II SA/Wa 2316/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Piotr Borowiecki, Sędzia WSA Ewa Radziszewska-Krupa, Asesor WSA Anna Pośpiech-Kłak (spr.), po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 21 czerwca 2024 r. sprawy ze skargi P. A. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2023 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] września 2023 r. nr [...], na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r., poz. 1251), zw. dalej "ustawą" odmówił P. A., zw. dalej "skarżący", przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu decyzji Prezes ZUS wskazał, że przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy na podstawie art. 83 ww. ustawy jest możliwe, gdy spełnione są następujące przesłanki: wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym; nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności; nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Warunki wynikające z tego przepisu muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Prezes ZUS nadmienił, że z uwagi na wystąpienie w sprawie szczególnych okoliczności, skarżący miał przyznaną rentę z tytułu całkowitej niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Jednak aktualny stan faktyczny obrazuje, że okoliczności przyznania skarżącemu świadczenia w drodze wyjątku uległy zmianie. Ze zgromadzonej dokumentacji rentowej wynika, że dochód rodziny, który stanowi średnie wynagrodzenie z tytułu zatrudnienia żony oraz dochód z działalności gospodarczej matki wynosi 9372,15 zł, co daje średni miesięczny dochód na osobę w rodzinie na poziomie 1874,43 zł brutto i jest wyższy od kwoty najniższej emerytury, która od dnia 1 marca 2023 r. wynosi 1588,44 zł brutto. W ocenie Prezesa ZUS przypadający dochód na osobę w rodzinie może nie zaspokajać wszystkich potrzeb życiowych skarżącego jednakże trudno uznać, iż nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych, zatem nie można uznać, że pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania. Nadto podniesiona okoliczność nie zamieszkiwania z żoną i prowadzenie gospodarstwa domowego z rodzicami i bratem, nie zwalnia żony z obowiązków wynikających z założenia rodziny. Skargę na powyższą decyzję wniósł P. A. Zaskarżając decyzję w całości, zarzucił: - błędne uznanie, że dochód przypadający na osobę w rodzinie skarżącego pozwala na zaspokojenie niezbędnych potrzeb, w sytuacji gdy skarżący nie jest w stanie zaspokoić swoich podstawowych potrzeb, - błędne uznanie, że żona odwołującego winna przyczyniać się do zaspokajania potrzeb męża, w sytuacji gdy małżonkowie zamieszkują oddzielnie, z kolei odwołujący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z rodzicami wobec czego organ przy określeniu dochodu niesłusznie wziął pod uwagę zarówno dochody rodziców odwołującego jak i jego żony łącznie, - pominięcie okoliczności, iż sytuacja osobista i finansowa odwołującego się od czasu ostatniego przyznania renty w drodze wyjątku nie uległa poprawie. Wskazując na powyższe zarzuty skarżący wniósł o zmianę zaskarżonej decyzji i przyznanie do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu skargi skarżący podniósł, że w dalszym ciągu pozostaje niezdolny do pracy, jak również że ma orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności. Nadmienił, że zamieszkuje z rodzicami i bratem, z którymi to osobami prowadzi wspólne gospodarstwo domowe. Ojciec skarżącego jest osobą bezrobotną, z kolei jego brat kontynuuje edukacje, przez co nie osiąga żadnych dochodów. Jedyną osobą osiągającą dochód we wspólnym gospodarstwie domowy jest jego matka, która utrzymuje dom, opłaca rachunki oraz zaspokaja wszelkie potrzeby rodziny. Faktem jest, że ma żonę, jednakże zamieszkuje ona wraz z swoimi rodzicami, wobec czego nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego. Co równie istotne, poprzez fakt oddzielnego zamieszkiwania małżonków, żona nie jest w stanie partycypować w kosztach jego utrzymania bowiem swój dochód przeznacza na zaspokojenie własnych potrzeb, w tym potrzeb mieszkaniowych. Kolejno, skarżący podniósł, że jego obecna sytuacja finansowa i osobista jest niezwykle trudna. W dalszym ciągu pozostaje w leczeniu onkologicznym, zmaga się z padaczką, regularnie przyjmuje leki oraz wizytuje [...] Onkologii w [...] z uwagi na złośliwy guz mózgu ([...] 4 stopnia). Nadal wy wymaga stałej i systematycznej opieki. Ponadto ponosi znaczne koszty związane z zakupem leków, dojazdem do lekarzy i specjalistów, na badania, a nadto korzysta ze specjalnej diety, kupuje zioła, naturalne produkty wobec czego średnio sam koszt wyżywienia stanowi wydatek rzędu 1500-1800 zł/m-c. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS, podtrzymując dotychczasową argumentację, wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zważył co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tj. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, wchodzi tutaj w grę kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywana pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów odnoszących się do słuszności rozstrzygnięcia. Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2023 r. poz. 259), zw. dalej "p.p.s.a.". Oceniając zaskarżoną decyzję w świetle powołanych wyżej kryteriów Sąd stwierdził, iż skarga zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ww. ustawy ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. W myśl natomiast przepisu art. 124 ww. ustawy, w postępowaniu w sprawach o świadczenia w niej określone stosuje się przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Prezes ZUS podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku jest więc związany regułami postępowania administracyjnego, określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. W szczególności winien on przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 k.p.a.), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.), ocenić na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a. W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie Prezes ZUS uchybił wskazanym regułom postępowania, bowiem nie rozpatrzył w sposób pełny i wnikliwy wszystkich okoliczności faktycznych sprawy w świetle przesłanek z art. 83 ust. 1 ww. Zaskarżona decyzja została więc wydana co najmniej przedwcześnie, z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3 k.p.a. w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Przyczyną odmowy przyznania skarżącemu renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku było stwierdzenie przez organ, że w przypadku skarżącego niespełniona jest przesłanka nieposiadania niezbędnych środków utrzymania. Zdaniem Sądu powyższa ocena została dokonana przez organ z pominięciem istotnych w sprawie okoliczności. Powyższe stwierdzenie organu zostało poprzedzone ustaleniem średniomiesięcznego dochodu przypadającego na jednego członka rodziny. Organ ustalając dochód przypadający na jednego członka rodziny uwzględnił wynagrodzenie za pracę otrzymywane przez żonę skarżącego mimo, iż skarżący, zarówno w uzasadnieniu wniosku, jaki i w złożonym oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątkowym i o sytuacji materialnej, wyraźnie oświadczył, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z ojcem, matką i bratem. Natomiast jego żona zamieszkuje ze swoimi rodzicami. Okoliczność tę potwierdza protokół z dnia [...] września 2023 r. (k- 99 akt administracyjnych) sporządzony po przeprowadzonej rozmowie z matką skarżącego, jak również oświadczenie przedłożone do akt sprawy (k-102) w dniu [...] września 2023 r. Co więcej, w aktach administracyjnych (k-104) znajduje się również wydruk z dnia 29 września 2023 r. z ZUS PESEL-KEP który obrazuje, że żona skarżącego K. .A. zamieszkuje pod adresem: ul. [...], [...]. Wydruk ten potwierdza, że jest to inny adres zamieszania niż deklarowany przez skarżącego (ul. [...] [...]) i uprawdopodabnia okoliczność, że małżonkowie nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego. Sąd dostrzegł również, że we wniosku skarżący oświadczył, że popiera zasiłek w wysokości 215 zł. Okoliczność ta jest całkowicie pominięta w ustaleniach przez organ. Organ nie wyjaśnia jaki to jest rodzaj zasiłku. A to ma tym bardziej znaczenie, że skoro skarżącemu został przyznany zasiłek z pomocy społecznej, to musiał spełniać kryterium dochodowe określone w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (wyjątek stanowi zasiłek pielęgnacyjny), a takiego kryterium nie spełniałby, gdyby prowadził z żoną wspólne gospodarstwo domowe. Natomiast argumentacja organu, że nieprowadzenie z żoną wspólnego gospodarstwa domowego nie zwalnia żony z obowiązków wynikających z założenia rodziny nie może prowadzić do wniosku, że w okolicznościach niniejszej sprawy skarżący posiada faktycznie niezbędne środki utrzymania. Innymi słowy, skoro organ doszedł do wniosku, że skarżący nie spełnia kryterium materialnego i posiada niezbędne środki utrzymania, mimo że skarżący jednoznacznie twierdzi, że tak nie jest, to powinien tę kwestię szczegółowo przedstawić w uzasadnieniu decyzji. Niewystarczające w takiej sytuacji jest skonkludowanie tej okoliczności dwoma ogólnymi zdaniami. Reasumując stwierdzić należy, że Prezes ZUS naruszył art. 7 k.p.a., zgodnie z którym organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względnie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Jak wynika zarazem z art. 77 § 1 k.p.a., organ administracji publicznej obowiązany jest w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, przy czym wedle art. 80 k.p.a. organ ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Ponadto, w myśl art. 107 § 3 k.p.a. uzasadnienie faktyczne decyzji powinno zawierać w szczególności wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, a uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Takich wymogów nie spełnia zaskarżona decyzja. W tej sytuacji należało uchylić zaskarżoną decyzję z uwagi na naruszenie ww. przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Rozpatrując ponownie sprawę Prezes ZUS uwzględni ocenę prawną zawartą w niniejszym wyroku. W razie potrzeby uzupełni materiał dowody, a następnie przeanalizuje wszystkie zgromadzone w sprawie dowody oraz dokona rzetelnej ich oceny w świetle przesłanek z art. 83 ust. 1 ww. ustawy. Ocena ta powinna znaleźć swoje odzwierciedlenie w uzasadnieniu wydanej decyzji. Mając powyższe na względzie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.