II SA/Wa 1245/20

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Kube (spr.), Sędzia WSA Agnieszka Góra-Błaszczykowska, Sędzia WSA Ewa Radziszewska-Krupa, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 5 marca 2021 r. sprawy ze skargi A. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w [...] z dnia [...] maja 2020 nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku oddala skargę

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, dalej: "Prezes ZUS", decyzją z dnia [...] maja 2020 r. nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 256), dalej: "k.p.a.", po rozpatrzeniu wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy A.M., utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] lutego 2020 r. nr [...], odmawiającą przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu J.M., na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2020 r. poz. 53), dalej ustawa o emeryturach i rentach z FUS. W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że zgodnie z powołanym wyżej przepisem, świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Podał, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie. Prezes ZUS wskazał, że w przedmiotowej sprawie świadczenie w drodze wyjątku nie może być przyznane, bowiem nie stwierdzono istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których ojciec dzieci nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Strona nie wykazała, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które ubezpieczony nie miał wpływu. W ocenie organu, z przeprowadzonej analizy akt sprawy nie wynika bowiem, aby w wykazanych okresach ojciec dzieci nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. We wskazanych przerwach nie była wobec ojca dzieci orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od jego woli, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Odnośnie wskazanego we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, jako przyczyny przerwy w ubezpieczeniu ojca dzieci, między innymi alkoholizmu stwierdził, że nie jest to szczególna okoliczność, uniemożliwiająca wypracowanie odpowiedniego okresu ubezpieczenia. Również przerwa w ubezpieczeniu ojca dzieci spowodowana jego pobytem w zakładzie karnym nie może być uznana za szczególną okoliczność, która uniemożliwiła wykonywanie zatrudnienia w wymiarze pozwalającym na przyznanie ustawowych świadczeń. Organ wskazał, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, jednak nie stanowi ona jedynego kryterium do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Podnoszone przez stronę trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] maja 2020 r. nr [...] stała się przedmiotem skargi A.M. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji, jak i decyzji ją poprzedzającej, i przyznanie prawa do renty rodzinnej w drodze wyjątku oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych. Zarzucił organowi przy ich wydaniu naruszenie: - przepisów prawa procesowego, mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. poprzez niewyczerpujące przeanalizowanie stanu faktycznego oraz dowolną, a nie swobodną ocenę, skutkujące błędnym uznaniem, że nie zachodzą przesłanki uzasadniające przyznanie renty w drodze wyjątku, w tym nie zachodzą szczególne okoliczności, o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, - przepisów prawa materialnego, mające wpływ na wynik sprawy, tj. art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez jego niezastosowanie, skutkujące odmową przyznania prawa do renty w drodze wyjątku. Zdaniem skarżącego, prawidłowa ocena stanu faktycznego powinna prowadzić do wniosku, że zostały spełnione przesłanki z powołanego wyżej przepisu. Nie ma prawa do renty po zmarłym ojcu na ogólnych warunkach, a to z powodu szczególnych, całkowicie niezależnych od niego okoliczności. Jednocześnie z uwagi na wiek nie jest w stanie podjąć pracy i nie ma niezbędnych środków utrzymania. Udokumentowanie ponad 25,5 lat łącznych okresów składkowych i nieskładkowych ojca jest faktem bezspornym. Okoliczność, iż w okresie 10 lat, przypadających przed dniem jego śmierci, nie został udokumentowany żaden okres składkowy, była całkowicie niezależna od jego woli i nie miał na to żadnego wpływu. Nie był w stanie przezwyciężyć przeszkód, które uniemożliwiły wykonywanie zatrudnienia przez jego ojca, który w tym okresie nadużywał alkoholu, był sprawcą przemocy fizycznej, psychicznej oraz ekonomicznej. Skarżący podał, że jest na utrzymaniu mamy, która z powodu braku obywatelstwa polskiego miała trudności z podjęciem zatrudnienia. Po wieloletnich staraniach, uzyskała obywatelstwo polskie i podjęła zatrudnienie, jednak za najniższe wynagrodzenie. Skromne zarobki oraz zasiłki rodzinne starczają na opłacenie wszystkich opłat, jednak to za mało na zaspokojenie wszystkich potrzeb rodziny. Stosowanie wieloletniej przemocy przez ojca w stosunku do jego rodziny doprowadziło do wydania przez sąd wyroku o jego eksmisji z zajmowanego wspólnie mieszkania, a za nagminne łamanie zakazu zbliżania się, ojcu odwieszono wyrok w zawieszeniu i w konsekwencji, odbywał karę pozbawienia wolności. Po odbyciu kary pozbawienia wolności ojciec nadal nadużywał alkoholu, co w konsekwencji doprowadziło do jego zgonu. Podkreślił, iż z uwagi na traumatyczne doświadczenia z dzieciństwa jest ofiarą alkoholizmu i stosowania przemocy przez ojca. Aktualnie został po raz kolejny pokrzywdzony, gdyż z uwagi na postępowanie ojca, odmawia się mu świadczenia jako źródła utrzymania. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji. Odnosząc się do argumentów przedstawionych w skardze wyjaśnił, że sama trudna sytuacja materialna, choć była brana pod uwagę przy podejmowaniu decyzji, nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania świadczenia, nie jest to bowiem świadczenie socjalne, przyznawane tylko stosownie do potrzeb wnioskodawcy, nie jest też odszkodowaniem za sam w sobie zgon rodzica. Renta rodzinna zaś jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Również szczególna okoliczność, o której mowa w przepisie, odnosi się do osoby zmarłej. W tej sytuacji podjęta przez skarżącego w skardze próba "wyeliminowania" sytuacji związanej bezpośrednio z osobą zmarłego z oceny organu nie może mieć miejsca. To właśnie okoliczności szczególne – o ile takie są - leżące po stronie osoby, po której miałby być przyznane świadczenie, są zawsze przedmiotem oceny, nie zaś takie okoliczności leżące po stronie pozostałych po nim członków rodziny. W ich wypadku ocenia się jedynie przesłankę niezdolności do pracy oraz posiadania niezbędnych środków utrzymania oraz w pierwszej kolejności - bada, czy korzystają z przymiotu członków rodziny pozostałych po osobie ubezpieczonej. Odmienne podejście do sprawy skutkowałoby masowym przyznawaniem świadczeń w drodze wyjątku w postaci rent rodzinnych każdemu małoletniemu pozostałemu po zmarłym - ponieważ dzieci z reguły nie ponoszą żadnej odpowiedzialności za poczynania rodziców i nie można wymagać, by czyniły starania przezwyciężenia okoliczności leżących po stronie tychże rodziców. Wszystkie przywoływane przez skarżącego okoliczności, które sprawiły, iż ojciec nie wypracował prawa do świadczeń w trybie ustawowym, a w konsekwencji nie pozostawił po sobie takich uprawnień dla swych dzieci, nie mają charakteru szczególnego. Aspołeczne zachowania, alkoholizm niepowiązany z jakimkolwiek leczeniem odwykowym, odbywanie kary pozbawienia wolności nie są to okoliczności, na których zaistnienie i trwanie sam zainteresowany nie miałby wpływu. Prezes ZUS zaznaczył, że odmienna niż postulowana przez skarżącego ocena faktów, które podał jako argument za przyznaniem świadczenia, nie jest tożsama z naruszeniem art. 7 i art. 77 k.p.a. Skarżący w istocie sprowadza ten zarzut do domagania się, by organ uznał za okoliczność szczególną jego obecną sytuację materialną i osobistą, pominął zaś wszelkie nieusprawiedliwione okoliczności zawinione przez ubezpieczonego. Ustanowiony w sprawie pełnomocnik z urzędu pismem z dnia 21 lutego 2021 r. poparł wniesioną skargę i niezależnie od zarzutów skarżącego zarzucił zaskarżonej decyzji Prezesa ZUS naruszenie: - art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS przez błędne przyjęcie i w konsekwencji odmowę przyznania świadczenia w drodze wyjątku w sytuacji, gdy wobec zmarłego J.M. zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności usprawiedliwiające brak spełnienia w trybie zwykłym przesłanek do otrzymania świadczenia, co uzasadniało przyznanie dzieciom J.M. świadczenia w drodze wyjątku, a nadto w sytuacji, gdy przywołany przepis nie uzależnia przyznania świadczenia od określonego okresu lub długości przerw pomiędzy poszczególnymi okresami, - art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3, art. 136 k.p.a. przez błędne odmówienie przyznania świadczenia, pomimo że decyzja została oparta na całkowicie błędnej ocenie materiału dowodowego, w szczególności w zakresie ustaleń odnośnie tego, czy zmarły J.M. spełnił przesłanki wskazane w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, - art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 k.p.a., polegające na nierozpatrzeniu przez organ w sposób wyczerpujący całości materiału dowodowego sprawy, w szczególności niedokonaniu ustaleń w zakresie obiektywnych możliwości podjęcia przez zmarłego J.M. pracy i opłacania składek, przy uwzględnieniu stopy bezrobocia panującej w jego regionie zamieszkania, wieku, sposobu jego życia, bezdomności i rzeczywistej niezdolności do pracy, które to uchybienia miały istotne znaczenie dla ustalenia wszystkich okoliczności dotyczących sytuacji J.M., których uwzględnienie powinno skutkować przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku, - art. 10 k.p.a. poprzez jego niezastosowanie i niepoinformowanie skarżącego o możliwości wypowiedzenia się przed wydaniem decyzji co do zebranych dowodów, materiałów oraz zgłoszonych żądań oraz złożenia własnych wniosków dowodowych, za pomocą których mógłby wykazać chociażby okoliczność, że zaszły szczególne okoliczności warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Uwzględniając powyższe zarzuty wniósł o: uchylenie decyzji Prezesa ZUS z dnia [...] maja 2020 r. nr [...] i poprzedzającej ją decyzji z dnia [...] lutego 2020 r. nr [...] o odmowie przyznania świadczenia po zmarłym J.M. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 137), w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 z późn. zm.); dalej "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. W ocenie Sądu, skarga nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem Prezes ZUS nie naruszył przepisów procesowych, w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia ani też przepisów prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2020 r. poz. 53), dalej: "ustawa o emeryturach i rentach z FUS", ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego, jest finansowane z budżetu państwa, a jego przyznanie następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego. Możliwość orzekania według uznania administracyjnego nie oznacza pozostawienia Prezesowi ZUS całkowitej swobody w tym zakresie. Z przepisu art. 83 ust. 1 ww. ustawy wynikają przesłanki, warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego, przy czym dopiero łączne spełnienie wszystkich przesłanek może stanowić podstawę przyznania przedmiotowego świadczenia. W niniejszej sprawie skarżący urodzony [...] kwietnia 2002 r. nie spełnia łącznie przesłanek wymienionych w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, ponieważ jest osobą pełnoletnią i zdolną do pracy. Niemożność podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym wskazany przepis łączy z całkowitą niezdolnością do pracy bądź wiekiem. Oba te elementy skarżącego nie dotyczą, bowiem lekarz orzecznik ZUS nie stwierdził u strony całkowitej niezdolności do pracy. Natomiast przez pojęcie wieku, jako przeszkody w podjęciu pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, uprawniającym do świadczenia (tu renty rodzinnej) w drodze wyjątku, należy rozumieć wiek, w którym osoba ubiegająca się o to świadczenie nie może jeszcze podjąć zatrudnienia z uwagi na niepełnoletność (wiek poniżej 18 lat życia), a nie ogólną granicę wieku uczących się lub studiujących, w tym uprawniającą do renty rodzinnej na zasadach ustawowych. Okres pobierania nauki powyżej 18 roku życia nie skutkuje w kontekście unormowania tego przepisu uprawnieniami dziecka do świadczenia w drodze wyjątku po ubezpieczonym rodzicu. Kontynuowanie nauki nie pozwala na obejście rygorystycznie sformułowanego przepisu art. 83 ust. 1, który służy zapewnieniu niezbędnych środków utrzymania osobom całkowicie niezdolnym do pracy i spełniającym pozostałe przesłanki. Kwestia nauki w przepisie tym nie występuje, zaś wiek, jako przesłanka niemożności podjęcia pracy, oznacza wiek poniżej 18 lat albo wiek emerytalny. Z chwilą osiągnięcia 18 roku życia można bowiem, w myśl przepisów kodeksu pracy, podjąć zatrudnienie w celach zarobkowych. W obecnym stanie prawnym nie ma bowiem zakazów i ograniczeń w zakresie podejmowania zatrudnienia przez pełnoletnich uczniów i studentów pobierających naukę zarówno w systemie dziennym, jak i zaocznym. Z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wynika, że przeszkodą uniemożliwiającą zatrudnienie nie jest pobieranie nauki, lecz taki wiek, który uniemożliwia w ogóle podjęcie pracy (podobne stanowisko wyraził Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 15 stycznia 2002 r., sygn. akt II SA 2538/01, LEX nr 82806). Reasumując, skoro w sytuacji A.M. przesłanka niemożności podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie zachodzi, to w myśl wcześniejszych wywodów w przedmiocie kumulatywnego charakteru przesłanek z art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest to okoliczność eliminująca skarżącego z grona osób, którym może być przyznane świadczenie w drodze wyjątku. Należy także podkreślić, że sama trudna sytuacja materialna nie wystarcza do przyznania świadczenia w trybie wyjątku, gdyż nie jest to świadczenie socjalne i nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby ubiegającej się o to świadczenie. Mając na względzie powyższe okoliczności, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku. Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w oparciu o zarządzenie Zastępcy Przewodniczącego Wydziału II z dnia 10 lutego 2021 r., wydane na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r., poz. 1842 z późn. zm.).