II SA/Wa 1765/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Szmydt, Sędzia WSA Łukasz Krzycki (spr.), Asesor WSA Karolina Kisielewicz, , Joanna Głowala, Protokolant specjalista, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 sierpnia 2020 r. sprawy ze skargi I. F. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę

Zaskarżoną decyzją - przywołując art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2018 r., poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej "ustawą emerytalną" - odmówiono p. I. F., zwanemu dalej "Wnioskodawcą", przyznania świadczenia w drodze wyjątku (dalej jako "świadczenie"). W uzasadnieniu decyzji przywołano następujące okoliczności faktyczne i prawne uwarunkowania sprawy: - zgodnie z art. 83 ustawy emerytalnej ubezpieczonym, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać - w drodze wyjątku – świadczenia, w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie, - jak stąd wynika przyznanie świadczenia jest możliwe, gdy są spełnione następujące przesłanki - wnioskodawca: - jest lub był osobą ubezpieczoną, w rozumieniu ustawy emerytalnej, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania emerytury bądź renty wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie posiada niezbędnych środków utrzymania, - określone w przywołanym przepisie warunki muszą być spełnione łącznie - niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia, - z dokumentacji w aktach rentowych wynika, że orzeczeniem lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] lutego 2017 r. uznano Wnioskodawcę całkowicie niezdolnym do pracy; na przestrzeni [...] lat życia udokumentował on jedynie 18 lat, 7 miesięcy i 24 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych; ponadto - w 10-leciu przypadającym przed dniem zgłoszenia wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym - zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano 3 lata, 7 miesięcy i 18 dni, - w sprawach świadczeń przyznawanych w drodze wyjątku ważne są powody, dla których ubezpieczony nie mógł nabyć uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym; aby przyznać świadczenie w drodze wyjątku należy wziąć pod uwagę całokształt okoliczności w sprawie i ocenić je pod kątem szczególnych okoliczności, które spowodowały niespełnienie warunków do przyznania świadczenia na zasadach ustawowych; przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które - wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego - stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia, - w latach 1985-1992, 2000-2009 nie udowodniono żadnego okresu zatrudnienia lub innej działalności, popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, - w sprawie nie wykazano szczególnych okoliczności, uniemożliwiających przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia; w wymienionych przerwach nie orzeczono wobec Wnioskodawcy całkowitej niezdolności do pracy; w tym czasie nie było zatem przeszkód w podjęciu zatrudnienia i objęcia ubezpieczeniem, dla zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych, - ze znajdującej się w aktach rentowych dokumentacji wynika, że m.in. w okresach [...] – [...] maja 1999 r., [...] czerwca 1999 r. – [...] lipca 2000 r., [...] – [...] marca 2012 r., [...] lipca 2013 r. – [...] marca 2016 r., [...] listopada – [...] grudnia 2016 r., [...] stycznia – [...] marca 2017 r. i [...] lutego – [...] lutego 2018 r. Wnioskodawca prowadził działalność gospodarczą; nie opłacił jednak składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe z tego tytułu; nieopłacanie składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą nie może pozytywnie wpływać na przyznanie świadczenia w drodze wyjątku; nie są to okoliczności niezależne od woli osoby ubezpieczonej, lecz jej świadomy wybór; dokonując go ubezpieczony powinien liczyć się z jego konsekwencjami, - w związku z tym - w tym stanie faktycznym - brak jest podstaw do przyznania Wnioskodawcy świadczenia w drodze wyjątku - na podstawie art. 83 ustawy emerytalnej, - przy rozpatrywaniu uprawnień do świadczenia w drodze wyjątku oceniano również sytuację materialną Wnioskodawcy; nie stanowi ona jednak wyłącznego kryterium przesądzającego o jego przyznaniu. W skardze zarzucono naruszenie przepisu prawa materialnego - art. 83 ustawy emerytalnej oraz przepisów prawa procesowego wobec lakoniczności uzasadnienia decyzji, utrudniającej odczytanie procesu stosowania przepisów. Na poparcie tych zarzutów wskazano: - w uzasadnieniu decyzji wymieniono przesłanki z art. 83 ustawy rentowej; odniesiono się jednak wyłącznie do elementu oczywistego - stanu zdrowia Wnioskodawcy; dalej obciążono Wnioskodawcę odpowiedzialnością za przerwy w ubezpieczeniu i nieopłacanie składek z prowadzonej działalności, - w uzasadnieniu decyzji w ogóle nie wspomniano o podnoszonej przez Wnioskodawcy sytuacji materialnej; jest ona zresztą znana organowi – była przesłanką umorzenia zaległości z tytułu składek z działalności, - w efekcie uzasadnienie decyzji o odmowie przyznania renty w drodze wyjątku odpowiada treścią uzasadnieniu orzeczenia o odmowie renty z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym; tamto było jednak bardziej obszerne i czytelne, - uzasadnienie decyzji w ogóle nie odnosi się do podnoszonych przez Wnioskodawcę przyczyn, które spowodowały przerwy w ubezpieczeniu; część przerw wynika z zaginięcia dokumentacji zakładu, w którym pracował w drugiej połowie lat 80-tych poprzedniego wieku; te - co najmniej - 5 lat ubezpieczenia nie jest możliwe do wykazania wobec powszechnej w dobie transformacji ustrojowej utraty dokumentacji po likwidowanych zakładach pracy. W odpowiedzi na skargę organ administracji wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko. Odnosząc się do przedstawionych w skardze argumentów wskazał, że - gdy Wnioskodawca nie jest w stanie wykazać pewnego okresu ubezpieczenia, występując o świadczenie w zwykłym trybie - odmiennych ustaleń w danym zakresie nie można dokonywać w postępowaniu o uzyskanie świadczenia w drodze wyjątku. W odpowiedzi organu użyto wyrazu "emerytura". W dodatkowym piśmie procesowym (k. 22) Wnioskodawca podniósł, że nie wnioskował o emeryturę w drodze wyjątku lecz rentę. W trakcie rozprawy (k. 46) Wnioskodawca wyjaśnił, że w latach 2000 - 2009 wykonywał pracę, pomagając swojej żonie przy prowadzeniu jej działalności gospodarczej i nie były za niego odprowadzane składki do ubezpieczenia. Sąd zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż zaskarżona decyzja nie narusza prawa. Trafnie organ skonstatował brak wystąpienia w sprawie przesłanek dla przyznania świadczenia w drodze wyjątku W uzasadnieniu skarżonego aktu wskazano wszystkie istotne uwarunkowania formalne i okoliczności faktyczne sprawy. Z uwagi na uprzednie, szczegółowe zreferowanie stanowiska organu, ponowne przytaczanie jego argumentacji byłoby bezzasadne. Sąd przyjmuje ją za własną. Odnosząc się do zarzutów skargi trzeba jedynie dodać, co następuje. Trafnie skonstatował organ w odpowiedzi na skargę (omyłkowo jedynie używając wyrazu "emerytura"), że nie mają w sprawie znaczenia zarzuty dotyczące okresu, gdy Wnioskodawca nie może wykazać odprowadzania składek twierdząc, że dokumentacja zaginęła – to lata 1985-1992. W aktach sprawy znajdują się orzeczenia, gdzie odmówiono mu prawa do renty na normalnych warunkach (tak najpóźniejsze - z [...] marca 2019 r, znak: [...]), oceniając dany okres, jako niemogący być uznanym za składkowy. Pozostawanie w obrocie tych orzeczeń wyklucza dokonywanie odmiennych ustaleń w tym samym zakresie w innych postępowaniach, gdzie oceniany jest okres odprowadzania składek. Pojęcie szczególnych okoliczności niespełniania warunków wymaganych do uzyskania prawa do emerytury lub renty na zwykłych zasadach nie obejmuje z kolei sytuacji, gdy dana osoba wywodzi, że była ubezpieczona, lecz nie jest w stanie wykazać faktu odprowadzenia składek. W myśl tego przepisu chodzi bowiem o sytuacje, gdy okres uprawniający do ubezpieczenia nie został wypracowany - nie zaś o trudności z dowiedzeniem faktu odprowadzania składek. Kwestia powyższa nie ma przy tym kluczowego znaczenia w przedmiotowej sprawie. Także bowiem co do okresów, gdzie kwestia dokumentacji nie jest sporna, występują znaczne przerwy w okresach odprowadzenia składki. Nie można uznać za szczególną okoliczność niepodejmowania z woli Wnioskodawcy zatrudnienia w latach 2000 - 2009 a także nieodprowadzanie składek w szeregu okresów, gdy prowadził on działalność gospodarczą (wymienione w uzasadnieniu skarżonego aktu). Może wprawdzie wystąpić sytuacja, gdy - pomimo wykazania najwyższej staranności przez przedsiębiorcę - podjęta przezeń działalność gospodarcza w jakimś okresie nie przyniesie dochodu, co faktycznie uniemożliwi mu odprowadzenie składek za konkretny czas. Przypadek taki może być uznany - po wyjaśnieniu okoliczności sprawy - za nadzwyczajny. Jednakże pojęcie szczególnej okoliczności nie obejmuje sytuacji, gdy określona osoba nie odprowadziła składek za szereg okresów, w różnych latach - jak w rozpatrywanej sprawie. Oznacza to, że - w istocie - prowadzono działalność z pominięciem obciążeń, związanych z ponoszeniem składek na ubezpieczenie społeczne. Nie jest to zdarzenie niezależne od woli wnioskodawcy. Z kolei świadczenie w drodze wyjątku ma charakter nadzwyczajny i obciąża Fundusz Ubezpieczeń Społecznych, gdzie gromadzone są składki odprowadzane przez ubezpieczonych. Nie do zaakceptowania byłaby sytuacja, gdy z tych środków finansowanoby świadczenia dla osób, które - wedle swojego wyboru - nie przyczyniały się w wymaganym zakresie do gromadzenia środków na rzecz Funduszu. Sąd nie spostrzegł więc wobec argumentacji skargi lub z urzędu wad w zaskarżonym akcie, które przemawiałyby za jego wyeliminowaniem z obrotu prawnego. Musiał wobec tego oddalić skargę. Nie naruszono przepisu prawa materialnego, zakreślającego warunki przyznania świadczenia w drodze wyjątku (art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej), ani też przepisów prawa procesowego, co do obowiązku wnikliwego wyjaśnienia istotnych okoliczności sprawy – wedle treści art. 7, 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2018 r., poz. 2096 ze zm.), oraz stosownego uzasadnienia orzeczenia administracyjnego (art. 107 § 3 w zw. z art. 8 §. 1 i art. 11 tego Kodeksu). Wbrew zarzutom skargi, organ odniósł się do sytuacji materialnej Wnioskodawcy. Trafnie przy tym wskazano, że nie stanowi ona jedynego i wystarczającego warunku do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Z przytoczonych wyżej przyczyn, na podstawie art. 151. ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.), orzeczono jak w sentencji.