II SA/Wa 1212/20

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Góraj (spr.), Sędzia WSA Joanna Kube, Sędzia WSA Tomasz Szmydt, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 27 stycznia 2021 r. sprawy ze skargi małoletniego R. S. reprezentowanego przez przedstawicielkę ustawową D. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2020 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę

Decyzją z dnia [...] maja 2020r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z [...] lutego 2020 r. o odmowie przyznania małoletniemu R.S. renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia przywołał art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2020 r. poz. 53, z późn. zm.), i wyjaśnił wymienione w nim przesłanki. Dalej wskazał, że z akt sprawy wynika, że udowodnione zostało 18 lat, 7 miesięcy i 28 dni okresów składkowych i nieskładkowych ojca dziecka, który zmarł w wieku 46 lat. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Do okresów ubezpieczenia ojca dziecka Oddział ZUS w B. zaliczył okres opieki nad Panią: od [...].10.2001 r. do [...].06.2005 r. w wymiarze 3 lat i 9 miesięcy - na podstawie z art. 7 pkt 7 ustawy emerytalnej jako okres nieskładkowy. Wyjaśniono, że brak możliwości zaliczenia okresów opieki przed 2001 r. oraz po 2005 r., ponieważ w tych okresach nie uznano żony zmarłego za osobę niepełnosprawną w stopniu znacznym. Organ wskazał, ze nie kwestionuje faktu, że przedstawicielka ustawowa wnioskodawcy udokumentowała odpowiedni do wieku staż ubezpieczeniowy ojca dziecka. Wystąpienie tej okoliczności nie wystarcza jednak do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniego dziecka, bowiem aby przyznać przedmiotowe świadczenie należy wziąć pod uwagę całokształt okoliczności w sprawie i dokonać ich oceny pod kątem szczególnych okoliczności, które spowodowały niespełnienie warunków do przyznania świadczenia w trybie zwykłym. W 10-leciu przed dniem śmierci ojca dziecka, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udowodniono tylko 2 miesiące i 16 dni tych okresów. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest zaś możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 06.11.2007 r., sygnatura II SA/Wa 1056/07, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Ponadto, w okresach od [...].06.1997 r. do [...].10.2001 r., od [...].07.2005 r. do [...].06.2007 r., ojciec dziecka nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym lub ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Z przeprowadzonej analizy sprawy nie wynika, aby ojciec dziecka nie mógł podjąć zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. We wskazanych okresach wobec ojca dziecka nie była orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ojca dziecka, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Z dokumentacji zawartej w aktach sprawy wynika, że ojciec dziecka podejmował prace dorywcze, bez zgłoszenia tego faktu do ubezpieczeń. Organ wyjaśnił, że wykonywanie prac dorywczych nie stanowi okoliczności szczególnej w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Jest to bowiem wynik wyboru osoby decydującej się na pracę bez opłacania składek na ubezpieczenie społeczne, która winna liczyć się z prawnymi konsekwencjami w zakresie przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Osoby wykonujące prace bez rejestracji, nie tylko nie ponoszą kosztów ubezpieczenia społecznego, ale również nie uiszczają stosownych podatków. Podkreślono, że instytucja ubezpieczenia społecznego zakłada pewną solidarność ubezpieczonych, którzy opłacają składki, aby w przyszłości korzystać z ubezpieczenia (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 12.01.2012 r., sygnatura II SA/Wa 1785/11 dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Odnośnie sprawowania przez ojca dziecka opieki nad żoną wyjaśniono, że zaprzestanie pracy zawodowej i poświęcenie się opiece nad członkiem rodziny nie jest okolicznością niezależną od woli ubezpieczonego, lecz jego wyborem i dokonując takiego wyboru osoba ubezpieczona powinna liczyć się z jego konsekwencjami. Tak więc umieszczona w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej przesłanka niezdolności od pracy nie jest spełniona w sytuacji niemożności podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki nad członkiem rodziny (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 4.04.2014 r., sygnatura II SA/Wa 1565/13, dostępny w Legalis nr 907867). Opieka nad członkiem rodziny mogła ograniczać, natomiast nie uniemożliwiała całkowicie wykonywania zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Organ zwrócił też uwagę na to, że z akt sprawy wynika, że dochód dwuosobowej rodziny wnioskodawcy stanowi świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w kwocie 1830 zł oraz zasiłki rodzinne wraz z dodatkami w kwocie 507 zł. Dochód netto przypadający na jednego członka rodziny w kwocie 1168,50 zł nie pozwala w ocenie organu stwierdzić, że małoletnie dziecko pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania. Podkreślono, że pojęcie "niezbędnych środków utrzymania" - jako przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku - nie jest zdefiniowane w ustawie emerytalnej. W celu ustalenia tego kryterium należy posiadane środki utrzymania oceniać na tle wysokości najniższej emerytury, która od 1 marca 2020 r. wynosi 1200,00 zł brutto, tj. 1025,00 zł netto (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 15.11.2012 r., sygnatura I OSK 2248/12; wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 8.06.2017 r., sygnatura II SA/Wa 1851/16, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Zauważono, że przepis art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Ocena tej niezbędności musi być dokonana z uwzględnieniem potrzeb służących zaspokojeniu minimum egzystencji (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 15.04.2002r., sygnatura akt II SA 4189/01, dostępny w LEX nr 83733). Jakkolwiek wykazany dochód może nie zaspokajać wszystkich potrzeb życiowych małoletniego R.S., jednakże trudno w ocenie organu uznać, że nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych. Organ wyjaśnił, że ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o świadczenie na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej przez pryzmat osiąganych dochodów jest najbardziej obiektywna. Obiektywizmu tej oceny nie zapewniłoby posłużenie się jako kryterium głównym wydatkami; chociażby zdeterminowanymi nawet najbardziej uzasadnionymi potrzebami (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 10.02.2017 r., sygnatura II SA/Wa 1625/16; dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Od powyższej decyzji skargę do tut. Sądu wywiodła przedstawicielka ustawowa małoletniego – D.S. podnosząc, że zaskarżona decyzja narusza prawo. Wskazała, ze strona przeciwna mogła i miała możliwość przeprowadzenia odpowiednich dowodów na tę okoliczność, którą sama uważa za decydującą, a jest nią konieczność sprawowania osobistej opieki przez ś.p. męża nad żoną, również poza okresem, w jakim orzeczono co do żony niepełnosprawność w stopniu znacznym. Tylko z powodu wykonywania tej stałej opieki, zmarły mąż przez dłuższy czas nie podejmował pracy. Autorka skargi wyjaśniła, iż liczyła na to, że organ, powziąwszy takie informacje, sprawdzi je w toku postępowania dowodowego, na co pozwala i do czego zobowiązuje przepis art. 77 k.p.a. Podniosła, że nie jest sprawiedliwe odmawianie przyznania renty specjalnej osobom naprawdę bardzo tego potrzebującym, to jest jej i choremu od urodzenia synowi. Podniosła też, że doszło w sprawie do naruszenia wspomnianego już przepisu artykułu 77 § 1 k.p.a., gdyż przepis ten nie był zastosowany. Organ nie zastosował również następnego artykułu 78, pomijając postulaty wniosku. Decyzję wydano przedwcześnie, zanim zgromadzono materiał dowodowy (bo go w ogóle nie gromadzono), i tutaj skarżąca dopatruje się naruszenia art. 80 k.p.a. Zwróciła uwagę na to, ze uzasadnienie decyzji nie tyle dzieli się na część faktyczną i prawną, jak to powinno wyglądać, lecz raczej sprowadza się do dyskusji z nią, jako stroną, tak jakby stroną w postępowaniu był również ZUS. Strona przeciwna nie była więc "we własnej sprawie" bezstronna (art. 107 § 3 w związku z art. 24 k.p.a.). Nie wiadomo w ogóle, czy decyzję podpisała osoba rzeczywiście upoważniona, i czy wszystkie osoby załatwiające sprawę w ramach ZUS posiadały pełnomocnictwo administracyjne (art. 268a k.p.a.) - wniosła, aby to sprawdzono, bo "nie należy dziś nikomu dowierzać". Wskazała także, iż organ nieprawidłowo zastosował przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Jeżeli bowiem wszystkie wymienione tam przesłanki zostały spełnione, i pozostał jeszcze tylko ten jeden element: wykazanie, że mąż zajmował się osobiście żoną i chorym dzieckiem w okresie niepodjęcia zatrudnienia, to treść zaskarżonego rozstrzygnięcia nie odpowiada przepisom, na jakich je oparto, i w tym sensie, z uwagi na ich niewłaściwe zastosowanie, doszło do naruszenia prawa materialnego. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skargę uznać należy za niezasadną. Zgodnie z treścią przepisu art.1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 z późn. zm.) Sąd Administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem, skarżonej decyzji administracyjnej. Jest więc to kontrola legalności rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu administracyjnym, z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i procesowym. Podkreślenia wymaga również to, że Sąd bada poprawność wydanej decyzji odnosząc się do stanu prawnego i faktycznego istniejącego w chwili rozstrzygania sprawy przez organ. Późniejsze zmiany np. w zakresie stanu faktycznego, co do zasady mogą usprawiedliwiać próby wszczynania postępowań w trybach nadzwyczajnych lub, jak w sprawach dotyczących świadczeń w drodze wyjątku, mogą być powodem do składania nowych wniosków o przyznanie spornego świadczenia. W pierwszej kolejności należało wyjaśnić stronie skarżącej, że Sąd z urzędu obowiązany jest badać skarżony akt pod kątem występowania przesłanek nieważnościowych. Takie badanie zostało także przeprowadzone w niniejszej sprawie i stwierdzono, że rozstrzygnięcia wydawał właściwy organ, za który działały uprawnione do tego osoby. Istota sprawy w niniejszym postępowaniu sprowadzała się do oceny stanu faktycznego przedstawionego we wniosku, przez pryzmat art. 83 ust. 1 ustawy o Emeryturach i Rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 153, poz. 1227 – tekst jedn.). W/przytoczony przepis formułuje trzy przesłanki, których łączne spełnienie determinuje możliwość otrzymania świadczenia w drodze wyjątku. Przesłankami tymi są : - brak uprawnień do uzyskania emerytury lub renty, -niemożliwość podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, spowodowana całkowitą niezdolnością do pracy lub wiekiem, - brak niezbędnych środków utrzymania. Z całą mocą należy podkreślić, iż powyższe okoliczności, muszą występować łącznie w chwili wydawania decyzji przez organ, aby możliwym było przyznanie świadczenia wyjątkowego. Brak występowania którejkolwiek z powyższych przesłanek (nawet w wypadku istnienie pozostałych) uniemożliwia zaś pozytywne rozpatrzenie wniosku o przyznanie omawianego świadczenia. Przechodząc do realiów niniejszej sprawy wskazać należy, iż kluczową dla rozstrzygnięcia kwestią było istnienie po stronie wnioskodawcy okoliczności faktycznych, potwierdzających istnienie ostatniej z w/w przesłanek omawianego przepisu. W ocenie tut. Sądu organ prawidłowo uznał, iż stan faktyczny sprawy nie wyczerpuje owej ostatniej z wymienionych w art.83 przedmiotowej ustawy, okoliczności. Analizując przepisy ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wyjaśnienia wymaga to, iż nie zawierają one definicji pojęcia "niezbędne środki utrzymania". Zachodziła więc konieczność wypracowania przez judykaturę i organy administracji, sposobu rozumienia tego pojęcia. Należy przychylić się do stanowiska organu (potwierdzanego od wielu lat stosownymi wyrokami Sądów administracyjnych obydwu instancji), iż najbardziej obiektywną metodą wyjaśnienia spornego pojęcia może być odniesienie się do najniższej kwoty świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym. Za uzasadnione należy bowiem uznać twierdzenie, iż najniższe świadczenie przyznawane w trybie zwykłym, umożliwia zabezpieczenie podstawowych potrzeb uprawnionej osoby. Podkreślić przy tym wypada, iż chodzi tutaj jedynie o potrzeby natury podstawowej, które swym zakresem mogą znacznie odbiegać od potrzeb w szerszym znaczeniu. Odniesienie takie jak wyżej, stanowi więc obiektywny miernik spełnienia przesłanki ustawowej. W świetle w/przedstawionych wywodów, uznać należało, iż organ właściwie przyjął, iż po stronie skarżącej nie istnieje wymagana przez ustawodawcę okoliczność braku środków utrzymania. Okolicznością niesporną w sprawie jest bowiem to, iż dochód na osobę w rodzinie strony, na dzień wydawania skarżonej decyzji, przewyższał kwotę najniższego świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym. Powyższe powoduje więc w konsekwencji niemożliwość zastosowania w sprawie dyspozycji art.83 omawianej ustawy, i przyznania dochodzonego świadczenia w trybie specjalnym. Analizując skarżoną decyzję tut. Sąd pragnie podkreślić, iż omawiany przepis prawa nie przewiduje przesłanki "należytego zaspokojenia potrzeb wnioskodawcy" czy "zaspokojenia wszelkich potrzeb". Stąd więc organ zasadnie, nie odnosił się w swoim rozstrzygnięciu do rzeczywistych potrzeb strony i rzeczywistych kosztów jej utrzymania. Nawiązywanie do owych subiektywnych przesłanek, prowadziłoby bowiem do naruszenia zasady równego traktowania beneficjentów systemu ubezpieczeń społecznych. W tym miejscu należało też podkreślić, iż trudna sytuacja materialna i zdrowotna wnioskodawcy czy jego przedstawicielki ustawowej, nie stanowi samoistnej przesłanki uzasadniającej przyznanie omawianego świadczenia. Nie jest ono bowiem świadczeniem o charakterze odpowiadającym zapomodze społecznej. Przedmiotowe rozstrzygnięcie w niniejszej sprawie, nie uniemożliwia natomiast wystąpienia w przyszłości z tożsamym wnioskiem, gdyby sytuacja materialna strony uległa zmianie. W świetle powyższego, uznając iż skarżona decyzja - wobec nie spełnienia przez stronę przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania - nie narusza prawa, a organ administracji prawidłowo ocenił stan faktyczny i dokonał prawidłowej subsumcji normy prawnej stanowiącej podstawę rozstrzygnięcia, Wojewódzki Sad Administracyjny w Warszawie orzekł jak w sentencji wyroku, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 z późn. zm.). Na marginesie dodać należało, iż wobec stwierdzonego braku jednej z trzech przesłanek wymienionych w omawianym przepisie i koniecznych do łącznego spełnienia, pozostałe okoliczności i pozostałe zarzuty podnoszone przez stronę, pozostawały bez wpływu na rozstrzygnięcie.