II SA/Wa 2458/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Marcinkowska (spr.), Sędzia WSA Arkadiusz Koziarski, Asesor WSA Mateusz Rogala, , Protokolant starszy referent Edyta Brzezicka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 kwietnia 2026 r. sprawy ze skargi H.C. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2025 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania emerytury w drodze wyjątku oddala skargę

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (zwany dalej: Prezesem ZUS, organem), zaskarżoną decyzją z dnia [...] października 2025 r. nr [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 572 oraz z 2025 r. poz. 769), zwana dalej: K.p.a., utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] września 2025 r. nr [...] o odmowie przyznania H. C. (zwanej dalej: wnioskodawczynią, skarżącą) emerytury w drodze wyjątku. Decyzje powyższe zostały wydane w następującym stanie faktycznym i prawnym. Wnioskiem z dnia [...] sierpnia 2025 r. H. C. wystąpiła do Prezesa ZUS o przyznanie emerytury w drodze wyjątku. W uzasadnieniu wniosku podała, że ma 68 lat, jest osobą samotną. Wyjaśniła, że całe swoje życie poświęciła opiece, najpierw nad matką, a następnie nad chorą siostrą, którą opiekowała się przez 12 lat. Siostra otrzymywała emeryturę oraz dodatek 500 zł dla osób niesamodzielnych i z tego utrzymywały się obydwie. Siostra zmarła nagle [...] marca 2025 r., a ona pozostała bez środków do życia. Złożyła wniosek o przyznanie emerytury w trybie zwykłym do ZUS, ale poinformowano ją, że emerytura ta będzie bardzo niska z uwagi na krótki staż pracy. W związku z tym zwróciła się o przyznanie emerytury w drodze wyjątku w najniższej wysokości. Prezes ZUS, w wyniku rozpoznania powyższego wniosku, decyzją z dnia [...] września 2025 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2024 r. poz. 1631 ze zm.), zwaną dalej: ustawą o emeryturach i rentach z FUS, odmówił przyznania wnioskodawczyni emerytury w drodze wyjątku. W uzasadnieniu decyzji, przytaczając treść art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS organ zaznaczył, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku możliwe jest wyłącznie w przypadku, gdy spełnione są łącznie wszystkie wymienione w tym przepisie przesłanki, a niespełnienie nawet jednej z nich wyklucza możliwość przyznania tego świadczenia. Z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika natomiast, ż wnioskodawczyni pobiera emeryturę w trybie zwykłym. Organ wyjaśnił, że przepisy ustawy o emeryturach i rentach z FUS z uwagi na uznaniowy charakter świadczenia określonego w jej art. 83, o przyznaniu którego decyduje wyłącznie Prezes ZUS, nie przewidują zbiegu tego świadczenia ze świadczeniami ustawowymi przyznawanymi przez organy emerytalno-rentowe. Biorąc zatem pod uwagę, że wnioskodawczyni jest uprawniona do świadczenia przyznanego przez organ emerytalno-rentowy w trybie zwykłym, nie została spełniona jedna z przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W konsekwencji organ stwierdził, że brak jest podstaw do przyznania wnioskodawczyni emerytury w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. W złożonym wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wnioskodawczyni wniosła o zmianę zaskarżonej decyzji. Podniosła, że spełnia wszystkie warunki do otrzymania wnioskowanego świadczenia, gdyż nie posiada niezbędnych środków utrzymania oraz nie może podjąć pracy ze względu na wiek. Wyjaśniła, że przez 12 lat opiekowała się, chorą siostrą, nie pobierając z tego tytułu żadnego świadczenia. Z tego powodu nie mogła wypracować należytego stażu ubezpieczeniowego, a jej emerytura przyznana w trybie zwykłym wynosi tylko 0,84 zł. Złożyła wniosek o emeryturę w trybie zwykłym żeby podlegać ubezpieczeniu zdrowotnemu. Gdyby jednak wiedziała, że uzyskanie prawa do emerytury w trybie zwykłym uniemożliwi jej przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, nie wnioskowałaby o tę emeryturę. Może jednak zrezygnować z tej groszowej emerytury w trybie zwykłym na rzecz świadczenia w drodze wyjątku. Prezes ZUS, w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy, decyzją z dnia [...] października 2025 r. nr [...] utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] września 20225 r. W uzasadnieniu decyzji organ ponownie podniósł, iż z poczynionych ustaleń w sprawie wynika, że decyzją z dnia [...] sierpnia 2024 r. została wnioskodawczyni przyznana od [...] lipca 2025 r. emerytura w trybie zwykłym. Przepisy ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie przewidują natomiast zbiegu świadczenia z art. 83 ust. 1 tej ustawy ze świadczeniami ustawowymi przyznawanymi przez organy emerytalno-rentowe. W przypadku zatem pobierania świadczenia w trybie zwykłym nie można otrzymywać jednocześnie świadczenia w drodze wyjątku. Odnosząc się natomiast do argumentu wnioskodawczyni o sprawowaniu przez nią przez 12 lat opieki nad chorą siostrą organ podał, że rezygnacja z zatrudnienia na rzecz opieki nad członkami rodziny nie usprawiedliwia braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia i nie wystarcza do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Poświęcenie się obowiązkom rodzinnym nie może być uznane za szczególną okoliczność, usprawiedliwiającą bezczynność zawodową i dającą tytuł do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Nie jest to okoliczność niezależna od woli osoby ubezpieczonej, lecz jej wybór i dokonując takiego wyboru powinna ona liczyć się z jego konsekwencjami. Sprawowanie opieki nad członkiem rodziny nie czyni osoby sprawującej tę opiekę niezdolną do pracy. Organ zaznaczył jednocześnie, że przy rozpatrywaniu uprawnień do świadczenia w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią zatem wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie jest bowiem świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. W konsekwencji Prezes ZUS stwierdził, iż po ponownym przeanalizowaniu wszystkich okoliczności sprawy pod kątem przesłanek wynikających z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, brak jest podstaw do przyznania emerytury w drodze wyjątku. W skardze na powyższą decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] października 2025 r. skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie H. C. wniosła o ponowne rozpoznanie jej sprawy i przyznanie wnioskowanego świadczenia. Zarzuciła, że zaskarżona decyzja jest nieprawidłowa, a argumentacja organu nielogiczna i jednostronna. Ponownie wyjaśniła, że złożyła wniosek o emeryturę w trybie zwykłym żeby podlegać ubezpieczeniu zdrowotnemu. Gdyby jednak wiedziała, że uzyskanie prawa do emerytury w trybie zwykłym uniemożliwi jej przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, nie wnioskowałaby o tę emeryturę. Jednocześnie oświadczyła, że jeżeli przyznanie jej emerytury w trybie zwykłym uniemożliwia przyznanie emerytury w drodze wyjątku, to rezygnuje z przyznanego świadczenia w trybie zwykłym. Ponownie też podniosła, że jest osobą samotną, przez 12 lat opiekowała się chorą siostrą, nie pobierając z tego tytułu zasiłku opiekuńczego, chociaż jej się należał. Wnioskuje o przyznanie najniższej emerytury w drodze wyjątku, która wystarczyłaby na pokrycie podstawowych kosztów jej utrzymania (czynsz i media). Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Odnosząc się do zarzutów skargi organ ponownie podkreślił, że świadczenie przyznawane w drodze wyjątku, na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie może pozostawać w zbiegu z prawem do emerytury lub renty przyznawanych w trybie zwykłym. Innymi słowy, świadczenie, to nie może stanowić świadczenia dodatkowego, uzupełniającego, emeryturę lub rentę przyznaną w trybie zwykłym. Skarżąca w piśmie procesowym z dnia 11 lutego 2026 r. podtrzymała w całości zarzuty skargi ponownie podkreślając, że spełnia wszystkie warunki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Ponownie też oświadczyła, że jest zdecydowana zrezygnować z przyznanej jej emerytury w trybie zwykłym, która wynosi 0,84 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tj. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, wchodzi tutaj w grę kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywana pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów odnoszących się do słuszności rozstrzygnięcia. Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2026 r. poz. 143 ze zm). Oceniając zaskarżoną decyzję w świetle powołanych wyżej kryteriów Sąd stwierdził, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS (Dz. U. z 2024 r. poz. 1631 ze zm.), ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści omawianego przepisu wynikają przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty w trybie zwykłym musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tą możliwość (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 listopada 2016 r., I OSK 2282/16, z 25 listopada 2015 r., I OSK 2271/15, z 29 kwietnia 2020 r., I OSK 1205/19, z 12 lipca 2022 r., III OSK 3696/21, publ. CBOSA). Należy zgodzić się z organem, że treść art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS zawiera jednoznaczne zastrzeżenie, że przyznanie na jego podstawie emerytury lub renty jest wykluczone w sytuacji, gdy ubiegający się o to świadczenie spełnia warunki do przyznania go w trybie zwykłym. Powołany przepis jako przesłankę wyjściową do przyznania świadczenia w drodze wyjątku traktuje bowiem brak spełnienia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty w trybie zwykłym wskutek szczególnych okoliczności. Nie ma zatem uzasadnienia dla stanowiska, że o świadczenie w trybie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS może się ubiegać osoba, która spełnia warunki do przyznania emerytury bądź renty w trybie zwykłym z powołaniem się na swoją trudną sytuację życiową i wynikający z niej brak niezbędnych środków utrzymania. Świadczenie przyznawane w drodze wyjątku, na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, nie może pozostawać w zbiegu z prawem do emerytury lub renty przyznawanych w trybie zwykłym. Innymi słowy świadczenie, o jakim mowa w art. 83 ust. 1 ww. ustawy, nie może stanowić świadczenia dodatkowego, uzupełniającego emeryturę lub rentę przyznaną w trybie zwykłym. W sprawie niniejszej jest natomiast bezsporne i niekwestionowane przez skarżącą, że decyzją ZUS Oddział w [...] z dnia [...] sierpnia 2025 r. została jej przyznana od [...] lipca 2025 r. emerytura w trybie zwykłym. Kwestia wysokości pobieranej przez skarżącą emerytury w trybie zwykłym nie ma w sprawie znaczenia. Przyznawane na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS świadczenie nie ma bowiem charakteru socjalnego. Jego celem nie jest zapewnienie pomocy osobom, których dochód nie przekracza ustawowego progu interwencji socjalnej. Taki cel realizują świadczenia przyznawane w ramach pomocy społecznej. Świadczenie przyznawane na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS ma charakter wyjątkowy i dedykowane jest wyłącznie osobom, które wskutek szczególnych okoliczności nie nabyły prawa do emerytury lub renty w trybie zwykłym i pozostają w niedostatku. Sam niedostatek nie jest przesłanką umożliwiającą skuteczne ubieganie się o świadczenia przewidziane w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Jednocześnie należy zaznaczyć, że podnoszony przez skarżącą fakt sprawowania przez wiele lat opieki nad chorą siostrą, nie może być uznany za okoliczność szczególną, o której mowa w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Opieka nad członkami rodziny stanowi bowiem życiowy wybór pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia i poświęceniu się opiece, a kontynuowaniem zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień emerytalno-rentowych, wynikających z ubezpieczenia społecznego. Sprawowania opieki nad członkami rodziny nie można zatem uznać za okoliczność niezależną od woli skarżącej. Reasumując, stwierdzić należy, że zaskarżona decyzja nie narusza prawa. Organ poczynił prawidłowe ustalenia w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy - stosownie do wymogów art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. oraz swe stanowisko należycie uzasadnił - zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a. Prawidłowo stwierdził, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku uwarunkowane jest łącznym spełnieniem wszystkich przesłanek wymienionych w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Brak zaistnienia którejkolwiek z nich uniemożliwia natomiast pozytywne rozpatrzenie wniosku o przyznanie omawianego świadczenia. Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że zaskarżona decyzja Prezesa ZUS odpowiada prawu. Mając powyższe na względzie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku.