II SA/Wa 1346/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Kube, Sędzia WSA Ewa Kwiecińska (spr.), Asesor WSA Michał Sułkowski, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 31 stycznia 2023 r. sprawy ze skargi małoletniego A. H. - reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego N. G. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę

N. G. (dalej: "Skarżąca") – przedstawicielka ustawowa małoletniego A. H. (dalej: "małoletni Skarżący") pismem z 30 czerwca 2022 r. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS"), z dnia [...] czerwca 2022 r. (znak: [...]) wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735, dalej: "k.p.a.") utrzymującą w mocy decyzję własną z 4 maja 2022 r., wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń (Dz. U. z 2020 r., poz. 53), odmawiającej przyznania małoletniemu Skarżącemu przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu M. H. (dalej: "ojciec"). W uzasadnieniu Prezes ZUS podniósł, że na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2021 r. poz. 291, ze zm., dalej "ustawa o emeryturach i rentach z FUS") jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: – jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, – nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, – nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, – nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku wymaga spełnienia wszystkich tych warunków. Powołany wyżej przepis może mieć ponadto zastosowanie tylko do sytuacji wyjątkowych, gdy mimo dołożenia wszelkiej staranności zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczenia na zasadach ogólnych. Podkreślił, że renta rodzinna jako pochodna świadczenia przysługującego zmarłemu uzależniona jest od uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Prezes ZUS wskazał, że z dokumentacji rentowej wynikało, iż ojciec dziecka, który zmarł w wieku 41 lat, ma udokumentowane 4 lata, 10 miesięcy i 12 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych, zaś w dziesięcioleciu przed dniem śmierci zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – ma udokumentowany tylko 2 lata1 2 miesiące i 19 dni. Z akt rentowych ojca wynika, że od 4 grudnia 1999 r. do 31 grudnia 2003 r., od 1 stycznia 2006 r. do 4 marca 2007 r., od 20 sierpnia 2008 r. do 31 maja 2015 r., od 15 czerwca 2015 r. do 31 maja 2018 r. oraz od 16 lutego 2019 r. do 25 marca 2020 r., ojciec dziecka nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowym. Nie zostały również udokumentowane przez Wnioskodawcę inne zdarzenia zewnętrzne, niezależne od woli ojca dziecka, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec. Wskazano ponadto, że ojciec dziecka był uzależniony od alkoholu. Organ zajął stanowisko, że alkoholizm osoby ubezpieczonej nie jest szczególną okolicznością, uniemożliwiającą wypracowanie odpowiedniego okresu ubezpieczenia, nie eliminuje bowiem automatycznie z rynku pracy. Uzależnienie od alkoholu nie może być traktowane, niejako automatycznie, jako okoliczność usprawiedliwiająca bezczynność zawodową. Prezes ZUS wskazał, że ocenie podlegała również sytuacja materialna, w jakiej znajduje się małoletni Skarżący, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku, gdyż świadczenie to nie ma charakteru świadczenia socjalnego. Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła N. G. – reprezentująca małoletniego A. H. Skarżąca nie podniosła zarzutów naruszenia konkretnych przepisów postępowania czy prawa materialnego. Wskazała, że nie zgadza się z uzasadnieniem decyzji. W jej ocenie choroba alkoholowa ojca dziecka stanowiła istotną barierę zarówno do podjęcia pracy, jak i kontynuowania zatrudnienia ze względu na jej objawy fizyczne i psychiczne. Mimo, że zmarły zdawał sobie sprawę z konsekwencji zdrowotnych i społecznych swojego nałogu, do końca zaprzeczał sobie i innym, że nie jest uzależniony od alkoholu. Dlatego też nie poddał się leczeniu z własnej woli, choć stan jego zdrowia w tym czasie tego wymagał. Dlatego też Skarżąca po otrzymaniu decyzji o odmowie przyznania renty rodzinnej w trybie zwykłym, wystąpiła z wnioskiem do Prezesa ZUS w [...] o przyznanie renty rodzinnej dla dziecka w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. W jej ocenie choroba alkoholowa i całkowita niezdolność do pracy jest szczególną okolicznością. Wskazała, że alkoholizm jest chorobą niezawinioną, posiada swój początek i przebieg, zaś niepoddanie się leczeniu powoduje śmierć chorego. W jej ocenie dziecko, które zostało dotknięte pośrednio chorobą ojca alkoholika, nie może zostać pozbawione wsparcia finansowego. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 3 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przez sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm. zwanej dalej "p.p.s.a.") sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Oznacza to, że sąd rozpoznając skargę, ocenia, czy zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa materialnego bądź przepisów postępowania administracyjnego. Zgodnie z art. 134 powołanej wyżej ustawy sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a, który to jednak przepis nie ma zastosowania w niniejszej sprawie. Nie może przy tym wydać orzeczenia na niekorzyść strony skarżącej, chyba że dopatrzy się naruszenia prawa skutkującego stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności. Dokonując oceny legalności zaskarżonej decyzji, sąd każdorazowo obowiązany jest w pierwszej kolejności zbadać, czy postępowanie administracyjne zostało prawidłowo przeprowadzone w sprawie przez właściwe organy administracji publicznej. Obowiązany jest w szczególności do oceny, czy w sprawie został prawidłowo ustalony stan faktyczny, czy stronie skarżącej organy zapewniły możliwość uczestniczenia w postępowaniu, a także czy organy dokonały prawidłowej wykładni mających zastosowanie w sprawie przepisów materialnoprawnych. Po rozpoznaniu sprawy Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem. Materialnoprawną podstawę stanowiącego przedmiot kontroli Sądu rozstrzygnięcia stanowił art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury i renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej świadczeń przewidzianych w ustawie. Podkreślenia wymaga okoliczność, że pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie, ale zaistnienie w niniejszej sprawie szczególnych okoliczności usprawiedliwiających niemożność uzyskania danego świadczenia w trybie zwykłym przez ojca małoletniego. Istotnym jest, że w odróżnieniu od ogólnych zasad określających warunki przyznawania prawa do świadczeń z zabezpieczenia społecznego (tj. świadczeń finansowanych i zależnych od zgromadzonych na ten cel na indywidualnych kontach ubezpieczonych środków pochodzących ze składek ubezpieczeniowych), art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest regulacją szczególną. Pozwala ona na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania prawa do emerytury lub renty w trybie zwykłym. Przewidziane w powołanym przepisie świadczenia finansowane są z budżetu państwa (art. 84 ustawy), nie zaś z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, kwestia ich przyznania pozostawiona została uznaniu Prezesa ZUS. Omawiany przepis posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." świadczenie w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanych w tym trybie. W związku z powyższym, wyjaśnić należy, że sądowa kontrola tego rodzaju decyzji jest ograniczona, nie obejmuje ona bowiem celowości zaskarżonej decyzji. Sąd może zatem tylko badać, czy decyzja nie nosi cech dowolności, a więc, czy organ rozstrzygający zebrał cały materiał dowodowy i dokonał wyboru określonego sposobu załatwienia sprawy po wszechstronnym i dogłębnym rozważeniu wszystkich okoliczności sprawy. Możliwość decydowania według uznania nie oznacza jednak pozostawienia Prezesowi ZUS całkowitej i niekontrolowanej swobody w tym względzie. Na organie administracyjnym prowadzącym postępowanie administracyjne, również w sytuacji działania w ramach uznania administracyjnego, ciąży bowiem obowiązek wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego. W ocenie Sądu, zaskarżonej decyzji organu nie można jednak przypisać przekroczenia granic uznania administracyjnego. Z treści przedmiotowego przepisu wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Pierwszy z wymienionych w przepisie warunków dotyczy ubezpieczenia wnioskodawcy lub osoby zmarłej, po której żąda przyznania świadczenia wnioskodawca. Po drugie, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami. Po trzecie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku i po czwarte, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Każda z przesłanek podlega przy tym osobnej ocenie poprzez odniesienie hipotezy normy prawnej do okoliczności faktycznych, istniejących w danej sprawie. Decyzja o przyznaniu bądź odmowie przyznania świadczenia w omawianym trybie podejmowana jest dopiero po ustaleniu, że okoliczności faktyczne odniesione do wymagań normatywnych mogą skutkować przyznaniem uprawnienia w sposób zgodny z celem tego przepisu. W rozpoznawanej sprawie organ miał podstawę do przyjęcia, że nie zostały spełnione wszystkie wyżej wymienione warunki do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym M. H. Przede wszystkim, w kontrolowanej sprawie, przedstawicielka ustawowa nie wykazała szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły zmarłemu ojcu przezwyciężenie przeszkód do wykonywania zatrudnienia i nabycia uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Podkreślenia wymaga, że to skarżąca składając wniosek o przyznanie świadczenia, winna wykazać, że nie mógł on otrzymać świadczenia w trybie zwykłym, albowiem zaistniały okoliczności szczególne, na które nie mógł mieć wpływu. Jak wynika z ustaleń organu, M. H. stał się osobą niezdolną do pracy w dniu [...] grudnia 2021 r., tj. w wieku 41 lat. Udokumentowano 4 lata, 10 miesięcy i 12 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych w jego zatrudnieniu. Jednocześnie w 10-leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy M. H. zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym udokumentowano 2 lata, 2 miesiące i 19 dni tych okresów. Słusznie również organ zauważył, że nie bez znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy pozostaje fakt, że ojciec dziecka w latach 1999-2003, 2004-2005, 2006-2007, 2008-2015, 2015-2018 i 2019-2020 nie podejmował zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Zasadnie uznał Prezes ZUS, że podnoszone przez przedstawicielkę ustawową okoliczności, tj. utrata pracy przez M. H. w związku z nałogiem alkoholowym oraz nieodpowiedzialność w stosunku do rodziny i swych wobec niej obowiązków, nie miały charakteru szczególnego. O wyjątkowości podnoszonych przez przedstawicielkę ustawową okoliczności nie może przesądzać jej subiektywne przekonanie, lecz muszą to być takie okoliczności, które ze względów obiektywnych mogą być potraktowane jako szczególne. Zdaniem Sądu do okoliczności tych nie można zaliczyć wskazanego uzależnienia od alkoholu przy jednoczesnym braku jakichkolwiek dowodów na konsekwentne leczenie odwykowe. Wyjaśnić tu należy, że aby alkoholizm mógł zostać uznany za szczególną okoliczność, usprawiedliwiającą niespełnienie w trybie zwykłym wymogów uprawniających do uzyskania świadczeń z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, wykazać należy, iż osoba dotknięta tą chorobą permanentnie z nią walczy, podejmuje nieprzerwanie próby leczenia, nawet gdy próby te są nieudane. Konieczne jest tu zatem wykazanie systematycznej walki z nałogiem, wykazanie okoliczności poddania się permanentnemu leczeniu. Tymczasem w postępowaniu przed organem nie wykazano, aby ojciec dziecka podejmował jakiekolwiek próby walki ze swoim nałogiem, które jedynie z przyczyn od niego niezależnych okazały się nieskuteczne. Przedstawicielka ustawowa małoletniego oświadczyła, że zmarły ojciec dziecka "nie chciał się leczyć". Brak jest więc jakichkolwiek podstaw do stwierdzenia, że przyczyną przerw w ubezpieczeniu były okoliczności szczególne, na które sam zainteresowany nie miałby wpływu. Należy podkreślić, że alkoholizm, chociaż jest poważną i degradującą człowieka chorobą, nie powoduje, że każda osoba nadużywająca alkoholu i od niego uzależniona staje się niezdolna do pracy już w chwili powstania uzależnienia. Nie zwalnia także osoby uzależnionej od odpowiedzialności za własne czyny i nie usprawiedliwia aspołecznych i szkodliwych zachowań, ani też nie uzasadnia chronienia jej przed ich ewentualnymi konsekwencjami. Przedstawicielka ustawowa nie przedstawiła też organowi żadnej dokumentacji, z której by wynikało, że faktycznie już na długo przed zgonem ojciec małoletniego nie mógł podejmować pracy ze względu na stan zdrowia lub inne zdarzenia zewnętrzne. Brak jest zatem obiektywnych przesłanek uzasadniających twierdzenie, że niemożność uzyskania świadczenia rentowego w zwykłym trybie była okolicznością niezawinioną przez zmarłego. Stanowisko strony skarżącej, że spełnione zostały wszystkie przesłanki do uzyskania przez małoletniego świadczenia w drodze wyjątku, jest więc jedynie jej subiektywną oceną. W ocenie Sądu, Prezes ZUS prawidłowo dokonał również oceny sytuacji materialnej skarżącego na dzień wydania swojej decyzji, na podstawie przedstawionych dokumentów. Wyjaśnić w tym miejscu należy, że ciężar dowodu w tym zakresie, podobnie jak przy wykazaniu szczególnych okoliczności, z powodu których nie zostały spełnione przez ojca dziecka warunki ustawowe do uzyskania świadczenia, spoczywał nie tylko na organie, ale również na samej stronie skarżącej. Sama trudna sytuacja materialna i zdrowotna nie stanowi jednak wystarczającej przesłanki do przyznania wnioskowanego świadczenia. Nie jest to bowiem świadczenie socjalne, przyznawane stosownie do potrzeb wnioskodawcy, nawet tych usprawiedliwionych jego poważnym schorzeniem, czy też innymi przyczynami. Reasumując, stwierdzić należy, że Prezes ZUS w rozpoznawanej sprawie dokonał prawidłowej wykładni przepisu prawa materialnego mającego zastosowanie w sprawie. Sąd nie stwierdził również naruszenia przez organ przepisów postępowania tj. art. 7, art. 9, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a. w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Mając na uwadze przedstawiony stan faktyczny i prawny sprawy, Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku.