II SA/Wa 1639/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Izabela Głowacka-Klimas, Sędzia WSA Andrzej Wieczorek (spr.), Asesor WSA Karolina Kisielewicz, Protokolant specjalista Maria Zawada po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 czerwca 2020 r. sprawy ze skargi K.G. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego M.G. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej zwany Prezesem ZUS/organem) decyzją z dnia [...] maja 2019 r. nr [...] po rozpatrzeniu wniosku małoletniej K.G., w imieniu której działał matka M.G. (dalej skarżąca) o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku, odmówił przyznania świadczenia. Wnioskiem z dnia [...] lutego 2019 r. małoletnia K.G., w imieniu której działał matka M.G., wystąpiła o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku, na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2018 r., poz. 1270 ze zm. dalej ustawa). Wskazała, że zmarły w wieku 54 lat, ojciec dziecka, B.G., nie przewidział swojej nagłej śmierci. Podniosła, że w chwili śmierci pozostawał w stosunku pracy oraz był objęty ubezpieczeniem społecznym. Jej zdaniem zmarły był usatysfakcjonowany z pracy i nic nie stało na przeszkodzie, aby zatrudnienie to było nadal kontynuowane. Przerwy w składkach na ubezpieczenie społeczne nie były zamierzonym i celowym działaniem, lecz uwarunkowane zdarzeniami losowymi. Podniosła, że zdarzało się, że pracodawca zamknął prowadzoną działalność, w związku z czym zmarł zmuszony był poszukiwać nowej pracy, co w okresie zimowym, z jego umiejętnościami (pracownik na budowie) było trudne, a wręcz niemożliwe. Jej zdaniem nagła śmierć ojca dziecka w trakcie trwania stosunku pracy jest szczególną okolicznością. Wskazała, że zmarły ojciec dziecka w całym swoim życiu wykazywał wolę podejmowania pracy i opłacania składek na ubezpieczenie społeczne. Podniosła, że na skutek złej sytuacji na rynku pracy, tj. wysokiego bezrobocia w miejscu jego zamieszkania, nie mógł zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia. Jej zdaniem okoliczności te uzasadniają przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Wskazała, że zmarły od najmłodszych lat pomagał rodzicom w gospodarstwie rolnym, nie zdobył wykształcenia zawodowego a Urząd Pracy, w którym był zarejestrowany jako bezrobotny nie zaproponował żadnych kursów umożliwiających zdobycie kwalifikacji zawodowych, a żaden pracodawca nie chciał zatrudnić robotnika niewykfalifikowanego na umowę o pracę. W wykazanych okresach ojciec dziecka, chcąc zapewnić utrzymanie swojej rodzinie, zmuszony był chwytać się każdej pracy, nawet takiej, która nie wliczała się do okresu stażu pracy. Podniosła, że jego zamiarem nie było omijanie wymogów stawianych przez ustawy ubezpieczeniowe, a jedynie konieczność zapewnienia bytu swojej rodzinie. Jej zdaniem przyczyną niepłacenia składek ubezpieczeniowych przez ojca dziecka we wskazanym okresie były niedające się przezwyciężyć trudności w znalezieniu stałej pracy z powodów wskazanych wyżej, nie był to wybór zależny od bezrobotnego, gdy proponowane jest mu zatrudnienie bez umowy o pracę w sytuacji, gdy na utrzymaniu pozostaje żona z dzieckiem. Podniosła, że przy ustalaniu prawa do świadczenia w drodze wyjątku nie można pominąć łącznego okresu ubezpieczenia na przestrzeni całego życia pracownika. Decyzją z dnia [...] maja 2019 r. organ odmówił przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniej K.G. po zmarłym w wieku 54 lat ojcu dziecka B.G. Organ wskazał, że zgodnie z art. 83 ustawy ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Wskazał, że przyznanie renty rodzinnej na podstawie art. 83 ustawy jest możliwe, gdy spełnione są następujące przesłanki: 1. wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, 2. nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, 3. nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie posiada niezbędnych środków utrzymania. W jego ocenie warunki określone w art. 83 ustawy muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Wskazał, że skarżąca udokumentowała 13 lat i 20 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych ojca dziecka. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. W ocenie organu nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w przerwach w opłacaniu składek wobec ojca dziecka nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy i nie zostały wykazane żadne inne szczególne okoliczności uniemożliwiające wykonywanie zatrudnienia oraz objęcie ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. W uzasadnieniu decyzji organ stwierdził, że w tym stanie faktycznym nie znajduje podstaw do przyznania małoletniej renty rodzinnej na mocy przepisu art. 83 ustawy. Skargę na powyższą decyzję wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skarżąca, zarzucając naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez błędną wykładnię. Wskazała, że zmarły w wieku 54 lat ojciec dziecka nie przewidział swojej nagłej śmierci. Podniosła, że w chwili śmierci pozostawał w stosunku pracy oraz był objęty ubezpieczeniem społecznym. Podniosła, że przy braku wykształcenia oprócz pracy, w której był objęty ubezpieczeniem zmuszony był podejmować prace dorywcze. Podniosła, że zamiarem zmarłego nie było omijanie wymogów stawianych przez ustawy ubezpieczeniowe, a jedynie konieczność zapewnienia bytu swojej rodzinie. Jej zdaniem przyczyną niepłacenia składek ubezpieczeniowych przez ojca dziecka we wskazanym okresie były niedające się przezwyciężyć trudności w znalezieniu stałej pracy z powodów wskazanych wyżej. Wskazała, że nie był to wybór zależny od bezrobotnego, gdy proponowane jest mu zatrudnienie bez umowy o pracę w sytuacji, gdy na utrzymaniu pozostaje żona z dzieckiem. Podniosła, że przy ustalaniu prawa do świadczenia w drodze wyjątku nie można pominąć łącznego okresu ubezpieczenia na przestrzeni całego życia pracownika. Uznała, że zaszły nadzwyczajne okoliczności, które powinny być uwzględnione przez organ a taka decyzja jest bardzo krzywdząca dla małoletniej córki. W związku z powyższym wnosiła o: 1. uchylenie w całości decyzji z dnia [...] maja 2019 r. i przekazanie do ponownego rozpatrzenia, 2. zabezpieczenie roszczenia na czas toczącego się postępowania w postaci decyzji o przyznaniu renty specjalnej w trybie natychmiastowym, 3. zwolnienie od kosztów postępowania. W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał stanowisko prezentowane w decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Przedmiotem skargi jest decyzja organu z dnia [...] maja 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. Dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji, w świetle kryteriów opisanych w ustawie z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.; dalej: P.p.s.a.), Sąd nie dopatrzył się w działaniu organu rozstrzygającego w niniejszej sprawie nieprawidłowości, zarówno, gdy idzie o ustalenie stanu faktycznego sprawy, jak i o zastosowanie do jego oceny przepisów prawa. Wyjaśnione zostały motywy podjętego rozstrzygnięcia, a przytoczona na ten temat argumentacja jest wyczerpująca. Przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2018 r. poz. 1270 ze zm.) zwanej dalej ustawą emerytalną, jest możliwe jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie ma niezbędnych środków utrzymania. Do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie, powinny być spełnione łącznie. Powołany wyżej art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej może być ponadto zastosowany tylko do sytuacji wyjątkowych, gdy mimo dołożenia wszelkiej staranności zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczenia na ogólnych zasadach. Renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z powyższym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, a następnie wnioskodawcy - członkowi rodziny po osobie zmarłej (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 29.05.2007 r., sygnatura II SA/Wa 460/07, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych http://orzeczenia.nsa.gov.pl ). W sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. Niespełnienie przez ojca dziecka powyższego warunku powoduje, że nie można skutecznie domagać się renty rodzinnej w drodze wyjątku, jako że prawo do tego świadczenia jest pochodną prawa przysługującego ubezpieczonemu (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 11.09.2001 r., sygnatura II SA 1717/01, dostępny w LEX nr 55030). Z akt sprawy wynika, że ojciec dziecka zmarł w wieku w wieku 54 lat a skarżąca udokumentowała 13 lat i 20 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Pierwsze objęcie ubezpieczeniem społecznym ojca dziecka nastąpiło w dniu [...] września 1988 r., tj. w wieku 23 lat. Ponadto w latach 1988-1997, 2003-2007, 2009-2010 ojciec dziecka nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Organ słusznie wskazał, że w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych przerwach wobec ojca dziecka nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy i nie zostały wykazane żadne inne szczególne okoliczności uniemożliwiające wykonywanie zatrudnienia oraz objęcie ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu ubezpieczenia. Ze zgromadzonej dokumentacji rentowej wynika, że ojciec dziecka wykonywał prace bez zgłoszenia tego faktu do ubezpieczenia społecznego, a co za tym idzie, zasadnie nie dopatrzono się szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły nabycie uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. W ocenie Sądu o wyjątkowości podnoszonych przez skarżącą okoliczności nie może przesądzać jej subiektywne przekonanie, lecz muszą to być takie okoliczności, które ze względów obiektywnych mogą być potraktowane jako szczególne. Ojciec dziecka, pomagając rodzicom w prowadzeniu gospodarstwa rolnego nie skorzystał z możliwości przystąpienia do ubezpieczenia społecznego rolników jako domownik, fakt ten bezpośrednio wynikał z jego wyboru, nie zaś z okoliczności niemożliwych do przezwyciężenia - osoba decydująca się na uniknięcie ubezpieczenia, kiedy ma pełną możliwość na korzystnych warunkach je kontynuować (składki w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego są stosunkowo niskie, zwłaszcza w zestawieniu zobowiązaniami pracowników i przedsiębiorców, ubezpieczonych w ZUS) podejmuje taką decyzję na własne ryzyko i powinna liczyć się z jej możliwymi w przyszłości konsekwencjami. W okresie 10 lat przed dniem śmierci ojca dziecka, nie wykazano 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych. Organ zasadnie twierdzi, że sama trudna sytuacja materialna, nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania świadczenia, nie jest to bowiem świadczenie socjalne, przyznawane tylko stosownie do potrzeb wnioskodawcy, nie jest też odszkodowaniem za sam w sobie zgon rodzica. Zasadne jest twierdzenie, że w polskim prawie administracyjnym obowiązuje zasada oficjalności, obligująca organ do zebrania materiału dowodowego, ale nie może to prowadzić do nakładania na organ nieograniczonego obowiązku poszukiwania dowodów na fakty podnoszone przez stronę. W postępowaniu o świadczenie w drodze wyjątku to osoba zainteresowana powinna wskazać wszelkie dowody i okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem. Jeśli skarżąca domaga się uznania jakichś jej argumentów, wskazujących na rzeczywiste szczególne okoliczności w sprawie, to jest te leżące po stronie zmarłego, a uniemożliwiające mu podjęcie legalnej pracy, powinna dowody na te tezy okazać, by organ mógł je zweryfikować - a nie ograniczać się jedynie do eksponowania przekonania, iż dowodem na nieprawidłową ocenę materiału dowodowego jest sam fakt, iż na jego podstawie organ nie doszedł do wniosków postulowanych przez skarżącą i nie znalazł podstaw do przyznania świadczenia. W tym stanie rzeczy zasadne jest twierdzenie, że brak jest jakichkolwiek podstaw do stwierdzenia, że przyczyną przerw w ubezpieczeniu były okoliczności szczególne, na które sam zainteresowany nie miałby wpływu. Mąż skarżącej aż do zgonu mógł pracować bez żadnych ograniczeń. Nie ma żadnych dowodów, by jego zgon był poprzedzony choćby częściową niezdolnością do pracy, lekarz orzecznik analizując przedłożoną mu dokumentacje w każdym razie takiej niezdolności nie potwierdził. Zatem stan zdrowia nie był okolicznością, która przerwała okres aktywności zawodowej. Zdaniem Sądu należy jednocześnie uznać, iż organ wyczerpująco zbadał istotne okoliczności faktyczne związane z niniejszą sprawą i oparł się na materiale prawidłowo zebranym. Ponadto należy uznać, iż stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji, organ uzasadnił w sposób wymagany przez normę prawa określoną w przepisach art. 7, art. 77 i art. 107 § 3 k.p.a. Z przytoczonych wyżej powodów Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 151 P.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.