2197/17). Powołane wyżej orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, na stronie: www.orzeczenia.nsa.gov.pl