II SA/Wa 1631/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia WSA - Andrzej Kołodziej po rozpoznaniu w dniu 12 marca 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu Stowarzyszenia [...] z siedzibą w [...] od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 lutego 2018 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Stowarzyszenia [...] z siedzibą w [...] decyzję Generalnego Dyrektora Dróg Krajowych i Autostrad z dnia [...] sierpnia 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy udostępnienia informacji publicznej postanawia - utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 lutego 2018 r. -

Stowarzyszenie [...] z siedzibą w [...] (dalej jako "Stowarzyszenie") wraz ze skargą kasacyjną od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 11 stycznia 2018 r. oddalającego skargę na decyzję Generalnego Dyrektora Dróg Krajowych i Autostrad z dnia [...] sierpnia 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy udostępnienia informacji publicznej, złożyło wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku podało, że na dzień wniesienia skargi oraz na dzień wezwania do uiszczenia wpisu nie posiada wystarczających środków finansowych. Stowarzyszenie wskazało, że jest organizacją pozarządową, nie działającą w celu osiągnięcia zysku, utrzymuje się z wpłat darowizn oraz grantów od prywatnych sponsorów. Aktualnie gromadzone na bieżąco środki finansowe wystarczają wyłącznie na opłacenie pensji i opłat związanych z utrzymaniem siedziby, takich jak czynsz czy telefony. Stowarzyszenie, aby poszerzyć źródła finansowania w 2016 r. wzięło kredyt na rozwój działalności gospodarczej o wysokości 81.000 zł, a w 2017 r. dwa kredyty na prowadzenie działalności statutowej o wysokości 90.000 zł oraz 62.000 zł. Stowarzyszenie podało, że wszystkie kredyty są spłacane i co miesiąc raty wynoszą w sumie 5.500 zł. Aktualnie Stowarzyszenie stara się o otrzymanie kolejnego kredytu na utrzymanie płynności finansowej. Stowarzyszenie wskazało, że jednym z podstawowych działań Stowarzyszenia jest ochrona prawa do informacji na drodze sądowej, a tymczasowa sytuacja finansowa Stowarzyszenia nie pozwala na inicjowanie takich postępowań sądowych. W oświadczeniu o majątku i dochodach wskazano, że środki finansowe zgromadzone na dzień złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy wynoszą – na kontach 2580,86 zł i w kasie 230,95 zł. Natomiast stałe wydatki Stowarzyszenia wynoszą około 50.000 zł, a składają się na nie opłaty za Internet i telefony 400 zł, druk 150 zł, ochrona 64 zł, czynsz 3.800 zł, księgowość 3.000 zł, wynagrodzenia 37.000 zł, spłata kredytów 5.500 zł. Stowarzyszenie podało ponadto, że nie został jeszcze sporządzony bilans za rok 2017. Stowarzyszenie oświadczyło, że zatrudnia radcę prawnego w systemie poradnictwa prawnego i w przedmiotowej sprawie jest reprezentowane przez adwokata. Postanowieniem z dnia 16 lutego 2018 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie odmówił Stowarzyszeniu przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu stwierdził, że Stowarzyszenie posiada na rachunkach bankowych kwotę 2.580,86 zł, a w kasie 230,95 zł, a zatem kwoty te przewyższają koszty, do jakich w niniejszej sprawie aktualnie jest zobowiązane. Ponadto wskazał, że bez znaczenia w sprawie pozostaje fakt zaciągnięcia kilku kredytów na rozwój działalności gospodarczej. Skoro Stowarzyszenie spłaca bez przeszkód raty w wysokości 5.500 zł miesięcznie, to wygospodarowanie kwoty 100 zł nie powinno stanowić dla niej przeszkody ponad miarę. Podkreślił także, że ocena wniosku Stowarzyszenia o zwolnienie od kosztów sądowych, jako niezasadnego, oparta została także na stwierdzeniu, że wymagany w przedmiotowej na tym etapie wpis sądowy od skargi kasacyjnej wynosi 100 zł. Oznacza to, że nie zachodzi w tym przypadku rażąca dysproporcja pomiędzy wysokością środków, których wymóg uiszczenia obciąża Stowarzyszenie, a kwotą pieniężną, której nałożony na Stowarzyszenie obowiązek opłacenia musiałby zostać potraktowany jako obciążenie nadmierne, a przez to niemożliwe do wypełnienia przez jednostkę organizacyjną niezajmującą się działalnością nastawioną na zysk. Odpis przedmiotowego postanowienia strona skarżąca otrzymała w dniu 22 lutego 2018 r. (zwrotne potwierdzenie odbioru znajduje się w aktach sprawy). W dniu 27 lutego 2018 r. Stowarzyszenie złożyło do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie sprzeciw od powyższego postanowienia, zarzucając naruszenie: 1) art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369, z póżn. zm.); zwanej dalej P.p.s.a., poprzez jego błędne zastosowanie, podczas gdy przedstawione informacje o przejściowych trudnościach finansowych Stowarzyszenia uzasadniają zasadność przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od opłat sądowych, 2) art. 255 P.p.s.a., poprzez brak zastosowania tego przepisu co skutkowało błędnym rozstrzygnięciem wskutek niepełnego rozpatrzenia sytuacji finansowej. Zaznaczyło, że środki z przekazanego 1% podatku dochodowego otrzyma dopiero w okolicach lipca 2018 r., a ponadto ubiega się o kolejny kredyt. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 § 1 P.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 P.p.s.a.). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 P.p.s.a). Stosownie do treści art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie prawnej w zakresie częściowym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Prawo pomocy jest odstępstwem od zasady odpłatności postępowania sądowego i z tego powodu jego przyznanie następuje jedynie w wyjątkowych przypadkach a mianowicie w sytuacji, gdy ograniczone możliwości płatnicze strony lub ich brak pozbawiają ją możności skorzystania z przysługującego prawa do sądu. Wyjątkowy charakter przepisów regulujących przesłanki przyznawania prawa pomocy oznacza, że nie można ich interpretować według zasad wykładni rozszerzającej. Zwolnienie strony od kosztów sądowych jest bowiem przerzuceniem ciężaru ich ponoszenia na Skarb Państwa. Oznacza to, że przyznanie prawa pomocy ma bardzo wąski zakres stosowania i może mieć miejsce tylko wówczas, gdy spełnienie przez stronę przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy nie budzi żadnych wątpliwości. Jedynym kryterium, jakie należy brać pod uwagę przy ocenie takiego wniosku, powinna być rzeczywista sytuacja majątkowa strony. Redakcja art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. wskazuje, że ciężar dowodu w zakresie wystąpienia przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy, spoczywa na stronie wnioskującej, o czym świadczy użyty w tym przepisie zwrot "gdy wykaże". W świetle powyższego strona, która chce skorzystać z prawa pomocy powinna nie tylko podać we wniosku okoliczności wskazujące na brak środków wystarczających na pokrycie kosztów związanych z uczestnictwem w postępowaniu sądowym, ale również zaprezentować we własnym zakresie lub na żądanie sądu dowody potwierdzające takie twierdzenie. Ustawodawca, w odniesieniu do oceny wniosków składanych przez osoby prawne lub jednostki organizacyjne niemające osobowości prawnej, wprowadził większe rygory, koncentrując się wyłącznie na przesłankach ekonomicznych, a ponadto uzależnił przyznanie prawa pomocy, mimo zaistnienia przesłanek ustawowych, od uznania sądów (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 lipca 2014 r. I FZ 226/14, dostępny w bazie orzeczeń www. nsa.gov.pl). Przenosząc powyższe na kanwę niniejszej sprawy Sąd uznał, że wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych nie zasługiwał na uwzględnienie, a postanowienie referendarza sądowego jest prawidłowe. Rozważając zasadność przyznania prawa pomocy w przedmiotowej sprawie we wnioskowanym zakresie należy zauważyć, że stowarzyszenia - podobnie, jak wiele innych organizacji tego typu - zobligowane są do zapewnienia środków na prowadzenie działalności określonej w statucie, bądź regulaminie. Określając cele i formy działania stowarzyszenia, jego założyciele, a następnie członkowie, powinni zatem przewidywać środki, z jakich będzie finansowana działalność statutowa/regulaminowa. Skarżące Stowarzyszenie, chcąc realizować swą statutową działalność, musi liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów, w tym kosztów postępowania sądowoadministracyjnego. Podzielając pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażony w postanowieniu z dnia 20 grudnia 2006 r., sygn. akt II OZ 1433/06 (dostępny w bazie orzeczeń www. nsa.gov.pl) należy stwierdzić, że przerzucanie ciężaru funkcjonowania stowarzyszenia na Państwo, chociażby w ten sposób, aby uzyskać zwolnienie od kosztów sądowych, rodzi ten skutek, że faktycznie działalność stowarzyszenia staje się finansowana ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Prawo pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania strony z budżetu państwa. Z tego względu powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście i obiektywnie niemożliwe. Oznacza to, że ubiegając się o zwolnienie od obowiązku partycypowania w kosztach postępowania osoba prawna obowiązana jest wykazać nie tylko, że nie posiada adekwatnych środków na poniesienie kosztów postępowania, ale również, że nie ma ich pomimo, iż podjęła wszelkie niezbędne kroki, aby zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków (J.P. Tamo, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Warszawa 2008 r.). Należy zatem w pełni podzielić stanowisko referendarza sądowego, który wskazał, że Stowarzyszenie posiada na rachunkach bankowych kwotę 2580,86 zł, a w kasie 230,95 zł, a zatem kwoty te przewyższają koszty, do jakich w niniejszej sprawie aktualnie jest zobowiązane (tj. 100 zł tytułem wpisu sądowego od skargi kasacyjnej), a ponadto, że skoro spłaca ono bez przeszkód raty kredytowe w wysokości 5.500 zł miesięcznie, to wygospodarowanie kwoty 100 zł nie powinno stanowić dla niego przeszkody ponad miarę. Na aprobatę zasługuje również stanowisko, że bez znaczenia w sprawie pozostaje fakt zaciągnięcia przez Stowarzyszenie kilku kredytów na rozwój działalności gospodarczej, bowiem zobowiązania cywilnoprawne nie korzystają z pierwszeństwa względem obowiązku ponoszenia kosztów sądowych. Poza tym, jak słusznie zauważył referendarz, udzielenie Stowarzyszeniu kredytu świadczy o posiadaniu przez nie zdolności kredytowej, tj. zdolności do spłaty zaciągniętego kredytu wraz z odsetkami w terminach określonych w umowie. Z tego względu należy uznać, że skoro terminowo reguluje ono należności kredytowe, to ma również możliwość poniesienia kosztów związanych z postępowaniem sądowym, szczególnie, gdy wynoszą one 100 zł. W tym miejscu koniecznym jest odniesienie się do argumentu podniesionego w sprzeciwie dotyczącego rozważenia wydatku w kontekście zapewnienia ciągłości funkcjonowania Stowarzyszenia i tego, że uiszczenie wpisu sądowego uniemożliwi pokrycie innych zobowiązań. Jak już wskazano powyżej, zobowiązania cywilnoprawne nie korzystają z pierwszeństwa względem obowiązku ponoszenia kosztów sądowych, a zatem nie istnieją podstawy dla uznania, że inne zobowiązania strony skarżącej są od nich niejako "ważniejsze" i zasługują na realizację w pierwszej kolejności. Dostępność do sądu wymaga z natury rzeczy posiadania środków finansowych, a Stowarzyszenie przewidując realizację swoich praw przed sądem, a także biorąc pod uwagę, że jednym z jego podstawowych działań jest ochrona prawa do informacji na drodze sądowej, powinno w szczególności uwzględnić konieczność posiadania środków na ten cel. Planowanie wydatków bez uwzględnienia zasady, o której wspomniano wyżej, jest naruszeniem równoważności w traktowaniu swoich powinności finansowych, zaś strona, która realizuje swoje zobowiązania w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych - preferencyjnie traktując inne zobowiązania - nie może prawnie skutecznie podnosić, iż nie jest w stanie uiścić wpisu sądowego. Wskazać również należy, że we wniesionym sprzeciwie Stowarzyszenie nie wskazało żadnych nowych okoliczności, które uzasadniałyby jego uwzględnienie. Aktualna wysokość środków posiadanych przez Stowarzyszenie, tj. na rachunkach bankowych 2.580,86 zł, a w kasie 230,95 zł nie jest okolicznością uzasadniającą przyznanie prawa pomocy, lecz jedynie potwierdza, że Stowarzyszenie nadal nie podjęło żadnych działań, by zapewnić sobie środki na realizację celów regulaminowych, w tym także na pokrycie kosztów związanych z postępowaniami sądowymi. Odnosząc się do kolejnego zarzutu podniesionego w sprzeciwie należy wskazać, że zarzut naruszenia art. 255 P.p.s.a. nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Natomiast w przedmiotowej sprawie skarżący wskazał, że nie został jeszcze sporządzony aktualny bilans za rok 2017 (nie dołączył go również do sprzeciwu). Ponadto, szczegółowo opisał swoją sytuację finansową w oświadczeniu o majątku i dochodach. Co więcej, przeprowadzenie dodatkowego postępowania wyjaśniającego w przedmiocie wniosku o przyznanie prawa pomocy nie ma charakteru obligatoryjnego i należy do wyłącznej oceny (uznania) Sądu rozpatrującego wniosek strony, który władny jest stwierdzić, czy dane zawarte we wniosku oraz złożone dokumenty są wystarczające dla pełnej oceny występowania przesłanek warunkujących możliwość przyznania stronie prawa pomocy (postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 28 kwietnia 2011 r., sygn. akt II GZ 220/11, z dnia 16 lutego 2012 r., sygn. akt I FZ 26/12, z dnia 17 listopada 2014 r., sygn. akt II FZ 1761/14, dostępne w bazie orzeczeń www. nsa.gov.pl). W przedmiotowej sprawie referendarz nie miał wątpliwości co do treści oświadczenia strony skarżącej i uznał je za wystarczające do merytorycznego rozpoznania wniosku, a stanowisko to zasługuje na aprobatę. Ze względu na powyższe Sąd uznał, że w przypadku Stowarzyszenia nie zaistniały przesłanki wynikające z art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a., uprawniające do przyznania mu prawa pomocy w zakresie częściowym, zatem zasadne jest utrzymanie w mocy orzeczenia referendarza sądowego o odmowie zwolnienia Stwoarzyszenia od kosztów sądowych. Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. w zw. z art. 260 § 1 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.