II SA/Wa 1866/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Antoniuk (spr.), Sędzia WSA Joanna Kube, Asesor WSA Arkadiusz Koziarski, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 22 marca 2024 r. sprawy ze skargi małoletniej A. R. reprezentowanej przez opiekuna prawnego D. R. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2023 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z [...] stycznia 2023 r. nr [...], na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2022 r. poz. 504); powoływanej dalej jako ustawa o emeryturach i rentach z FUS, po rozpatrzeniu wniosku małoletniej A.R. reprezentowanej przez opiekuna prawnego D.R. o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłej matce, odmówił przyznania żądanego świadczenia. W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że zgodnie z powołanym wyżej przepisem, świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Podał, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie, a brak jednego z nich powoduje niemożność przyznania tego świadczenia. Jak wynika z akt sprawy dochód rodziny wynosi 3.375,667 zł brutto (średnie miesięczne wynagrodzenie z tytułu umowy o pracę babci wnioskodawczyni z ostatnich 3 miesięcy – 2.875,67 zł oraz alimenty – 500 zł). Wykazany dochód przypadający na jednego członka rodziny w kwocie 1.687,84 zł jest wyższy od kwoty najniższej emerytury, która od 1 marca 2022 r. wynosi 1.338,44 zł brutto i będzie się zwiększał w związku z zawartą od 1 grudnia 2022 r. umową zlecenia. W ocenie organu dochód przypadający na osobę w rodzinie może nie zaspokajać wszystkich potrzeb życiowych małoletniego dziecka, jednak trudno uznać, że nie pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania, a zatem brak jest podstaw do przyznania wnioskodawczyni renty rodzinnej do pracy w drodze wyjątku. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie małoletnia A.R. reprezentowana przez opiekuna prawnego D.R. zakwestionowała decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] stycznia 2023 r. uznając ją za krzywdzącą i wnosząc o jej uchylnie i przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Zaskarżonemu rozstrzygnięciu zarzuciła naruszenie: 1. przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7 K.p.a. w zw. z art. 8 K.p.a., art. 77 § 1 K.p.a. w zw. z art. 78 § 1 K.p.a. w zw. z art. 80 K.p.a,. poprzez zaniechanie wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy w zakresie podnoszonych w jej toku twierdzeń co do faktycznego braku możliwości ponoszenia usprawiedliwionych kosztów utrzymania małoletniej, nad którą sprawuje samodzielną opiekę i oparcie się w tym zakresie wyłącznie na wysokości dochodu rodziny (w łącznej wysokości 3.375,67 zł brutto) oraz jej zestawienie z kwotą najniższej emerytury (która wynosi 1.338,44 zł brutto), co doprowadziło do braku indywidulanego podejścia do jej sytuacji osobistej i majątkowej, a w konsekwencji do niewłaściwych ustaleń w sprawie, 2. przepisów prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, poprzez jego błędną wykładnię i niezasadne uznanie, że przedstawione okoliczności faktyczne sprawy, dla których matka małoletniej skarżącej nie przepracowała wymaganych ustawowo okresów składkowych (w tymi z uwagi na jej młody wiek w chwili śmierci - 30 lat, urodzenie dwojga dzieci, wiążącego się z koniecznym okresem urlopu przed oraz po porodzie, okresowy brak możliwości podjęcia zatrudnienia w ramach urnowy o pracę ze względu na konieczność sprawowania samodzielnej opieki nad dziećmi, pozbawienia władzy rodzicielskiej ojca małoletniej, a także znikomego okresu, jakiego zabrakło matce dziecka do uzyskania świadczenia (1 miesiąca i 3 dni)), nie stanowią dostatecznej przesłanki do uznania ich jako szczególnych, co uniemożliwiło przyznanie żądanego świadczenia. Opiekun prawny małoletniej skarżącej wskazała, że z wynagrodzenia za pracę i alimentów utrzymuje rodzinę uiszczając stałe wydatki, tj. czynsz – 650 zł, energię elektryczną, gaz, abonament telefoniczny – 450 zł, bilety za komunikację – 110 zł. Z kolei koszty miesięcznego utrzymania dziecka, tj. żywność – ok. 700 zł, odzież i obuwie – ok. 100 zł, kosmetyki, artykuły higieny osobistej, chemia, środki czystości – ok. 50 zł, leki, artykuły medyczne – ok. 70 zł, zajęcia z języka angielskiego – ok. 50 zł, składa klasowa – ok. 10 zł, komunikacja – ok. 100 zł, wynoszą łącznie ok. 1.400 zł. Zaznaczyła, że sporadycznie korzysta z pomocy finansowej syna i synowej, gdyż ich sytuacja majątkowa nie pozwala na stałe dostarczanie środków utrzymania. Podkreśliła, że nieuzasadnione jest powoływanie się przez organ, co nie zostało uprawdopodobnione, na uzyskiwanie przez nią w przyszłości wyższego wynagrodzenia. Fakt objęcia opieki prawnej nad wnuczką powoduje, że jej możliwości zarobkowe są ograniczone. Musi zapewnić stałą opiekę w czasie, kiedy nie znajduje się ono w szkole. Harmonogram pracy musi być zatem dostosowany do zajęć dziecka, co powoduje, że nie jest w stanie podjąć innego zatrudnienia lub dodatkowej pracy dorywczej. Obecna sytuacja gospodarcza w kraju jest szczególnie trudna, wobec czego możliwości zmiany pracy na lepiej płatną także są niepewne. Ponadto, dziecko zmaga się z chorobą tarczycy, ma problemy z kręgosłupem (jest leczone w ramach NFZ endokrynologicznie i ortopedycznie), uczęszcza do ortodonty, a przy tym, z powodu śmierci matki wymaga wsparcia psychologicznego. Nadmieniła, że wykryto u niej nowotwór (raka piersi), który także wiąże się z koniecznością leczenia i pozostawania pod stałą opieką i obserwacją lekarską. W jej ocenie stanowisko organu, że pozyskiwane przez jej rodzinę dochody są wystarczające do zapewnienia minimum egzystencjalnego nie znajdują odzwierciedlenia w rzeczywistości. Obecnie wszelkie wydatki zostały możliwie najbardziej ograniczone. Powołując się na orzecznictwo sądowoadministracyjne podała, że wśród przesłanek uzasadniających przyznanie świadczenia w drodze wyjątku wymienia się sytuacje, w których danej osobie brakowało niewiele czasu, który jest wymagany do otrzymania wnioskowanego wsparcia, trudny stan rodzinny i majątkowy, skomplikowana sytuacja życiowa (w tym zwłaszcza choroby w rodzinie), a także szerokorozumiane zasady współżycia społecznego. W związku z powyższym, w jej ocenie, zarówno sytuacja życiowa wnuczki (utrata matki) oraz materialna kwalifikuje ją do przyznania żądanego świadczenia. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: W świetle art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym stosownie do § 2 art. 1 powołanej ustawy kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Rozpoznając sprawę w świetle powołanych powyżej kryteriów, należy stwierdzić, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS, zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Do przyznania świadczenia wszystkie przesłanki, o jakich mowa, powinny być spełnione łącznie. Brak spełnienia chociażby jednego warunku uniemożliwia wydanie decyzji przyznającej świadczenie. Z treści przedmiotowego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Analizując zgromadzony w rozpoznawanej sprawie materiał dowodowy należy podzielić stanowisko organu, że w sprawie nie występuje przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania, co eliminuje skarżącą z kręgu osób mogących otrzymać świadczenie w drodze wyjątku. Przepisy ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie zawierają definicji powyższego pojęcia. Zachodziła zatem konieczność wypracowania przez organ administracji oraz judykaturę sposobu jego rozumienia. W ocenie Sądu rację ma organ orzekający, że metodą wyjaśnienia spornego pojęcia powinno być odniesienie się do najniższej kwoty świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym. Uzasadnione jest bowiem twierdzenie, że najniższe świadczenie przyznawane w trybie zwykłym umożliwia zabezpieczenie podstawowych potrzeb uprawnionej osoby, przy czym chodzi tu jedynie o potrzeby natury podstawowej, które swym zakresem mogą znacznie odbiegać od potrzeb w szerszym znaczeniu. Przyjąć zatem należy, że kryterium niezbędnych środków utrzymania to wynik odniesienia sytuacji materialnej ubiegającego się o świadczenie do wysokości minimalnej emerytury, renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, renty socjalnej lub kryterium dochodowego przewidzianego w art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2023 r., poz. 901). W dotychczasowym orzecznictwie Naczelny Sąd Administracyjny przy ocenie tej przesłanki zalecał dokonanie porównania sytuacji materialnej ubiegającego się o świadczenie z wysokością świadczeń określonych w przepisach jako minimalne, a ponadto z uwzględnieniem potrzeb służących do zaspokojenia minimum egzystencji (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia: z dnia 7 sierpnia 2000 r., sygn. II SA 815/00; 27 września 2006 r., sygn. I OSK 1112/06; 16 kwietnia 2014 r., sygn. akt I OSK 121/14 oraz 15 maja 2015 r., sygn. akt I OSK 56/15, dostępne pod adresem: https://cbois.nsa.gov.pl). W niniejszej sprawie decydujące znaczenie ma okoliczność, że A.R. dysponuje niezbędnymi środkami utrzymania. Dochód na jednego członka dwuosobowej rodziny skarżącej, na który składa się wynagrodzenie jej babci z tytułu zatrudnienia w M. Sp. z o.o. z siedzibą w [...] – 2.875,67 zł i alimenty – 500 zł, czyli łącznie 3.375,67 zł brutto przekracza kwotę najniższej emerytury, która w dacie orzekania wynosiła 1.338,44 zł brutto. Na jedną zatem osobę w rodzinie przypada kwota 1.687,84 zł brutto. Skarżąca nie neguje, że dysponuje wskazaną kwotą, lecz uznaje ją za niewystarczającą, mając na względzie, iż opiekun prawny małoletniej samodzielnie ponosi koszty związane z utrzymaniem mieszkania i zaspokojeniem podstawowych potrzeb życiowych rodziny. Oznacza to że skarżąca dysponuje niezbędnymi środkami utrzymania w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Powyżej zaprezentowany pogląd posiada umocowanie w dotychczasowym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. Sądy administracyjne nie traktują minimalnej emerytury jako bezwzględnego wskaźnika, od którego zależy przyznanie bądź odmowa przyznania świadczenia w drodze wyjątku (przykładowo wyrok z dnia 30 maja 2008 r., sygn. akt I OSK 137/08; wyrok z dnia 16 marca 2010 r., sygn. akt I OSK 1721/09, dostępny pod adresem: https://cbois.nsa.gov.pl). Ma to jedynie na celu umożliwienie organom stosującym prawo indywidualizację decyzji w każdym rozpatrywanym przypadku. Ustalając niezbędne minimum dochodowe bierze się pod uwagę zwiększone wydatki osoby niezdolnej do samodzielnej egzystencji, która z tego tytułu otrzymuje świadczenie pielęgnacyjne. Podkreśla się także, iż "... oceniając czy w danej sprawie zachodzą przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń nie można też abstrahować od tego, że świadczenie określone w tym przepisie organ może przyznać tylko "w drodze wyjątku", a więc w sytuacjach zupełnie szczególnych. Chodzi przede wszystkim o przypadki, gdy dana osoba znajduje się w sytuacji faktycznej i prawnej, która uniemożliwia jej zdobycie ani ubieganie się o podstawowe środki utrzymania" – por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 kwietnia 2010 r., sygn. akt I OSK 150/10, dostępny pod adresem: https://cbois.nsa.gov.pl). Wobec powyższego uznać należy, że organ właściwie przyjął, iż po stronie skarżącej nie istnieje wymagana przez ustawodawcę przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania. Okolicznością niesporną jest bowiem to, że dochód na osobę w rodzinie skarżącej przewyższa kwotę najniższego świadczenia emerytalnego przyznawanego w trybie zwykłym. Powyższe skutkuje brakiem możliwości zastosowania w niniejszej sprawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS i przyznania jej renty rodzinnej w drodze wyjątku. Z tego względu zarzut skargi dotyczący naruszenia powołanego przepisu nie może odnieść zamierzonego skutku. W przedmiotowej sprawie nie naruszono przepisów procesowych. Organ przeprowadził w niniejszej sprawie postępowanie w sposób prawidłowy, podejmując wszelkie niezbędne kroki do dokładnego wyjaśnienia okoliczności faktycznych istotnych z punktu widzenia podjętego rozstrzygnięcia (art. 7 K.p.a.). W sposób wyczerpujący zebrał i rozpatrzył zgromadzony w sprawie materiał dowodowy (art. 77 § 1 K.p.a.), zaś podejmując zaskarżoną decyzję należycie ją uzasadnił czyniąc zadość wymogom z art. 107 § 3 w związku z art. 11 K.p.a. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wskazał, że przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Ocena tej niezbędności musi być dokonana z uwzględnieniem potrzeb służących zaspokojeniu minimum egzystencji. Jakkolwiek wykazany dochód z pewnością nie zaspokaja wszystkich potrzeb życiowych skarżącej, jednakże trudno na gruncie utrwalonego orzecznictwa uznać, iż nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych. Świadczenie z przepisu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy są one uzasadnione. Wobec tego należy przyjąć, że stanowisko organu jest prawidłowe. Ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o świadczenie na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS przez pryzmat posiadanych dochodów jest bowiem najbardziej obiektywna. Obiektywizmu tej oceny nie zapewniłoby posłużenie się – jako kryterium głównym – wydatkami, chociażby zdeterminowanymi nawet najbardziej uzasadnionymi potrzebami. Tym niemniej strona skarżąca jako miesięczne wydatki ponoszone na leki i artykuły medyczne małoletniego dziecka wskazała kwotę 70 zł, co nie wpływa znacząco na dochód na osobę w rodzinie. Skoro zatem w sytuacji skarżącej przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania nie zachodzi, to w myśl wcześniejszych wywodów i w kontekście kumulatywnego charakteru przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, jest to okoliczność eliminująca ją z grona osób, którym może być przyznane świadczenie w drodze wyjątku. Tym samym organ nie naruszył prawa odstępując od badania ustawowej przesłanki "szczególnych okoliczności" stojących na przeszkodzie w uzyskaniu świadczenia w trybie zwykłym. Ocena materiału dowodowego w kontekście ziszczenia powyższej przesłanki byłaby niezbędna w przypadku stwierdzenia, że przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania została spełniona. Jednocześnie Sąd zauważa, że rozstrzygnięcie w niniejszej sprawie nie uniemożliwia wystąpienia z ponownym wnioskiem o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, jednak tylko w sytuacji, gdyby zmianie uległy okoliczności faktyczne, w szczególności sytuacja materialna wnioskodawczyni. Z tych względów uznając, że zaskarżona decyzja nie narusza prawa, zaś zarzuty podniesione w skardze nie zasługują na uwzględnienie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634, z późn. zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.