II SA/Wa 2441/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Maciejuk (spr.), Sędzia WSA Andrzej Kołodziej, Sędzia WSA Łukasz Krzycki, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 15 lipca 2020 r. sprawy ze skargi M. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2019 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] września 2019 r. nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...]czerwca 2019 r. nr [...]o odmowie przyznania M. S. renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu organ przytoczył treść art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2018 r. poz. 1270 ze zm.). Wskazał, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku wymaga spełnienia wszystkich warunków określonych w art. 83 ust. 1 ustawy, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Prezes ZUS stwierdził, że po ponownym rozpatrzeniu sprawy nadal nie stwierdzono istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których wnioskodawca nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Organ podał, że wnioskodawca nie wykazał, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które nie miał wpływu. Wskazał, że wnioskodawca na przestrzeni 58 lat życia przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy udokumentował 23 lata, 5 miesięcy, 20 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Przy ustalaniu prawa do świadczenia w drodze wyjątku bierze się pod uwagę łączny okres ubezpieczenia na przestrzeni całego życia ubezpieczonego. Okres ten powinien być adekwatny do wieku, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych musi być skutkiem szczególnych okoliczności, które w rozpoznawanej sprawie nie wystąpiły (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 8.02.2002 r. sygnatura akt II SA 2235/01 dostępny wLEXnr82805). W 10-leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy oraz przed dniem złożenia wniosku o rentę w trybie zwykłym wnioskodawca udowodnił 1 rok, 8 miesięcy, 19 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Organ podał, że w okresach od [...].02.1997 r. do [...].04.2001 r., od [...].05.2002 r. do [...].11.2009 r., od [...].03.2011 r. do [...].04.2013 r. oraz od [...].12.2014 do [...].10.2018 r., tj. do powstania całkowitej niezdolności do pracy wnioskodawca nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Prezes ZUS wskazał, że przeprowadzona analiza akt sprawy nie wskazuje aby w wykazanych przerwach wnioskodawca nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. Całkowita niezdolność do pracy, która uniemożliwia kontynuowanie zatrudnienia została ustalona orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS [...].02.2019 r. dopiero od [...].10.2018 r. Zatem przed powstaniem niezdolności do pracy nie istniały przeciwwskazania ze względu na stan zdrowia lub inne szczególne okoliczności, które uniemożliwiły kontynuowanie zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Organ podniósł jednocześnie, że w okresach od [...].02.2002 r. do [...].02.2002 r., od [...].03.2002 r. do [...].04.2002 r., od [...].03.2010 r. do [...].03.2010 r., [...].11.2010 r., od [...].12.2010 r. do [...].03.2011 r. wnioskodawca prowadził działalność gospodarczą i nie odprowadzał należnych składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Prezes ZUS wskazał, że prowadzenie działalności gospodarczej bez odprowadzania wymaganych składek na ubezpieczenie społeczne nie może być uznane za szczególną okoliczność, w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, która uniemożliwiałaby nabycie uprawnień do świadczenia przyznawanego na zasadach ogólnych (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 24.07.2001 r., sygnatura II SA 444/01, dostępny w LEX nr 53781). Prezes ZUS wskazał, że podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. Decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2019 r. nr [...]stała się przedmiotem skargi M. S. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Skarżący nie zgodził się z decyzją. Wskazał na stan zdrowia i podniósł, że od prawie roku jest bez żadnych środków finansowych. Zarzucił, że sytuacja zdrowotna i materialna nie została przez organ należycie rozpatrzona. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie. Wskazał, że nie kwestionuje ani obecnej niezdolności do pracy skarżącego, ani jego względnie trudnej sytuacji materialnej. Jednak sama w sobie niezdolność do pracy, nawet w powiązaniu z najbardziej w pojęciu zainteresowanego szczególną i wyjątkową jego obecną sytuacją życiową, nie jest wystarczającą podstawą do przyznania świadczenia. Wbrew przekonaniu skarżącego fakt, ze jest obecnie - niezaprzeczalnie - całkowicie niezdolny do pracy i pozbawiony prawa do świadczeń w trybie zwykłym (acz już nie niezbędnych środków utrzymania) nie daje mu automatycznie prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Za niespełnioną uznał organ przesłanką wykazania, iż w sprawie skarżącego zaistniały szczególne okoliczności. Skarżący stara się z tym ustaleniem polemizować, przedstawiając jako takie okoliczności konieczność zajmowania się po wypadku żoną - u której jednak nigdy nie stwierdzono nawet częściowej niezdolności do pracy, zatem organ nie ma żadnych podstaw przyjąć, że kiedykolwiek, poza ewentualnie krótkim okresem bezpośrednio po incydencie, skarżący faktycznie nie mógł wykonywać pracy ze względu na konieczność sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny. Ponadto skarżący wykazał brak ubezpieczenia także ze względu na to, że nie opłacał składek na własne ubezpieczenie, kiedy prowadził działalność gospodarczą - czego w żadnym razie nie można uznać za okoliczność, na zaistnienie której nie miał wpływu. Organ wskazał, że niezależnie od tego, za niepełnioną należy także uznać przesłankę braku niezbędnych środków utrzymania. Dane o dochodach w rodzinie skarżącego pochodzą bazy KSI ZUS. Tym samym ustalono, iż niewątpliwie trudna sytuacja materialna w gospodarstwie domowym skarżącego nie jest tożsama z brakiem środków utrzymania. Najniższe świadczenie emerytalne z FUS to 1100 zł brutto. Niewątpliwie kwota, jaka ma na swoje potrzeby skarżący, przewyższa wartość najniższe] emerytury. Ze wskazanej powyżej wysokości świadczenia w kwocie 1100 zł brutto, w ocenie ustawodawcy, osoba pobierająca je ma możliwość utrzymania się samodzielnie, w stopniu podstawowym - zatem za ustawodawcą także organ rentowy przyjmuje tę kwotę - wyrażoną w wartości brutto - za niezbędne minimalne środki utrzymania. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Skarga nie podlegała uwzględnieniu. W ocenie Sądu ustalenie Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie braku spełnienia łącznie wszystkich przesłanek uprawniających do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku jest – w stanie faktycznym tej sprawy – prawidłowe. Zaskarżona decyzja nie narusza zatem prawa. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Powołany przepis pozwala na uzyskanie świadczenia w drodze wyjątku przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Zgodnie z art. 83 ust. 1 powołanej ustawy, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Do przyznania świadczenia wszystkie przesłanki, o jakich mowa, powinny być spełnione łącznie. Brak spełnienia chociażby jednego warunku uniemożliwia wydanie decyzji przyznającej świadczenie. Nadto, podkreślenia wymaga, że decyzja wydawana w trybie przepisu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest decyzją uznaniową, co oznacza, że nawet w przypadku spełnienia wszystkich ustawowych przesłanek, wyłącznie do organu należy decyzja, czy przyzna świadczenie. W sprawie niniejszej sytuacja taka jednak nie zachodzi, albowiem organ zasadnie stwierdził, iż nie została spełniona przesłanka szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły skarżącemu nabycie uprawnień w trybie zwykłym. Ocena organu w tym zakresie jest prawidłowa. Za szczególne okoliczności w sprawach z zakresu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uznaje się jakieś konkretne zdarzenie lub trwały stan, które mogą powodować niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty, czyli wykluczać aktywność zawodową osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Sama trudna sytuacja materialna nie może stanowić wyłącznej przyczyny uzasadniającej przyznanie świadczenia. Świadczenie, o którym mowa w ww. przepisie nie jest bowiem świadczeniem socjalnym, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet gdy są one uzasadnione. Za szczególne okoliczności w sprawach z zakresu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uznaje się jakieś konkretne zdarzenie lub trwały stan, które mogą powodować niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty, czyli wykluczać aktywność zawodową osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. W sprawie jest bezsporne, że udokumentowano 23 lata, 5 miesięcy, 20 dni okresów składkowych i nieskładkowych. W 10-leciu przed dniem zgłoszenia wniosku o świadczenie w trybie zwykłym, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych udowodniono 1 rok, 8 miesięcy i 19 dni tych okresów. Orzeczeniem Komisji Lekarskiej ZUS, na które powołał się organ, skarżący został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy od [...].10.2018 r. do [...].01.2021 r. Zasadnie organ stwierdził, że akta sprawy nie wskazują, aby w przerwach w zatrudnieniu i opłacaniu składek istniały przeciwwskazania ze względu na stan zdrowia lub inne szczególne okoliczności, które uniemożliwiły kontynuowanie zatrudnienia w celu zapewnienia uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Wynikająca ze znajdujących się w aktach sprawy orzeczeń lekarza orzecznika ZUS z [...].02.2014 r., z [...].06.2014 r. i z [...].10.2014 r. niezdolność do pracy ustała. W orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS z [...].01.2015 r. i orzeczeniu Komisji Lekarskiej ZUS z [...].03.2015 r. wskazano, że M. S. nie jest niezdolny do pracy. W stanie faktycznym tej sprawy organ miał podstawy, aby przyjąć, że w wykazanych przerwach od [...].02.1997 r. do [...].04.2001 r., od [...].05.2002 r. do [...].11.2009 r., od [...].03.2011 r. do [...].04.2013 r. oraz od [...].12.2014 do [...].10.2018 r. w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe nie zaistniały żadne szczególne okoliczności, które uniemożliwiły kontynuowanie zatrudnienia. Skarżący nie przedłożył żadnej dodatkowej dokumentacji, która pozwalałaby przyjąć, że to stan zdrowia przed ustaloną datą całkowitej niezdolności do pracy mógł mieć wpływ na kwestię podjęcia zatrudnienia. Zgodnie z orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z [...].01.2015 r. skarżący nie był w czasie wydawania tego orzeczenia niezdolny do pracy, co potwierdziła Komisja Lekarska ZUS. Z akt sprawy nie wynikają nadto żadne inne okoliczności, które można byłoby zakwalifikować jako szczególne w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, które nie pozwoliły na kontynuowanie zatrudnienia we wskazanych przerwach w opłacaniu składek. Trafnie przy tym organ wskazał, że prowadzenie działalności gospodarczej bez odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne nie może być uznane za szczególną okoliczność, o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach. Organ w sprawie tej wziął pod uwagę istotne okoliczności sprawy. Powoływane w skardze okoliczności dotyczące sytuacji materialnej i życiowej skarżącego nie mogą stanowić samoistnej podstawy do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Organ w sprawie tej nie kwestionował obecnej niezdolności do pracy skarżącego ani sytuacji materialnej, jednakże pojęcie szczególnych okoliczności, o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS odnoszone musi być do okoliczności, które uniemożliwiły wypracowanie świadczenia w trybie zwykłym. Ocena dokonana przez organ w tym zakresie nie była dowolna i zaskarżona decyzja nie narusza prawa. Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 w zw. z art. 119 pkt 2 i art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.), orzekł jak w wyroku. ----------------------- 1