II SA/Wr 121/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Alicja Palus po rozpoznaniu w dniu 30 sierpnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu M. S. od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi M. S. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] listopada 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wydania zaświadczenia w sprawie wzrostu wartości nieruchomości oraz wysokości opłaty planistycznej postanawia: zaskarżone postanowienie utrzymać w mocy.

W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 100 zł, skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. W uzasadnieniu wniosku wskazał, że nie stać go na poniesienie kosztów procesu, a opłacenie wpisu pozbawi go możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, gdyż od dawna nie ma żadnych dochodów ani pracy. Skarżący opisał prowadzoną w przeszłości przez siebie działalność gospodarczą polegającą na świadczeniu usług zbiorowego odprowadzania i oczyszczania ścieków, która to z uwagi na nieregulowanie płatności przez kontrahentów wobec skarżącego przynosiła straty, co skutkowało zawieszeniem działalności gospodarczej. Konsekwencją powyższego – jak wskazał skarżący są liczne prowadzone przeciwko niemu postępowania egzekucyjne i zadłużenia wobec różnych podmiotów. Z treści uzasadnienia wynika, że w ostatnich dwóch latach poniesiona strata przewyższyła wartość uzyskanego przez skarżącego dochodu, natomiast w chwili obecnej w bieżących wydatkach wspiera go mama, a żadnych dochodów nie uzyskuje. Dalej skarżący wskazał, że nie posiada rachunków bankowych, lokat oszczędnościowych ani innych form gromadzenia środków pieniężnych oraz nie korzysta z pomocy społecznej. Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że skarżący jest w ¼ udziału współwłaścicielem domu o szacunkowej wartości 630.000,00 zł. Nadto jest użytkownikiem wieczystym trzech działek o powierzchni 1078 m2, 6638 m2 (łąki i pastwiska) oraz 1519 m2, zabudowanej budynkiem o powierzchni 167 m2. Wartość ostatniej z działek w 2006 r. wynosiła 65.000,00 zł. Na jednej z w/w nieruchomości gruntowej ustanowiona została hipoteka przymusowa na kwotę 15.950,77 zł i 4.809,50 zł. Skarżący posiada również 50 akcji spółki A. S.A., których obecnej wartości nie jest w stanie oszacować, a także roszczenia z tytułu niezapłaconych rachunków, które to sprawy prowadzi z pomocą ustanowionego przez siebie adwokata. Wnioskodawca podkreślił jednak, że od trzech lat nie ponosi żadnych kosztów związanych z jego działalnością w sprawach. Ponad wskazane okoliczności skarżący podał, że oprócz roszczeń wynikających ze spraw urzędowych jest zadłużony wobec mamy. Wskazał, że z uwagi na fakt, że to ona ponosi ciężar niezbędnych wydatków na utrzymanie dorosłego syna, nie jest w stanie wykazać wartości wydatków związanych ze swoim utrzymaniem. Niezależnie od pomocy matki skarżący wskazał, że odmawia ona ponoszenia kosztów postępowania sądowego, gdyż nie wie czy koszty te są wydatkiem słusznym i koniecznym. Tym samym z uwagi na fakt, że to strona winna ponosić koszty postępowania, nie można na nią nakładać obowiązku przedłożenia dokumentów dotyczących sytuacji majątkowej osoby nie biorącej udziału w sprawie. Do wniosku skarżący nie przedłożył żadnych dokumentów źródłowych uzasadniających i potwierdzających wyrażone we wniosku twierdzenia. Pismem z dnia 11 maja 2017 r. referendarz sądowy stosownie do treści art. 255 i art. 258 § 1 pkt 5 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369; dalej: p.p.s.a.) wezwał skarżącego do przedłożenia do akt sprawy kserokopii zeznania podatkowego za 2015 i 2016 rok albo informacji o dochodach uzyskanych w roku 2015 i 2016, wyciągów z posiadanych przez skarżącego rachunków bankowych oraz informacji o posiadanych lokatach oszczędnościowych i innych formach gromadzenia środków pieniężnych, szczegółowego – określonego kwotowo – zestawienia ponoszonych miesięcznie wydatków gospodarstwa domowego skarżącego ze wskazaniem źródeł ich finansowania, kserokopii dokumentów, z których wynika prowadzenie w stosunku do majątku skarżącego egzekucji, informacji o korzystaniu z pomocy społecznej lub innych form wsparcia ze strony państwa oraz innych dokumentów i informacji, których treść może mieć znaczenie dla oceny wniosku. Skarżącego jednocześnie pouczono, że w przypadku nie złożenia wskazanych informacji i dokumentów wniosek o przyznanie prawa pomocy zostanie rozpoznany w oparciu o dane wynikające z akt sprawy. W odpowiedzi na wezwanie skarżący pismem z dnia 7 czerwca 2017 r. wskazał, że Sąd dysponuje już informacjami, do których uzupełnienia jest wzywany. Odnośnie żądania przedstawienia dokumentów dotyczących uzyskanego dochodu oraz wyciągów z rachunków bankowych za ostatnie trzy miesiące, a także informacji o korzystaniu z pomocy państwa skarżący wskazał, że wnioskowane informacje zostały już podane. Względem obowiązku dostarczenia zestawienia ponoszonych wydatków oraz dokumentów dotyczących prowadzonych postępowań egzekucyjnych skarżący wniósł o zawieszenie postępowania i udzielenie przez Sąd informacji jak uzyskać od osoby trzeciej dokumentację wydatków. W konsekwencji tego z uwagi na brak jakichkolwiek podstaw do uznania wniosku skarżącego za zasadny, Sąd odmówił zawieszenia postępowania. Nadto zarządzeniem z dnia 14 czerwca 2017 r. referendarz sądowy przedłużył skarżącemu termin do wykonania wezwania, które to jednak z uwagi na niezastanie skarżącego w miejscu doręczenia i awizowanie pisma doręczone zostało mu po upływie zakreślonego terminu. Do pisma z dnia 17 lipca 2017 r. skarżący załączył fotokopię pisma Burmistrza Miasta i Gminy N., wskazującego aktualne zadłużenie za lata 2012 – 2017 na kwotę 14.299,70 zł. Z dokumentu tego wynika, że postępowanie egzekucyjne prowadzone jest na podstawie tytułów wykonawczych wystawionych przez Burmistrza Miasta i Gminy N. i nie jest zawieszone. Pismem z dnia 27 lipca 2017 r. referendarz sądowy wskazał, że obowiązek wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa wyłącznie na wnioskodawcy, a zatem sposób uzyskania tych danych należy do skarżącego. Postanowieniem z dnia 27 lipca 2017 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. W uzasadnieniu przedstawiono stan faktyczny sprawy i wskazano szczegółowo przesłanki warunkujące przyznanie stronie prawa pomocy. W ocenie referendarza sądowego wniosek skarżącego nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ nie wykazał on w wiarygodny sposób jaka jest jego rzeczywista sytuacja dochodowa, a przedstawione oświadczenia budzą wątpliwości. Skarżący nie ujawnił wysokości wsparcia finansowego udzielanego mu przez matkę oraz wysokości ponoszonych wydatków związanych z jego utrzymaniem, co oznacza, że nie wykazał jaka jest rzeczywista wysokość jego dochodu. Nadto wskazał, że prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, natomiast koszty jego utrzymania ponosi matka. Pozwoliło to na przyjęcie, że skarżący pozostaje z matką we wspólnym gospodarstwie domowym. Skarżący z uwagi na oświadczenie, że nie korzysta z rachunków bankowych i lokat oszczędnościowych nie przedstawił ich wyciągów za trzy ostatnie miesiące. Nie podał nadto wysokości kwot wydatków związanych z utrzymaniem, co nie pozwoliło referendarzowi sądowemu na pełną ocenę czy jest w stanie ponieść koszty niniejszego postępowania. Uwzględnienia wniosku nie uzasadniały również argumenty dotyczące zadłużenia wynikającego z przedłożonego zaświadczenia oraz hipoteka przymusowa ustanowiona na jednej z działek skarżącego, a także pozostawanie w stosunku prawnym z adwokatem reprezentującym go w innym postępowaniu. Ostatecznie jak wskazał referendarz sądowy wybiórcze udostępnienie danych nie uzasadnia przyznania prawa pomocy. Instytucja prawa pomocy ma bowiem charakter wyjątkowy, a wykazanie, że strona rzeczywiście znajduje się w trudnej sytuacji materialnej spoczywa na niej samej i winno być oparte na ścisłej współpracy z sądem, który dąży do tego aby sytuację strony w pełni wyjaśnić. Pismem z dnia 11 sierpnia 2017 r. skarżący przedłożył pismo Naczelnika Urzędu Skarbowego W., z którego wynika, że prowadzi on postępowanie egzekucyjne dot. zaległości wynikających z zobowiązań skarżącego za okresy od 2012 do 2015 roku na podstawie tytułów wykonawczych wierzyciela Burmistrza Miasta i Gminy N., przy czym zaległość wynikająca z należności głównych wynosi 8.318,70 zł. Nadto do pisma załączono fotokopię upomnienia dotyczącego należności opłaty rocznej z tytułu użytkowania wieczystego na łączną kwotę 272,28 zł. W sprzeciwie od postanowienia o odmowie prawa pomocy skarżący wniósł o zawieszenie postępowania i przesłanie mu odpisu postanowienia wymienionego w uzasadnieniu treści zaskarżonego postanowienia. Podniósł, że postanowienie zostało wydane bez uwzględnienia wniosków skarżącego o zawieszenie postępowania, a nadto skarżącego pozbawiono możliwości poznania odpowiedzi na zadawane pytanie dotyczące uzyskania dokumentacji dotyczącej ponoszonych wydatków w czasie trwania postępowania w przedmiocie prawa pomocy. Skarżący zawnioskował o udzielenie mu informacji o tym jaki przepis skłania sąd i referendarza sądowego do udzielenia mu wskazanej informacji, co pozwoli mu na ustalenie jego praw i obowiązków sądu w postępowaniu. W treści sprzeciwu skarżący polemizuje z niektórymi z twierdzeń referendarza sądowego. Prostuje, że jest współwłaścicielem nieruchomości, na której stoi dom, natomiast posiadanych akcji nie może sprzedać. Nadto postuluje aby to Wojewódzki Sąd Administracyjny założył mu konta bankowe i lokaty trzy miesiące wstecz, natomiast referendarz sądowy buduje dedukcję o przesłance negatywnej i blokuje skarżącemu prawo do sądu. Dalej skarżący kwestionuje twierdzenia referendarza dotyczące stwierdzenia, że przy ocenie wniosku o prawo pomocy należy również uwzględnić stan majątkowy wnioskodawcy, który nie uzasadnia przyznania prawa pomocy. Zadaje pytanie, czy według referendarza sądowego fakt posiadania nieruchomości jest jedną z podstaw do odmowy przyznania prawa pomocy i czy w związku z tym ma wpłacić te nieruchomości do kasy sądu dodatkowo ze wskazaniem ceny i sędziego bądź referendarza, który zechce je kupić wykorzystując trudne położenie skarżącego. Tym samym skarżący realizuje obowiązek współpracy wnioskodawcy z sądem, na który zwrócono uwagę w treści skarżonego postanowienia. Wnioskodawca zwrócił również uwagę na fakt, że przedłużony czas na wykonanie zarządzenia referendarza upłynął przed doręczeniem mu pisma z sądu. W zakończeniu uzasadnienia skarżący podkreśla, że brak jest podstaw do formułowania wniosków, że fakt korzystania z usług adwokata z wyboru w innej sprawie świadczy, że posiada on środki finansowe na opłacenie jego usług. Jak obrazowo podkreśla skarżący takie wnioskowanie referendarza świadczy bardziej o oderwaniu od realiów rynkowych. Wystarczy bowiem pójść do sklepu, wydać pieniądze aby się przekonać, że już tych pieniędzy nie ma, jednak w sądzie rozumiem, że świadczy o tym, że ten kto wydał środki finansowe kilka lat temu ten je posiada nadal. Podstawą rozstrzygnięcia powinna być ocena całokształtu sytuacji majątkowej strony, oparta na rzeczywistych możliwościach finansowych strony, bez odwoływania się do hipotetycznych twierdzeń, które nie znajdują poparcia w dowodach. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Postanowienie referendarza sądowego odpowiada prawu, co skutkowało utrzymaniem go w mocy. Stosownie do art. 259 § 1 p.p.s.a., od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy strona może wnieść do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego sprzeciw w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia postanowienia. W takiej sytuacji, tj. rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego, sąd zgodnie z art. 260 § 1 p.p.s.a. wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie zmienia albo utrzymuje w mocy. Zgodnie z § 2 tego przepisu wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Przepis art. 260 § 2 p.p.s.a. stanowi wyjątek od zasady określonej w art. 167a § 2-3 p.p.s.a., że sąd rozpoznający sprzeciw działa jako sąd pierwszej instancji. Tym samym od orzeczenia sądu w przedmiocie zmiany bądź utrzymania w mocy orzeczenia referendarza sądowego nie przysługuje stronie środek zaskarżenia. W świetle powyższych regulacji Sąd dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu i wypowiada się o zasadności zaskarżonego sprzeciwem postanowienia. Z kolei stosownie do treści art. 246 § 1 punkt 1 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie całkowitym może zostać przyznane na wniosek strony będącej osobą fizyczną, jeżeli osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Zaakceptować należy odwołując się do utrwalonego i podzielanego przez Sąd rozpoznający niniejszą sprawę poglądu prezentowanego w orzecznictwie sądów administracyjnych, że na składającym wniosek spoczywa ciężar przekonania Sądu, że znajduje się w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy (zob. postanowienie NSA z dnia 16 listopada 2012 r., sygn. akt I FZ 429/12, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych; orzeczenia.nsa.gov.pl). Trafnie więc zwrócono uwagę w zaskarżonym postanowieniu, że w interesie strony leży przedstawienie odpowiednich argumentów i dowodów, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania oraz rzeczywiście znajduje się w takiej trudnej sytuacji. To ona musi wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od generalnej reguły ponoszenia kosztów procesu. Właściwe bowiem przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zastosowanie wobec niej prawa pomocy oraz dowodów na ich poparcie umożliwia referendarzowi sądowemu rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny jej sytuacji majątkowej. Nastąpić to może tylko w przypadku, gdy strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy przedstawi w sposób przekonywujący, to jest spójny, niebudzący wątpliwości, że znajduje się w sytuacji umożliwiającej skorzystanie z instytucji przewidzianej w art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a. Ta zasada wprost wynika z brzmienia wskazanego przepisu, który wyraźnie nakłada na stronę obowiązek wykazania faktu niemożności poniesienia jakichkolwiek lub pełnych kosztów postępowania, do którego dojdzie wyłącznie wówczas kiedy strona przedstawi stosowne dowody na poparcie podniesionych twierdzeń. Tylko w takiej sytuacji Sąd może w sposób pełny ocenić sytuację majątkową skarżącego. Z uwzględnieniem powyższego Sąd podziela stanowisko referendarza sądowego, że wnioskodawca nie wykazał spełnienia przesłanek upoważniających do przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia pełnomocnika, zwłaszcza mając na względzie fakt uchylenia się przez skarżącego od obowiązku przedłożenia dokumentów i dodatkowych informacji mających uzasadniać przyznanie mu wnioskowanego prawa, a dotyczących dochodów oraz ponoszonych wydatków i kosztów. Skarżący poza twierdzeniami – które wobec braku przedstawienia dowodów pozostały gołosłowne – nie wykazał ich wysokości lub okoliczności wskazujących na brak dochodów, zwłaszcza wobec przyznania, że nie korzysta ze świadczeń z pomocy społecznej. Nie przedłożył kopii zeznań podatkowych, jak również możliwych do przedstawienia zaświadczeń o dochodach uzyskanych od właściwego dla skarżącego organu podatkowego właściwego dla skarżącego o dochodach lub ich braku za ostatnie lata. Nadto nie przedstawił żadnej innej wiarygodnej informacji o uzyskanych dochodach lub poniesionej stracie w 2015 i 2016 roku, co pozwalałoby na dokonanie oceny czy faktycznie nie może on ponieść kosztów sądowych oraz kosztów ustanowienia pełnomocnika. W świetle zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie zasługują na wiarę wskazania skarżącego, że jego środki finansowe są na tyle ograniczone, że w chwili obecnej pozostaje poza systemem ubezpieczenia zdrowotnego, a nadto że skarżący od lat nie uzyskuje dochodów i pozostaje bez pracy. Z doświadczenia życiowego wynika bowiem, że w przypadku osób bezrobotnych, podlegają one obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego pod warunkiem, że nie są objęci ubezpieczeniem z innego tytułu. Wówczas składkę zdrowotną za osobę zarejestrowaną jako bezrobotna opłaca właściwy urząd pracy. Ponad powyższe skarżący nie przedstawił wartości wszystkich nieruchomości wskazanych we wniosku, co utrudnia ocenę jego rzeczywistej sytuacji majątkowej. Z uwzględnieniem tego Sąd nie mógł poprzestać na przedstawionych przez skarżącego fotokopiach mających uwiarygodnić jego złą sytuację majątkową, podczas gdy niemożliwa stała się ocena rzeczywistych dochodów i możliwości majątkowych skarżącego oraz osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Należało bowiem uznać, że skoro – jak podaje skarżący – de facto stale od kilku lat utrzymuje go matka, tworzy on z nią wspólne gospodarstwo domowe. Rozważając to, że mamy do czynienia ze wspólnym gospodarstwem domowym, nie ma istotnego znaczenia, czy jest to sytuacja oparta na gościnności czy życzliwości rodziny. Dopiero stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny, strona postępowania nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, pozwala rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa. Tym samym dla oceny czy strona jest w stanie ponieść koszty postępowania sądowego istotne znaczenie ma również sytuacja majątkowa i rodzinna wszystkich osób prowadzących wspólne gospodarstwo domowe. Zwolnienie od kosztów sądowych jest bowiem uzasadnione wówczas, gdy ich poniesienie powoduje uszczerbek utrzymania koniecznego dla skarżącego i jego rodziny. Odnośnie podnoszonych przez skarżącego okoliczności dotyczących konieczności zawieszenia postępowania z uwagi na niezbędny czas do uzyskania dokumentów, z których wynika prowadzenie w stosunku do skarżącego postępowania egzekucyjnego należy wskazać, że poza oczywistą bezzasadnością formułowanych wniosków o zawieszenie postępowania nie ulega wątpliwości, że skarżący jako osoba będąca – jak wskazuje – stroną wielu postępowań egzekucyjnych, winna dysponować administracyjnymi tytułami egzekucyjnymi czy innymi dokumentami związanymi z zajęciem praw majątkowych będących jego własnością, które w toku egzekucji są każdorazowo doręczane stronie. Jak wskazał referendarz sądowy – pomimo bezskutecznego wezwania skarżącego do przedłożenia wyciągów z rachunków bankowych, wobec oświadczenia skarżącego o braku ich posiadania – należy podkreślić, że okoliczność ta z uwzględnieniem wyżej wskazanych rozważań nie była kluczową dla rozpoznania wniosku w kierunku jakiego domaga się skarżący. Istotą okazał się brak możliwości rzeczywistego ustalenia dochodów i wydatków skarżącego. W tak zakreślonej sytuacji oraz na tle wysokości wpisu w niniejszej sprawie, nie można uznać, by skarżący spełniał przesłanki umożliwiające przyznanie mu prawa pomocy, a powyższej oceny skarżący skutecznie nie podważył w sprzeciwie. Zdaniem Sądu stan faktyczny sprawy został poprawnie oceniony i ustalony przez referendarza sądowego. To, że strona nie zgadza się z tą oceną stanu faktycznego i prawnego nie zmienia prawidłowości wydanego postanowienia i nie jest przesłanką stwierdzenia jego wadliwości. Postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy wszczynane jest wyłącznie na wniosek strony, co oznacza, że to wnioskodawca winien wskazać okoliczności uzasadniające jego żądanie. Nie jest zadaniem sądu wyręczać stronę w pozyskiwaniu dowodów uzasadniających zasadność wniosku i wobec gołosłownych – niepopartych stosownymi dokumentami – twierdzeń o niemożliwości opłacenia kosztów sądowych, przyznać prawo pomocy wbrew obowiązkowi wykazania przez stronę okoliczności to uzasadniających. Należy zaznaczyć, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący. Należy przy tym zauważyć, że postępowanie wpadkowe na skutek wniosku skarżącego trwało ponad pięć miesięcy. W ocenie sądu skarżący mógł w tym okresie bez przeszkód przedłożyć wszystkie dokumenty i dowody na poparcie wyrażonych we wniosku oraz kolejnych pismach twierdzeń, odnoszących się do meritum sprawy. Z uwzględnieniem wskazanych powyżej okoliczności faktycznych i prawnych, na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a. orzeczenie referendarza sądowego utrzymano w mocy.