II SA/Wa 2167/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Kwiecińska (spr.), Sędzia WSA Agnieszka Góra-Błaszczykowska, Asesor WSA Joanna Kruszewska-Grońska, , , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 11 września 2020 r. sprawy ze skargi E. L. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia rentowego w drodze wyjątku oddala skargę

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lipca 2019 r. nr [...] na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2018 r., poz. 1270 ze zm.) odmówił E. L. przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu decyzji organ nadmienił, iż zgodnie z art. 83 ww. ustawy ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku na podstawie art. 83 jest możliwe, gdy spełnione są łącznie wszystkie przesłanki wymienione w przepisie. Z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że ubezpieczona pobiera emeryturę w trybie zwykłym. Prezes ZUS wyjaśnił, że przepisy ww. ustawy z uwagi na uznaniowy charakter świadczenia określonego w art. 83 ustawy, nie przewidują zbiegu tego świadczenia ze świadczeniami ustawowymi przyznawanymi przez organy emerytalno-rentowe. Biorąc pod uwagę, że strona jest uprawniona do świadczenia przyznanego przez organ emerytalno-rentowy w trybie zwykłym, nie spełnia jednej z przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W związku ze stanem faktycznym przedstawionym w sprawie organ nie znalazł podstaw do przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ustawy. E. L. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2019 r. nr [...]. Stwierdziła, że organ nie dokonał prawidłowego ustalenia stanu faktycznego sprawy. Podkreśliła iż jest całkowicie niezdolna do pracy od dnia [...] kwietnia 2003 r. W treści odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej odrzucenie, uznał bowiem, iż nie ma podstaw, aby uznać ją za skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2019 r. nr [...]. W piśmie z dnia 11 października 2019 r skarżąca oświadczyła, iż ww. skarga została wniesiona od decyzji Prezesa ZUS wydanej w przedmiocie przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga nie mogła zostać uwzględniona. Przypomnieć należy, że zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. W doktrynie i orzecznictwie sądów administracyjnych jednolicie przyjmuje się, że powyższa regulacja ma charakter szczególny, bowiem pozwala na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Podkreśla się przy tym, że świadczenia w drodze wyjątku nie mają charakteru roszczeniowego, są bowiem finansowane z budżetu państwa (art. 84 tej ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Nie oznacza to jednak, że organ ma całkowitą swobodę i dowolność, bowiem przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego spełnienia wszystkich przesłanek. Kontrolując podjętą w sprawie decyzję, Sąd stwierdził, że nie narusza ona prawa. Prezes ZUS prawidło bowiem przyjął, że świadczenie w drodze wyjątku może zostać przyznane wyłącznie osobie, która nie spełnia warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Za przyjęciem takiego stanowiska przemawia literalna wykładnia przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, w którym ustawodawca – poprzez posłużenie się sformułowaniem "którzy" – odniósł opisane w nim obligatoryjne przesłanki zarówno do samego ubezpieczonego, jak również do pozostałym po nim członków jego rodziny. Przyjąć więc należy, że dopiero niespełnianie ustawowych warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym otwiera uprawienie osoby ubezpieczonej i pozostałych po niej członków rodziny do ubiegania się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Skoro zatem w niniejszej sprawie bezspornym jest, że w dacie orzekania przez organ Skarżąca była uprawniona do pobierania emerytury w trybie zwykłym, to nie sposób przyjąć, że nie spełniała ona warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury, jako obligatoryjnej przesłanki do uzyskania wyjątkowego świadczenia. Niezależnie od powyższego wskazać trzeba, że w orzecznictwie wielokrotnie wskazywano, że przepisy ustawy o emeryturach i rentach z FUS, z uwagi na uznaniowy charakter świadczenia określonego w jej art. 83 ust. 1, nie przewidują zbiegu tego świadczenia ze świadczeniami ustawowymi przyznawanymi przez organy emerytalno-rentowe (por. wyroki NSA: z dnia 4 lipca 2001 r. o sygn. akt II SA 388/01; z dnia 11 marca 2015 r. o sygn. akt I OSK 2728/14; z dnia 25 listopada 2015 r. o sygn. akt I OSK 2271/815; z dnia 23 marca 2017 r. o sygn. akt I OSK 1279/16; orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w internetowej bazie orzeczeń pod adresem: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Także Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 9 stycznia 2012 r. o sygn. akt III UK 36/11 podkreślił, że przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. wprost wyłącza możliwość otrzymywania świadczenia w drodze wyjątku przez osoby pobierające własne świadczenia emerytalne lub rentowe. Nie mają one możliwości ubiegania się o świadczenie wyjątkowe na zasadzie wyboru świadczenia korzystniejszego. Zasadą jest niedopuszczalność łączenia świadczeń zwykłych i nadzwyczajnych. W konsekwencji stwierdzić należało, że już tylko z tych względów zasadnie odmówiono przyznania Skarżącej świadczenia w drodze wyjątku. Oparcie się przez organ wyłącznie na niespełnieniu jednej z obligatoryjnych przesłanek Sąd uznał za dopuszczalne, bowiem w orzecznictwie wskazuje się, że niespełnienie już tylko jednej przesłanki z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uniemożliwia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku na podstawie tego przepisu, a w konsekwencji podważa celowość rozważania spełnienia pozostałych przesłanek określonych w tym przepisie (por. wyrok NSA z dnia 22 października 2012 r. o sygn. akt I OSK 1207/10). Raz jeszcze podkreślić należy, że świadczenia w drodze wyjątku nie mają charakteru roszczeniowego, finansowane są z budżetu państwa, a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a ich przyznanie uzależnione jest od łącznego spełnienia wszystkich przesłanek ustawowych. Dodać należy, że tego rodzaju świadczenia nie mają również charakteru świadczeń socjalnych, przyznawanych wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Nawet najtrudniejsza sytuacja rodzinna i majątkowa osoby zainteresowanej w momencie złożenia wniosku na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie może zatem uzasadniać przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Omawiane świadczenie ma charakter wyjątkowy z tego względu, że jego przyznanie nie jest uzależnione tylko od sytuacji materialnej czy zdrowotnej wnioskującej strony, ale wymaga również spełnienia pozostałych przesłanek, w tym przesłanki niespełnienia warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym, co zostało już wyżej wyjaśnione. W ocenie Sądu osoby pobierające własne świadczenia emerytalne nie mają możliwości ubiegania się o świadczenie wyjątkowe na zasadzie wyboru świadczenia korzystniejszego. Dodać należy, że w niniejszej sprawie nie znajduje zastosowania art. 95 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, który to przepis umożliwia wybór korzystniejszego świadczenia, ale wyłącznie w razie zbiegu świadczeń przyznawanych w trybie zwykłym. Sąd dostrzega trudną sytuację materialną skarżącej, wynikającą z wysokości świadczenia otrzymywanego przez skarżącą w ramach tzw. emerytury kapitałowej. Możliwość uzupełnienia tego świadczenia w ramach instytucji "świadczenia w drodze wyjątku" wymagałaby jednak interwencji ustawodawczej. Sąd natomiast nie jest uprawniony do takiej interpretacji przepisów, która miałaby charakter prawotwórczy. Sąd administracyjny nie może zastępować ustawodawcy i "uzupełniać" obowiązującą regulację prawną przez dokonywanie wykładni prawotwórczej (por. wyrok NSA z 14 lipca 2020 r., sygn. akt I OSK 2724/19, CBOSA). Z tych wszystkich względów skarga nie mogła zostać uwzględniona. Sąd nie stwierdził by w sprawie naruszono przepisy prawa materialnego. Organ nie uchybił również przepisom postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. Jednocześnie Sąd wyjaśnia, iż nie jest uprawniony do kontrolowania orzeczeń sądów powszechnych, w tym także wyroku Sądu Okręgowego w T. z dnia [...] listopada 2009 r., który został wskazany w skardze. Z kolei pismo z dnia [...] stycznia 2020 r., z uwagi na wyjaśnienie zawarte w kolejnym piśmie z dnia [...] lutego 2020 r., zostało potraktowane jako pismo procesowe złożone do niniejszej sprawy. W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie obowiązany był skargę oddalić, o czym orzekł na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325).