II SA/Wa 847/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Maciejuk, Sędzia WSA Waldemar Śledzik, Asesor WSA Dorota Kozub-Marciniak (spr.), , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 9 lutego 2024 r. sprawy ze skargi A. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2023 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę.

A.W. (dalej, jako: skarżący) wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej, jako: organ lub Prezes ZUS) z dnia [...] marca 2023 r. w przedmiocie odmowy przyznania renty w drodze wyjątku. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ przytoczył treść art. 83 ustawy z dnia z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2022 r., poz. 504 ze zm., dalej, jako: ustawa) i podniósł, że warunki określone w tym przepisie muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że na przestrzeni 62 lat życia, tj. do powstania całkowitej niezdolności do pracy skarżący udokumentował tylko 6 lat, 4 miesiące i 16 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. Ponadto zarówno w 10-leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy jak i w 10-leciu przypadającym przed dniem zgłoszenia wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano jedynie 4 miesiące i 17 dni okresów składkowych. Pierwsze udowodnione objęcie ubezpieczeniem społecznym nastąpiło w dniu [...] czerwca 1998 r., tj. w wieku 39 lat. Nie bez znaczenia pozostaje fakt, zdaniem organu, że w latach 2002-2006, 2009-2015, 2015-2018, 2018-2021 wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez skarżącego zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. W sprawach świadczeń przyznawanych w drodze wyjątku ważne są natomiast powody, dla których ubezpieczony nie mógł nabyć uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Zatem, aby przyznać świadczenie w drodze wyjątku należy wziąć pod uwagę całokształt okoliczności w sprawie i dokonać ich oceny pod kątem szczególnych okoliczności, które spowodowały niespełnienie warunków do przyznania świadczenia na zasadach ustawowych. Przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. W ocenie Prezesa ZUS, w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych przerwach wobec skarżącego nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Całkowita niezdolność do pracy uniemożliwiająca kontynuowanie zatrudnienia została u skarżącego ustalona dopiero od [...] października 2021 r. Nie istniały zatem do tego dnia przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Organ dodał, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna skarżącego, z tym że nie stanowiła ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. W związku z powyższym Prezes ZUS, nie znalazł podstaw do przyznania skarżącemu świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ustawy. Z tym rozstrzygnięciem skarżący nie zgodził i wywiódł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Skarżący podniósł, że w 2011 r. spłonął jego dom i wszystkie dokumenty. Udało mu się jednak uzyskać pewne dokumenty ("świadectwa pracy, dokumenty poświadczające"), które skarżący dołączył do skargi. Dalej wskazał, że żona został poszkodowana w pożarze i była leczona w [...]. Nadto skarżący zwrócił uwagę na swój zły stan zdrowia, że czeka – jak podał – na zabiegi operacyjne oraz, że pozbawiony jest środków do życia. Wniósł o przychylne załatwienie jego sprawy. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko. Odnosząc się do załączonych do skargi kopii świadectw pracy podniósł, że pismem z dnia [...] lipca 2022 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w [...] poinformował skarżącego, że dołączone do pisma, które doręczono do organu rentowego w dniu [...] czerwca 2022 r. świadectwa pracy nie stanowią środka dowodowego w sprawie. W przypadku dołączenia oryginałów dokumentów na okresy: od [...] września 1979 r. do [...] marca 1988 r., od [...] sierpnia 1994 r. do [...] czerwca 1995 r. - łączny staż pracy wyniósłby 15 lat, 8 miesięcy i 23 dni z wymaganych 30 lat - bez względu na staż pracy w 10-leciach przypadających przed dniem powstania niezdolności do pracy i przed zgłoszeniem wniosku o rentę. Organ rentowy nie mógł uwzględnić okresu od [...] marca 1998 r. do [...] stycznia 1990 r., ponieważ na kopii świadectwa pracy widnieje błędna data urodzenia. Dodatkowo Prezes ZUS wyjaśnił, że prawidłowo sporządzona dokumentacja dotycząca okresów składkowych i nieskładkowych do [...] grudnia 1998 r. powinna zostać złożona przez skarżącego w organie rentowym (Oddziale ZUS) wraz z wnioskiem o ustalenie kapitału początkowego, który będzie potrzebny dla ustalenia uprawnień do emerytury w trybie zwykłym po osiągnięciu przez skarżącego wieku emerytalnego, tj. 65 lat. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga nie jest zasadna. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zgodnie z którym ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku: • po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; • po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; • po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Należy zauważyć, że żaden przepis ustawy emerytalnej nie zawiera definicji "szczególnych okoliczności", dlatego też ich wystąpienie, w odniesieniu do każdego przypadku, winno być stwierdzone indywidualnie. Posługując się tym zwrotem ustawodawca daje pewną swobodę w kwalifikowaniu stanów faktycznych pod tym kątem, co dodatkowo podkreśla cel powołanej regulacji. Chodzi tu o taki przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, który mieści się w zakresie semantycznym pojęcia "szczególnych okoliczności", a więc zdarzeń, które na gruncie ustawy ograniczają, utrudniają, czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 11 października 2000 r., II SA 954/00, LEX nr 53788). Szczególne okoliczności to zarówno zdarzenia o charakterze siły wyższej, jak i wszelkiego rodzaju sytuacje, które powodują, że dana osoba pozostaje w istocie poza kręgiem zainteresowania pracodawców. W rozpoznawanej sprawie, z akt sprawy wynika, że skarżący stał się całkowicie niezdolny do pracy od dnia [...] października 2021 r. Natomiast na przestrzeni 62 lat życia skarżącego, dokumentowano jedynie 6 lat, 4 miesiące, 16 dni okresów składkowych i nieskładkowych, a w 10-leciu przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – udokumentowano 4 miesiące i 17 dni okresów składkowych. W toku postępowania skarżący deklarował, że w latach 2007-2010 zrezygnował z pracy aby opiekować się rodzicami, a także, że przez niektóre okresy pracował "na czarno". Należy jednak wyjaśnić, że argumentacja przyczyny braku aktywności zawodowej wyprowadzanej z konieczności sprawowania opieki nad schorowanymi członkami rodziny nie pozwala na przyjęcie, że przywołane okoliczności mogły być uznane za mogące usprawiedliwić brak podjęcia pracy, a tym samym nabycia uprawnień do świadczenia emerytalnego w trybie zwykłym (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 grudnia 2020 r., sygn. akt I OSK 37/20). Opieka nad członkami rodziny stanowi życiowy wybór pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia i poświęceniu się opiece, a kontynuowaniem zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień emerytalno-rentowych, wynikających z ubezpieczenia społecznego. Sprawowanie opieki nad rodzicami nie było zatem okolicznością niezależną od woli skarżącego. Za okoliczność szczególną nie może zostać również uznany fakt podejmowania przez skarżącego prac dorywczych, nieobjętych ubezpieczeniem społecznym ("na czarno"). Jak podkreśla się w orzecznictwie sądów administracyjnych podejmowanie zatrudnienia bez odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne nie może być uznane za szczególną okoliczność, o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy. Należności wypłacane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie są bowiem zapomogą państwową, a stanowią odpowiednik składek, które osoba uprawniona odprowadzała w trakcie życia zawodowego. Okoliczność wykonywania zatrudnienia z pominięciem ubezpieczenia, jakkolwiek może być zrozumiała ze względu na przymus ekonomiczny, jednak nie może być uznana za okoliczność szczególną, na której zaistnienie zainteresowany nie ma wpływu. Osoba decydująca się na taką formę wykonywania pracy winna liczyć się z negatywnymi konsekwencjami w sferze uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Podejmowanie zatrudnienia nieobjętego ubezpieczeniem jest świadomym wyborem osoby zainteresowanej, a tym samym nie może być uznane za okoliczność szczególną w rozumieniu art. 83 ustawy. W ocenie Sądu, brak jest zatem obiektywnych okoliczności dających podstawę do przyjęcia, że niemożność uzyskania świadczenia rentowego w zwykłym trybie była okolicznością niezawinioną przez skarżącego. Brak jest podstaw do stwierdzenia, że przyczyną przerw w ubezpieczeniu były okoliczności szczególne, na które sam zainteresowany nie miałby wpływu. Nie została zatem spełniona pierwsza z ww. przesłanek wymienionych w art. 83 ust. 1 ustawy, co w świetle konieczności kumulatywnego ich spełniania, wyklucza przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Skarżący nie wykazał żadnych innych okoliczności mających na celu wykazanie wskazywanej wyżej "szczególności przypadku" dla uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Skarżący koncentruje się w skardze ale także i dokumentacji zgromadzonej w postępowaniu administracyjnym, na swoim złym stanie zdrowia i braku środków do życia. Sąd podkreśla, że rozumie trudną sytuację skarżącego i jego rodziny. Jednakże należy podkreślić, że świadczenie w drodze wyjątku nie stanowi świadczenia socjalnego, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet, gdy są one uzasadnione (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 listopada 2014 r., sygn. akt I OSK 2148/14, wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 września 2020 r. sygn. akt II SA/Wa 1209/20, z dnia 6 października 2020 r. sygn. akt II SA/Wa 89/20, z dnia 1 grudnia 2020 r. sygn. akt II SA/Wa 1788/20, z dnia 18 grudnia 2020 r., sygn. akt II SA/Wa 1878/20, z dnia 19 stycznia 2021 r., sygn. akt II SA/Wa 1235/20). Potrzeby te mogą natomiast uzasadniać ubieganie się przez stronę o świadczenia z tytułu pomocy społecznej oraz inne formy pomocy materialnej przewidzianej dla osób znajdujących się w niedostatku. Pojęcie świadczenia "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb czy niedostatku – choć niewątpliwie skarżący znalazła się w takiej właśnie sytuacji życiowej. Chodzi tu o taki przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na kanwie ustawy o emeryturach i rentach z FUS ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych, zaś tego rodzaju zdarzeń Sąd nie dopatrzył się w tej sprawie. Sąd nie kwestionuje też złego stanu zdrowia skarżącego i jego licznych, związanych z tym problemów ale ta okoliczności sama w sobie nie może stanowić podstawy do przyznania wnioskowanego świadczenia. Z tych wszystkich względów Sąd uznał, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu. Sąd nie dopatrzył się żadnego naruszenia przepisów prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania lub stwierdzenia nieważności. Mając powyższe na względzie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku. Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 powołanej ustawy.