II SA/Wa 2304/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Marcinkowska, Sędzia WSA Sławomir Antoniuk, Sędzia WSA Danuta Kania (spr.), po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 22 maja 2024 r. sprawy ze skargi małoletnich J. B., P. B. i I. B. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego Z. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2023 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku oddala skargę

Przedmiotem skargi małoletnich J. B., P. B. i I. B. (dalej: "Skarżący") reprezentowanych przez przedstawicielkę ustawową Z. B., jest decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS", "organ II instancji") z dnia [...] października 2023 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. Z akt sprawy wynika, że pismem z dnia [...] sierpnia 2023 r. Z. B. zwróciła się do Prezesa ZUS o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletnich dzieci: J. B., P. B. i I. B. po zmarłym ojcu R. B.. W uzasadnieniu wniosku wskazała, że jest osobą bezrobotną, zarejestrowaną w Powiatowym Urzędzie Pracy w [...], bez prawa do zasiłku. Podkreśliła, że sytuacja materialna małoletnich dzieci jest bardzo trudna, bowiem na skutek śmierci ojca nie otrzymują alimentów z funduszu alimentacyjnego. Decyzją z dnia z dnia [...] października 2023 r. nr [...] Prezes ZUS, na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r., poz. 1251 ze zm.), dalej: "ustawa o emeryturach i rentach z FUS", odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia dla małoletnich dzieci. W uzasadnieniu organ powołał art. 83 ww. ustawy. Wskazał, że przyznanie renty rodzinnej na podstawie ww. przepisu jest możliwe, gdy spełnione są następujące przesłanki: wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym; nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności; nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek; nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Organ podkreślił, że warunki określone w ww. przepisie muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Organ zaznaczył, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej. Powołując się na dokumentację znajdującą się w aktach rentowych organ stwierdził, że udokumentowano jedynie 8 miesięcy i 23 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych R. B. (ojca dzieci). W 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci wymienionego, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, nie udokumentowano żadnego z tych okresów. Pierwsze udowodnione objęcie ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi ojca dzieci nastąpiło w dniu [...] lutego 1999 r., tj. w wieku 23 lat. W latach 1999-2000, 2000-2002, 2003-2023 wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez ojca dzieci zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Jednocześnie w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych przerwach wobec ojca dzieci nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy i nie zostały wykazane żadne inne szczególne okoliczności uniemożliwiające wykonywanie zatrudnienia oraz objęcie ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Organ zaznaczył przy tym, że przez szczególne okoliczności należy rozumieć zdarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu ubezpieczenia. Podsumowując organ stwierdził, że w okolicznościach sprawy brak jest podstaw do przyznania małoletnim dzieciom wnioskowanego świadczenia. Przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlega również sytuacja materialna wnioskodawców, jednakże nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Pismem z dnia 25 października 2023 r. Z. B. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na powyższą decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] października 2023 r. zarzucając sprzeczność ustaleń organu z treścią zgromadzonego materiału dowodowego oraz niewyjaśnienie wszystkich istotnych okoliczności sprawy. W związku z powyższym wniosła o zmianę zaskarżonej decyzji i przyznanie małoletnim prawa do renty rodzinnej w drodze wyjątku, względnie o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia. W uzasadnieniu skargi Z. B. wskazała, że stanowisko organu jest nieuzasadnione i bezpodstawne, bowiem w sprawie zostały spełnione wszystkie przesłanki z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Brak udokumentowania przez ojca małoletnich dzieci wymaganych okresów składkowych i nieskładkowych nie może stanowić powodu odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. Podniosła również, że małoletnie dzieci są uczniami szkoły podstawowej. Syn I. cierpi na astmę. Dzieci mają swoje pasje i marzenia, jednak ze względu na trudną sytuację materialną nie mogą ich realizować. Zaznaczyła, że choruje na serce i nadciśnienie. Nadal jest zarejestrowana w Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna i intensywnie poszukuje pracy. W chwili obecnej rodzina żyje ze środków uzyskiwanych z pomocy społecznej, dzięki którym ponosi wydatki na utrzymanie mieszkania oraz na zwykłe życie. Podkreśliła, że sytuacja małoletnich dzieci jest wyjątkowa, w związku z czym powinny otrzymywać rentę po zmarłym ojcu. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o oddalenie skargi podtrzymując stanowisko jak w zaskarżonej decyzji. W piśmie procesowym z dnia 25 marca 2024 r. Z. B. ponownie zwróciła uwagę na bardzo trudną sytuację materialną małoletnich dzieci podkreślając, że źródłem ich utrzymania są zasiłki z OPS. Wskazała, że jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku. Obecnie jest w 5-tym miesiącu ciąży, prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe wraz z pięciorgiem dzieci. Wskazała również, że przyznanie małoletnim dzieciom wnioskowanego świadczenia zapewniłoby im niezbędne środki utrzymania. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Na wstępie wskazać należy, że zgodnie z art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023r., poz. 1634 ze zm.), dalej: "p.p.s.a.", sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. W niniejszej sprawie Prezes ZUS wniósł o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym, zaś strona skarżąca nie zażądała przeprowadzenia rozprawy. W związku z powyższym Sąd rozpoznał sprawę w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów (art. 120 p.p.s.a.). Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 2492 ze zm.) oraz art. 3 § 1 p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta polega na ocenie zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. W myśl art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności (§ 2). Skarga oceniana w świetle powyższych kryteriów nie zasługuje na uwzględnienie i podlega oddaleniu. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego spełnienia wszystkich wymienionych w przepisie przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Ocena, czy w danej sprawie spełnione zostały przesłanki z art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS należy do organu, który okoliczności danej sprawy musi poddać należytej analizie czyniąc zadość regułom postępowania dowodowego określonym w Kodeksie postępowania administracyjnego. To jednak strona wnioskująca o wszczęcie postępowania w sprawie powinna wykazać wszelkie okoliczności, wiążące się z dochodzonym świadczeniem. Nałożony na organ obowiązek zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego zgodnie z regułami określonymi w art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a., nie zwalnia bowiem strony postępowania od współudziału w realizacji tego obowiązku. Decyzja wydana na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS ma charakter uznaniowy. Sądowa kontrola takiej decyzji, jakkolwiek ma ograniczony zakres, to jednak wymaga zbadania, czy zaskarżona decyzja nie nosi cech dowolności, tj. czy organ administracji wybrał prawnie dopuszczalny sposób rozstrzygnięcia sprawy oraz czy wyboru takiego dokonał po ustaleniu i rozważeniu istotnych dla sprawy okoliczności. Kontrolując decyzję uznaniową sąd nie jest natomiast uprawniony do dokonywania oceny tego, w jaki sposób organ administracji - wypełniając treści kryteriów słusznościowych czy celowościowych - realizuje określoną politykę stosowania prawa administracyjnego. W konsekwencji, w sprawach uznania administracyjnego sąd bada, czy decyzja organu nie jest arbitralna (dowolna) lub podjęta przy użyciu niedozwolonych kryteriów. W niniejszej sprawie Z. B. domagała się przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla trojga małoletnich dzieci po zmarłym ojcu R. B.. Trafnie zatem organ wskazał, iż w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlegało spełnienie warunków do uzyskania renty przez osobę zmarłą, a następnie przez członków rodziny osoby zmarłej. Z akt sprawy nie wynika, aby brak wymaganego okresu ubezpieczenia zmarłego ojca dzieci, warunkujący uzyskanie świadczenia na zasadach ogólnych, spowodowany był zaistnieniem szczególnych okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Przesłanka "szczególnych okoliczności" określona została przez ustawodawcę w postaci zwrotu ocennego, wymagającego od organu ustalenia odpowiednich faktów oraz ich oszacowania co do skali czy natężenia ich wystąpienia tak, aby można było tym faktom przypisać status okoliczności szczególnych. Dopiero kiedy ma miejsce ustalenie wystąpienia powyższych przesłanek, uruchomiona zostaje konstrukcja decyzji uznaniowej, na gruncie której organ może przyznać przedmiotowe świadczenie. Ponadto, świadczenie to może być przyznane "na zasadzie wyjątku", co wzmacnia uznaniowy charakter decyzji oraz wskazuje na zaostrzenie sposobu szacowania w ramach oceny faktów "szczególnych okoliczności" stanowiących najistotniejszą przesłankę merytoryczną, decydującą o zaktualizowaniu się możliwości przyznania tego świadczenia. Za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków, przy czym owo zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby (por. wyrok NSA z dnia 16 czerwca 2000 r., sygn. akt II SA 306/00, niepubl.; wyrok NSA z dnia 18 czerwca 2021 r. sygn. akt III OSK 3883/21; CBOSA). Co istotne, zaistnienie tego rodzaju zdarzenia bądź stanu winno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy (por. wyrok NSA z dnia 12 grudnia 2020 r., sygn. akt I OSK 37/20; CBOSA). Z akt sprawy wynika, że w ciągu 47 lat życia ojca małoletnich dzieci udokumentowano jedynie 8 miesięcy i 23 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych (pierwsze objęcie okresem ubezpieczenia - jak ustalił organ - miało miejsce dopiero w dniu [...] lutego 1999 r., tj. w wieku 23 lat). Natomiast w dziesięcioleciu przypadającym przed dniem śmierci (w dacie śmierci ojciec dzieci nie pozostawał w zatrudnieniu), zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - nie udokumentowano żadnego okresu ubezpieczenia. Z akt sprawy nie wynika, aby w odnotowanych przez organ przerwach w ubezpieczeniu, tj. w latach 1999-2000, 2000-2002, 2003-2023, wobec zmarłego ojca dzieci była orzeczona całkowita, czy choćby częściowa, niezdolność do pracy. W toku postępowania administracyjnego nie została przedstawiona jakakolwiek dokumentacja medyczna dotycząca jego osoby. Organ - biorąc pod uwagę ustalenia faktyczne poczynione na datę wydania zaskarżonej decyzji - nie miał zatem podstaw by przyjąć, że przyczyną braku uprawnień ojca dzieci do uzyskania renty w trybie zwykłym był stan zdrowia bądź inne obiektywne zdarzenia zewnętrzne. Z akt sprawy nie wynika również, aby wymieniony w okresach pozostawania poza ubezpieczeniem aktywnie poszukiwał pracy w celu wypracowania stażu ubezpieczeniowego uprawniającego do nabycia uprawnień do świadczenia na ogólnych zasadach. W świetle powyższego skarga nie podlegała uwzględnieniu. W sprawie nie doszło do naruszenia art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, bowiem organ - w oparciu o materiał dowodowy zgromadzony na datę wydania zaskarżonej decyzji - nie miał podstaw by przyjąć, że przyczyną braku wymaganego okresu ubezpieczenia zmarłego ojca małoletnich były szczególne okoliczności w rozumieniu ww. przepisu. Jak podkreśla się w orzecznictwie, przyznanie świadczenia na podstawie omawianego przepisu jest możliwe tylko w przypadku, gdy ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności, nie spełnia on wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym jest zasadne. Konieczne jest zatem wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności (por. wyrok NSA z dnia 21 lipca 2023 r., sygn. akt III OSK 1831/22; z dnia 14 lutego 2024 r. sygn. akt III OSK 645/23; publ. CBOSA). Okoliczności te w niniejszej sprawie nie zostały jednak wykazane. Nie jest również trafny zarzut naruszenia przepisów postępowania administracyjnego poprzez nieustalenie w sposób wyczerpujący okoliczności faktycznych sprawy. Jak już wyżej wskazano, spoczywający na organie administracji obowiązek poczynienia niezbędnych ustaleń faktycznych nie zwalnia wnioskodawcy od przedstawiania dowodów na okoliczność zaistnienia określonych przesłanek z art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. W prawie administracyjnym istnieje zasada oficjalności obligująca organ do zebrania i wszechstronnego rozpatrzenia materiału dowodowego. Nie może to jednak prowadzić do nakładania na organ nieograniczonego obowiązku poszukiwania dowodów na okoliczności podnoszone przez stronę. Jak wskazał Naczelny Sad Administracyjny w wyroku z dnia 19 listopada 2010 r., sygn. akt I OSK 1282/10 (publ. CBOSA), "w postępowaniu o świadczenie w drodze wyjątku to osoba zainteresowana powinna wskazać wszelkie dowody i okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem". Z. B. takich dowodów nie przedstawiła, zaś ustalenia organu, poczynione zgodnie z wymogami określonymi w art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., prowadzą do jednoznacznego wniosku, że brak wypracowania przez zmarłego ojca dzieci wymaganego 5-letniego stażu ubezpieczeniowego w ostatnim 10-leciu przed datą śmierci, nie było następstwem wystąpienia szczególnych okoliczności, o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. W świetle powyższego Prezes ZUS trafnie uznał, iż kluczowa w sprawie niniejszej przesłanka "szczególnych okoliczności", z powodu których ojciec dzieci nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, nie została w niniejszej sprawie spełniona. W konsekwencji prawidłowo stwierdził, że brak jest podstaw do przyznania małoletnim renty rodzinnej w drodze wyjątku. Bez istotnego znaczenia dla podjętego rozstrzygnięcia pozostaje również kwestia statusu matki małoletnich jako osoby bezrobotnej bez prawa do zasiłku oraz jej sytuacja zdrowotna. Kluczowe jest bowiem, o czym była już mowa powyżej, spełnienie przez osobę zmarłą ustawowych przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, co w niniejszej sprawie nie miało miejsca. Końcowo, odnosząc się do powoływanej w toku postępowania trudnej sytuacji materialnej małoletnich dzieci Sąd stwierdza, że nie może ona skutkować przyznaniem renty rodzinnej w drodze wyjątku. Omawiane świadczenie nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym według potrzeb ze względu na aktualną, trudną sytuację materialną i zdrowotną wnioskodawcy. Jest to świadczenie, które może być przyznane w razie nieznacznego, w zakresie wymaganego okresu ubezpieczenia, niedopełnienia warunków do uzyskania renty na zasadach ogólnych przez osobę zmarłą. Taka sytuacja, jak wynika z powyższych rozważań, nie miała miejsca w rozpatrywanej sprawie. Mając na względzie wszystko powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 i art. 119 pkt 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.