II SA/Wa 984/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Dąbrowska, Sędziowie WSA Andrzej Kołodziej, Janusz Walawski (spr.), Protokolant Referent stażysta Małgorzata Ciach, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 lipca 2014 r. sprawy ze skargi J. N. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego A. T. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w dniu [...] kwietnia 2014 r. wydał decyzję nr [...], którą utrzymał w mocy decyzję poprzedzającą z dnia [...] lutego 2014 r. nr [...] o odmowie przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku małoletniej J. N. reprezentowanej przez matkę A. T. Decyzja została wydana na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r., poz. 267 z późn. zm.), a jej podstawę materialonoprawną stanowił art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 z późn. zm.). Organ w uzasadnieniu decyzji podał jakie warunki muszą zostać spełnione, aby przedmiotowe świadczenie zostało przyznane. W jego ocenie nie została spełniona przesłanka szczególnych okoliczności, przez którą rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. Niespełnienie przez ojca dziecka tej przesłanki powoduje, że nie można przyznać wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku. Z akt sprawy wynika, że ojciec dziecka w dniu zgonu w wieku 23 lat posiadał udokumentowany okres składkowy w wymiarze 4 miesięcy, 12 dni, zamiast wymaganych 3 lat okresów składkowych i nieskładkowych. Zmarły ojciec dziecka od dnia [...] września 2010 r. do dnia [...] lutego 2012 r. (zakończenie nauki) nie wykonywał żadnej pracy ani innej działalności podlegającej ubezpieczeniu społecznemu. Z powyższych względów, po ponownym rozpatrzeniu sprawy renta rodzinna w drodze wyjątku nie mogła zostać przyznana. Świadczenie to nie ma bowiem charakteru socjalnego i nawet bardzo trudna sytuacja materialna, która jest brana pod uwagę, nie mogła jednak przesądzić o jego przyznaniu. Decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, utrzymująca w mocy decyzję poprzedzającą, stała się przedmiotem skargi wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której podano, że zmarły ojciec dziecka w latach 2009 - 2012 nie opłacał składek na ubezpieczenie społeczne i przepracował tylko 4 miesiące i 12 dni, ale jego zgon w młodym wieku uniemożliwił mu spełnienia warunków wymaganych przepisami ustawy. Wnosząca skargę wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i przyznanie przedmiotowego świadczenia. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd, stosownie do art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Analizując niniejszą sprawę pod tym kątem, Sąd stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 z późn. zm.). Zgodnie z tym przepisem, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Konstrukcja tego przepisu wskazuje, że zawarte w nim przesłanki muszą być spełnione łącznie. Na tle całej ustawy określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna, pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w zwykłym trybie. Wyjątkowość przedmiotowych świadczeń polega również na tym, że nie mają one charakteru roszczeniowego, są finansowane z budżetu państwa, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniowej decyzji Prezesa ZUS. Uznaniowość nie oznacza jednak pozostawienia organowi całkowitej i niekontrolowanej swobody w tym zakresie, bowiem jej granice wyznaczają z jednej strony przesłanki zawarte w ww. przepisie art. 83 ust. 1, z drugiej zaś przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, stosownie do treści art. 124 ww. ustawy. Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, jest zatem zobowiązany także do przestrzegania zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 k.p.a.), a więc do podejmowania wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Winien też w sposób należyty i wyczerpujący informować strony o okolicznościach faktycznych i prawnych mogących mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi wreszcie wyczerpująco zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie według wymogów określonych w art. 107 § 3 k.p.a. W ocenie Sądu organ uchybił powyżej określonym przepisom i było to na tyle istotne, że zaskarżoną decyzję należało uchylić. Argumentacja organu koncentruje się bowiem przede wszystkim na wykazaniu, iż zmarły ojciec dziecka nie spełnił warunków przewidzianych w ustawie tzn. wymagane okresu opłacania składek na ubezpieczenie społeczne i przerwy w ich opłacaniu. Nie można czynić zarzutu organowi, że tak interpretuje przepisy. Jednakże ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie uzależnia wprost uprawnień do świadczeń w drodze wyjątku od długości stażu ubezpieczeniowego. Istotne są natomiast przyczyny, z jakich nie doszło do spełnienia warunków do nabycia uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Innymi słowy, czy nienabycie takich uprawnień spowodowane było szczególnymi okolicznościami. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy przyjmuje się zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Przy czym okoliczność ta musi pozostawać w związku przyczynowym z brakiem uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, musi mieć charakter obiektywny oraz być niezależna od woli tej osoby, która pomimo dołożenia należytej staranności, nie była w stanie zapobiec jej skutkom. Zgon ojca dziecka nastąpił w okresie opłacania składek na ubezpieczenie społeczne, co wynika jednoznacznie z akt postępowania administracyjnego. Okoliczność ta nie została w ogóle przez organ uwzględniona przy badaniu spełnienia przesłanki szczególnych okoliczności. W ocenie Sądu, śmierć tak młodego człowieka (23 lata), która nastąpiła w trakcie pozostawania w ubezpieczeniu z oczywistych przyczyn stanowi okoliczność szczególną. Z dużą dozą prawdopodobieństwa można przyjąć, że gdyby nie nagły zgon ojca dziecka, nadal świadczyłby on pracę i miałby możliwość wypracowania okresu niezbędnego do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych. W takiej sytuacji, powoływane przez organ argumenty nie znajdują żadnego uzasadnienia w zebranym materiale dowodowym. Rozpoznając sprawę ponownie, Prezes ZUS winien rozważyć wystąpienie przesłanki szczególnych okoliczności wynikających z faktu nagłego zgonu ojca dziecka. Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 lit. a) i c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku. O wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji orzeczono na podstawie art. 152 powołanej ustawy.