II SA/Wa 1257/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Góraj, Sędzia WSA Arkadiusz Koziarski (spr.), Asesor WSA Mateusz Rogala, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 20 stycznia 2026 r. sprawy ze skargi małoletniej N. O. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego D. O. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2025 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji

Decyzją z dnia [...] maja 2025 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, dalej "Prezes ZUS" lub "organ", wydaną na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2024 r., poz. 1631 ze zm.), odmówił małoletniej N. O., reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego D. O., przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłej matce N. B.. W uzasadnieniu organ wskazał, że zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Organ wyjaśnił, że przyznanie renty rodzinnej na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej jest możliwe, gdy spełnione są następujące przesłanki: - wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Prezes ZUS wskazał, że warunki określone w wyżej cytowanym art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Następnie Prezes ZUS wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej. Organ podniósł, że z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że na przestrzeni 34 lat życia matki dziecka udokumentowano tylko 3 miesiące i 26 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. Ponadto w 10-leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy matki dziecka - zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano jedynie 3 miesiące i 22 dni tych okresów. Zdaniem organu nie bez znaczenia pozostaje fakt, iż w latach 2015-2017, 2017-2019, 2021-2022 wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez matkę dziecka zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. W ocenie Prezesa ZUS w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych przerwach wobec matki dziecka nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy i nie zostały wykazane żadne inne szczególne okoliczności uniemożliwiające wykonywanie zatrudnienia oraz objęcie ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Organ przy tym wyjaśnił, że przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu ubezpieczenia. D. O., działając w imieniu małoletniej N. O. (dalej "skarżąca"), wniósł na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie: 1) art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS - poprzez dowolną ocenę materiału dowodowego i uznanie, że nie zachodzą szczególne okoliczności, mimo istnienia licznych przesłanek uzasadniających przyznanie świadczenia, 2) art. 7 w zw. z art. 80ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 572, z późn. zm.), dalej "k.p.a." - poprzez zaniechanie dokładnego zbadania okoliczności faktycznych, brak rzetelnej analizy przesłanek szczególnych oraz wydanie decyzji bez wszechstronnego rozważenia istotnych aspektów sprawy. Przedstawiciel ustawowy skarżącej wniósł o: 1) zmianę skarżonej decyzji poprzez przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłej matce N. B. dla małoletniej N. O., 2) ewentualnie o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez organ, 3) zasądzenie od organu na rzecz skarżącej kosztów postępowania, według norm przepisanych. W uzasadnieniu skargi przedstawiciel ustawowy skarżącej wyjaśnił, że zmarła matka małoletniej przez wiele lat życia zmagała się z chorobą alkoholową, która skutecznie wykluczała ją z rynku pracy i uniemożliwiała prowadzenie jakiejkolwiek legalnej działalności zarobkowej. Pomimo prób podejmowania zatrudnienia dorywczego, nie była w stanie utrzymać stałego źródła dochodu, ani tym bardziej - wypracować wymaganych okresów składkowych. Na skutek tej sytuacji popadła w trwałe wykluczenie społeczne, żyjąc w izolacji i marginalizacji. Przedstawiciel ustawowy skarżącej wskazał, że zmarła matka małoletniej nie była osobą bierną wobec swojej choroby. Podejmowała ona próby leczenia - uczęszczała na spotkania grup wsparcia, a w ostatnim okresie życia wyraźnie dążyła do poprawy swojej sytuacji. Jej śmierć była nagła, przekreślając szansę na całkowite wyjście z uzależnienia i powrót do aktywności zawodowej. Przedstawiciel ustawowy skarżącej wskazał, że zgodnie z wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 19 listopada 2024 r. (sygn. akt II SA/Wa 353/24) "Wprawdzie alkoholizm co do zasady nie stanowi okoliczności szczególnej, o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy, gdyż skutków alkoholizmu (a także innych uzależnień) nie można uznać za okoliczności usprawiedliwiające bezczynność zawodową, jednakże brak aktywności zawodowej spowodowany chorobą alkoholową może być uznany za usprawiedliwiony szczególnymi okolicznościami, o ile osoba nim dotknięta podejmuje działania zmierzające do przezwyciężenia zaistniałej sytuacji, a w szczególności podejmuje stosowne leczenie." Przedstawiciel ustawowy skarżącej podkreślił też, że małoletnie dziecko - uprawnione do renty rodzinnej - posiada orzeczenie o niepełnosprawności. W orzeczeniu wskazany, że małoletnia wymaga współudziału opiekuna w codziennym funkcjonowaniu. Podniósł także, że faktycznie to on sprawuje codzienną i całodobową opiekę nad małoletnim dzieckiem. Po śmierci matki wszystkie obowiązki spadły na niego - samotnego rodzica. Pomimo zaangażowania i determinacji, jego sytuacja życiowa i finansowa jest skrajnie trudna. Dodatkowo, nie może on podjąć zatrudnienia w pełnym wymiarze - właśnie z powodu niepełnosprawności dziecka. Końcowo przedstawiciel ustawowy skarżącej podał, że małoletnia spełnia warunki wymagane w ustawie do uzyskania prawa do renty. Jest ona osobą niepełnosprawną i nie ma pewności, czy jej stan zdrowia pozwoli na podjęcie zatrudnienia w przyszłości. Sytuacja finansowa i majątkowa jest bardzo trudna, a wręcz dramatycznie trudna. Rodzinie brakuje środków na niezbędne utrzymanie, a w szczególności na koszty żywności. Skierowanie wniosku o przyznanie prawa do świadczenia jest apelem o pomoc w zaspokojeniu podstawowych potrzeb życiowych człowieka, jakim jest po prostu żywność. Przedstawiciel ustawowy skarżącej wskazał, że nie ubiega się o świadczenie, aby poprawić komfort życia, natomiast pragnie zapewnić małoletniemu dziecku wyłącznie podstawowe potrzeby. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie oraz o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. W uzasadnieniu swojego stanowiska organ podtrzymał argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Na wstępie należy wyjaśnić, że złożona w niniejszej sprawie skarga została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, stosownie do art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935, z późn. zm.), dalej "p.p.s.a." Zgodnie z powołaną regulacją, sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym skarżący nie zażądał zaś przeprowadzenia rozprawy. Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 1267), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m. in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Stosownie natomiast do treści art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a, który w niniejszej sprawie nie ma zastosowania. Oznacza to, że w granicach badanej sprawy sąd zobowiązany jest z urzędu, niezależnie od zarzutów skargi, dokonać pełnej oceny co do zgodność z prawem zaskarżonego aktu i w przypadku skargi na decyzję uwzględnia wszystkie zaistniałe w sprawie naruszenia, na które wskazano w art. 145 § 1 p.p.s.a. Kontrola zgodności z prawem decyzji administracyjnej musi przebiegać w określonej kolejności, bowiem stwierdzenie istnienia danego typu naruszeń może eliminować potrzebę ustalania istnienia innych wad. Stąd, w pierwszej kolejności sąd przeprowadza kontrolę zaskarżonej decyzji z punktu widzenia istotnych wad powodujących jej nieważność. Ustalenie istnienia wady powodującej nieważność decyzji czyni bowiem dalszą kontrolę zbędną. Przeprowadzona według wskazanych kryteriów ocena zaskarżonej decyzji wykazała, że decyzja ta obarczona jest wadą skutkującą koniecznością stwierdzenia jej nieważności, na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Wedle tego przepisu sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia w całości lub w części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach. Zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzją z dnia [...] maja 2025 r. Prezes ZUS odmówił małoletniej N. O. przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłej matce N. B.. Postępowanie administracyjne w tej sprawie zostało wszczęte wnioskiem z dnia [...] kwietnia 2025 r. złożonym przez przedstawiciela ustawowego skarżącej. W toku tego postępowania organ ustalał w pierwszej kolejności spełnienie przesłanek wskazanych w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS przez zmarłą matkę dziecka i uznał, że w tej sprawie nie wystąpiła przesłanka szczególnych okoliczności, wskutek których zmarła matka nie spełniła warunków do przyznania świadczenia w trybie zwykłym. Należy jednak zauważyć, że przedstawiciel ustawowy skarżącej zwracał się już uprzednio do organu o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku w dniu [...] maja 2023 r. (wniosek - k. 2 akt administracyjnych). Po rozpatrzeniu tego wniosku organ wydał w dniu [...] listopada 2023 r. decyzję odmawiającą przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla N. O.. Jak wynika z uzasadnienia wydanej w niniejszej sprawie decyzji z dnia [...] maja 2025 r., ustalony przez organ stan faktyczny, stanowiący podstawę rozstrzygnięcia nie zmienił się co do istotnych okoliczności w stosunku do stanu faktycznego będącego podstawą wydania przez organ decyzji z dnia [...] listopada 2023 r. Powyższe oznacza, że wydając decyzję z dnia [...] maja 2025 r. organ wydał rozstrzygnięcie w sprawie, która została już zakończona inną decyzją ostateczną. Zgodnie zaś z art. 156 § 1 pkt 3 k.p.a. taka okoliczność (powaga rzeczy osądzonej) stanowi kwalifikowaną wadę, która skutkuje koniecznością stwierdzenia nieważności obarczonej nią decyzji. Okoliczność, czy powaga rzeczy osądzonej w danym przypadku występuje, wymaga ustalenia tożsamości porównywanych spraw pod względem podmiotowym oraz przedmiotowym. Tożsamość podmiotowa ma miejsce wtedy, gdy w sprawie występują te same strony, co w niniejszej sprawie bezspornie miało miejsce, bowiem obydwa wnioski do Prezesa ZUS złożył przedstawiciel ustawowy skarżącej. Natomiast tożsamość w zakresie przedmiotu sprawy występuje, gdy dotyczy ona tego samego przedmiotu i tego samego stanu prawnego w niezmienionym stanie faktycznym tej sprawy. Przy czym przez stan faktyczny sprawy należy rozumieć, stan faktyczny mający znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, a więc mieszczący się w ramach hipotezy normy prawnej, która stanowiła podstawę do rozstrzygnięcia sprawy zakończonej decyzją ostateczną. W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie zaistniała również tak rozumiana tożsamość przedmiotowa. Przedstawiciel ustawowy skarżącej w obydwu wnioskach zwrócił się do organu o przyznanie jego małoletniemu dziecku renty rodzinnej w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Organ wydając zarówno decyzję z dnia [...] listopada 2023 r., jak i decyzję z dnia [...] maja 2025 r., wziął pod uwagę te same okoliczności, tj. długość wypracowanego przez matkę dziecka okresu składkowego i nieskładkowego oraz niewystąpienie szczególnych okoliczności skutkujących nieuzyskaniem prawa do świadczenia w trybie zwykłym. We wniosku z dnia [...] kwietnia 2025 r. nie podano z kolei żadnych okoliczności przemawiających za ponownym badaniem przez Prezesa ZUS sprawy w kontekście przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Podnoszona aktualnie w skardze okoliczność, że zmarła matka skarżącej była osobą uzależnioną od alkoholu oraz że bezskutecznie podejmował próby leczenia nie była badana przez Prezesa ZUS zarówno w decyzji z dnia [...] listopada 2023 r., ani też w zaskarżonej w niniejszej sprawie decyzji z dnia [...] maja 2025 r. Aktualnie, biorąc pod uwagę treść wniosku z dnia [...] kwietnia 2025 r., należy stwierdzić, że nie powołano nowych, istotnych okoliczności, które należałoby wyjaśnić i które powodowałyby, że stan faktyczny uległ zmianie w porównaniu ze stanem faktycznym będący podstawą wydania decyzji z dnia [...] listopada 2023 r. Nie zostały wskazane zatem żadne okoliczności mogące przemawiać za zmianą stanu faktycznego sprawy w zakresie okoliczności relewantnych z punktu widzenia jej rozstrzygnięcia. W sprawach dotyczących przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku kwestią podlegającą badaniu w pierwszej kolejności jest brak spełnienia przez osobę zmarłą warunków do uzyskania emerytury lub renty, spowodowany szczególnymi okolicznościami oraz niemożność podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, spowodowana całkowitą niezdolnością do pracy lub wiekiem. W zakresie powyższych okoliczności – dotyczących matki małoletniej skarżącej - stan faktyczny sprawy nie uległ zmianie i ulec nie mógł, z uwagi na śmierć jej matki przed wszczęciem postępowania zainicjowanego wnioskiem z [...] maja 2023 r. Natomiast jeśli organ uznał, że w sprawie wyszły na jaw istotne dla sprawy nowe okoliczności faktyczne lub nowe dowody istniejące w dniu wydania decyzji, nieznane organowi, który wydał decyzję, winien rozważyć wznowienie postępowania w oparciu o przesłankę art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 września 2025 r., sygn. akt III OSK 777/25, orzecznia.nsa.gov.pl). Wydanie w niniejszej sprawie decyzji administracyjnej, w której doszło do ponownej oceny, czy skarżąca spełnia przesłanki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, skutkuje tym, że decyzja ta obarczona jest wadą wskazaną w art. 156 § 1 pkt 3 k.p.a. dającą podstawę do stwierdzenia jej nieważności. Stwierdzenie tego rodzaju wady obligowało Sąd do stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji niezależnie od podnoszonych w skardze zarzutów. Biorąc wszystkie powyższe okoliczności pod uwagę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a. w zw. z art. 156 § 1 pkt 3 k.p.a. orzekł jak w sentencji.