II SA/Wa 1738/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Fularski, Sędzia WSA Andrzej Góraj (spr.), Asesor WSA Anna Pośpiech-Kłak, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 29 maja 2024 r. sprawy ze skargi R. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2023 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku oddala skargę

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z [...] lipca 2023 r. utrzymał w mocy własną decyzję z [...] maja 2023 r. o odmowie przyznania R.M. świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu wskazał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2018 r. poz. 2096 z późn. zm.), zwanej dalej "ustawą emerytalną" jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie powinny być spełnione łącznie, a brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Wyjaśnił także, iż w sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Przypomniał, że w orzecznictwie sądów administracyjnych przyjęty jest powszechnie pogląd, że za szczególną okoliczność, na potrzeby stosowania art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, uważa się tylko zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Dodatkowo wskazał, że okolicznością szczególną może być jedynie zdarzenie lub trwały stan o charakterze zewnętrznym, obiektywnym i niezależnym od woli danej osoby. Jak ustalił to organ wnioskodawczyni na przestrzeni 46 lat życia ma udokumentowane tylko 9 lat, 3 miesiące i 11 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Natomiast w 10-leciu przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym strona udokumentowała tylko 8 miesięcy i 11 dni tych okresów. Dalej organ wskazał, że od [...] lipca 1994 r. do [...] marca 1996 r., od [...] marca 1998 r. do [...] kwietnia 1999 r., od [...] kwietnia 2002 r. do [...] stycznia 2005 r., od [...] stycznia 2013 r. do [...] czerwca 2016 r. strona nie wykonywała zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, a we wskazanych okresach nie była orzeczona całkowita niezdolność do pracy, (całkowita niezdolność do pracy powstała [...] czerwca 2016 r., zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia). Organ wskazał także, że z orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z [...] lutego 2023 r. wynika, że od [...] stycznia 2013 r. do [...] czerwca 2016 r. strona była częściowo niezdolna do pracy, ale częściowa niezdolność do pracy mogła ograniczać, ale nie uniemożliwiała podjęcia zatrudnienia, chociażby w warunkach przystosowanych dla osób niepełnosprawnych. Wyjaśnił również, iż Prezes ZUS jest związany orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS lub komisji lekarskiej ZUS, przesłanka ta nie podlega tzw. uznaniu administracyjnemu (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z 9 października 2009 r., sygnatura akt II SA/Wa 1079/09, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych http://orzeczenia.nsa.gov.pl i wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 9 sierpnia 2001 r., sygnatura akt II SA 646/01, dostępny w LEX nr 121924). Zwrócono też uwagę, iż przy rozpatrywaniu uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, ale nie stanowi jedynego kryterium. Powyższa decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stała się przedmiotem skargi R. M. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Uwypukliła w niej fakt posiadania orzeczenia o trwałej niezdolności do pracy. Wskazała w niej także, że ma chorego syna i jest w trakcie rozwodu spowodowanego agresją męża. Zwróciła się też o przeanalizowanie jej stanu zdrowia przy pomocy biegłych lekarzy. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: skargę uznać należy za niezasadną. Zgodnie z treścią przepisu art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492 z późn. zm.) sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem, skarżonej decyzji administracyjnej. Jest więc to kontrola legalności rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu administracyjnym, z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i procesowym. Podkreślenia wymaga również to, że Sąd bada poprawność wydanej decyzji odnosząc się do stanu prawnego i faktycznego istniejącego w chwili rozstrzygania sprawy przez organ. Późniejsze zmiany np. w zakresie stanu faktycznego, co do zasady mogą usprawiedliwiać próby wszczynania postępowań w trybach nadzwyczajnych lub, jak w sprawach dotyczących świadczeń w drodze wyjątku, mogą być powodem do składania nowych wniosków o przyznanie spornego świadczenia. Istota sprawy w niniejszym postępowaniu sprowadzała się do oceny stanu faktycznego przedstawionego przez wnioskodawczynię, przez pryzmat art. 83 ust.1 ustawy o Emeryturach i Rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 153, poz. 1227 – tekst jedn.). W/przytoczony przepis formułuje trzy przesłanki, których łączne spełnienie determinuje możliwość otrzymania świadczenia w drodze wyjątku. Przesłankami tymi są: - brak uprawnień do uzyskania emerytury lub renty, -niemożliwość podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, spowodowana całkowitą niezdolnością do pracy lub wiekiem, - brak niezbędnych środków utrzymania. Podkreślić po raz kolejny należy, iż powyższe okoliczności, muszą występować łącznie w chwili wydawania decyzji przez organ, aby możliwym było przyznanie świadczenia wyjątkowego. Brak występowania którejkolwiek z powyższych przesłanek uniemożliwia zaś pozytywne rozpatrzenie wniosku o przyznanie omawianego świadczenia. W ocenie składu orzekającego organ poprawnie wywiódł brak istnienia okoliczności faktycznych potwierdzających istnienie pierwszej z wymienionych na wstępie rozważań przesłanek omawianego przepisu. Brak uprawnień do uzyskania emerytury lub renty należy bowiem badać w nawiązaniu do okresu zatrudnienia uprawnionego do świadczenia, a więc w odniesieniu do wypracowanej przez niego emerytury czy renty. Jak to już wskazano wyżej należności wypłacane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie są bowiem zapomogą państwową, a stanowią odpowiednik składek, które uprawniony odprowadzał w trakcie życia zawodowego. Świadczenie emerytalne czy rentowe stanowi więc wypadkową okresu przez który uprawniony budował kapitał początkowy odprowadzając składki na ubezpieczenie. Istotne znaczenie ma to, czy okres czasu przez jaki strona podlegała ubezpieczeniu jest adekwatny do wieku uprawnionego. Świadczenie w drodze wyjątku jest bowiem świadczeniem pochodnym w stosunku do okresu ubezpieczenia. Przechodząc w tym zakresie do realiów niniejszej sprawy podkreślić należy, iż skarżąca na 46 lat życia (tj. w czasie gdy nie była wobec niej orzeczona całkowita niezdolność do pracy) wypracowała jedynie 9 lat, 3 miesiące i 11 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Okolicznością niewymagającą dowodu jest więc to, że okres pozostawania przez nią w zatrudnieniu był nieadekwatnie krótki w stosunku do wieku. W świetle powyższego należało wyjaśnić, czy strona wykazała istnienie szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły jej wypracowania stażu pracy stosownego do wieku. Ciężar dowodowy w tym zakresie obciążał stronę dochodzącą przedmiotowego świadczenia. Tylko bowiem strona mogła dysponować wiedzą na temat tego, czy w jej życiu istniały szczególne przeszkody, które uniemożliwiały podejmowanie zatrudnienia. Jak wynika z materiału zgromadzonego w niniejszej sprawie, strona upatrywała istnienia powyższych szczególnych okoliczności w sytuacji zdrowotnej. Odnosząc się do w/w materii, Sąd podzielił argumenty organu, iż jedynie skutecznym dowodem dla wykazania braku możliwości podjęcia zatrudnienia z przyczyn zdrowotnych jest orzeczenie lekarza orzecznika ZUS potwierdzające ową okoliczność. Na takim dowodzie organ bazował zaś w niniejszej sprawie uwzględniając orzeczenie lekarza orzecznika ZUS. Jeśli strona skarżąca nie zgadzała się z owym orzeczeniem uznając, że całkowita niezdolność do pracy istniała już wcześniej niż stwierdził to lekarz, mogła skorzystać z trybu odwoławczego zwracając się do Komisji Lekarskiej o ponowne przeanalizowanie tej problematyki. Skoro jednak strona nie skorzystała z tej możliwości (jedynie skutecznej dla wykazania swoich twierdzeń), to na obecnym etapie postępowania utraciła możliwość skutecznego zarzucania organowi braku inicjatywy dowodowej czy braku informowania o środkach dowodowych. Zgodzić należało się też z organem, że wcześniejsze orzeczenie o częściowej niezdolności do pracy nie eliminowało strony z zatrudnienia. Nawet zaś uwzględniając okres w którym mogła mieć trudności ze znalezieniem zatrudnienia wobec częściowej niezdolności do pracy, to i tak zestawienie pozostałego okresu życia - niecałych 43 lat (w związku z około trzy i pół letnim okresem częściowej niezdolności do pracy) - z okresem zatrudnienia nieznacznie przekraczającym 9 lat stanowi o dalszym istnieniu nieadekwatności okresu ubezpieczenia do okresu w którym skarżąca mogła bez przeszkód zdrowotnych wykonywać zatrudnienie. W tym miejscu należało również wyjaśnić, że Sąd rozpoznając niniejszą sprawę jest zobligowany do czuwania zarówno nad uszanowaniem słusznego interesu strony, jak też do czuwania nad interesem wszystkich osób, które przez wiele lat (często nie bez wielkich wyrzeczeń), odprowadzały składki na ZUS tworząc Fundusz Ubezpieczeń Społecznych. Nie można przecież abstrahować od tego, że przyznanie prawa do renty czy emerytury w trybie szczególnym, obciąża de facto innych beneficjentów systemu ubezpieczeń społecznych. Z tych więc względów, zarówno organ, jak i Sąd zmuszone są do bardzo restrykcyjnego stosowania przepisów prawa regulujących omawianą materię i unikania dokonywania ich wykładni rozszerzającej mogącej w efekcie krzywdzić osoby tworzące swoimi składkami fundusz Tut. Sąd ma oczywiście świadomość, iż powyższa teza może być postrzegana jako "bezduszna". Należy jednakże mieć na względzie to, że Sąd administracyjny nie stanowi prawa a jest jedynie tzw. sądem prawa. Odmiennie więc niż sądy powszechne, nie może kierować się szeroko rozumianymi zasadami współżycia społecznego i przedkładać interesu indywidualnego strony, nad literę prawa. Nie może także ingerować w treść przepisów prawa, gdyż jest to wyłączne uprawnienie ustawodawcy. Na zakończenie należało też dodatkowo podkreślić, iż nawet trudna sytuacja materialna i zdrowotna strony, nie stanowi samoistnej przesłanki uzasadniającej przyznanie omawianego świadczenia. Nie jest ono bowiem świadczeniem o charakterze odpowiadającym zapomodze społecznej. Bez wpływu na rozstrzygnięcie pozostawała też materia stanu zdrowia dziecka skarżącej, gdyż ta problematyka pozostawała poza przedmiotem sprawy która związana była z wnioskiem o świadczenie specjalne dla skarżącej a nie jej syna. Również istniejąca w chwili składania skargi sytuacja rodzinna strony związana z rozwodem nie rzutuje na rozstrzygnięcie gdyż nie tłumaczy krótkiego przebywania przez stronę w ubezpieczeniu. Co się tyczy wniosku skarżącej o dopuszczenie dowodu z opinii biegłych lekarzy sądowych, to nie mógł on zostać uwzględniony. Ustawodawca nie wyposażył bowiem sądu administracyjnego w tego rodzaju instrumentarium procesowe. Ponadto aktualna niezdolność do pracy strony skarżącej jest okolicznością niesporną. W świetle powyższego, uznając iż skarżona decyzja nie narusza prawa, a organ administracji prawidłowo ocenił stan faktyczny i dokonał prawidłowej subsumcji normy prawnej, stanowiącej podstawę rozstrzygnięcia, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł jak w sentencji wyroku, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023, poz. 1634 z późn. zm.).