II SA/Sz 1089/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Stefan Kłosowski (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Barbara Gebel,, Sędzia WSA Marzena Iwankiewicz, Protokolant starszy sekretarz sądowy Agnieszka Klimek, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 16 listopada 2017 r. sprawy ze skargi M. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania odwoławczego uchyla zaskarżoną decyzję.

Decyzją z dnia [...] r., nr [...] wydaną na podstawie, art. 20 ust. 3, art. 30 ust. 6, ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2016 r., poz. 1518 ze zm.) Prezydent Miasta K. po ponownym rozpatrzeniu wniosku M. R. z dnia 28 grudnia 2015 r. odmówił umorzenia wnioskodawczyni nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w kwocie [...]zł wraz z odsetkami. Z uzasadnienia powyższej decyzji wynika, iż decyzją nr [...] z dnia [...] r. zobowiązano M. R. do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w postaci zasiłku rodzinnego na syna J. K. w łącznej wysokości [...] zł. W dniu 28 grudnia 2015 r. M. R. złożyła prośbę o umorzenie powyższej należności wraz z odsetkami motywując swoją prośbę trudną sytuacją materialną. Decyzją nr [...] z dnia [...] r. Prezydent M. K. odmówił umorzenia. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją nr [...] z dnia [...] r. uchyliło powyższą decyzję w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Prezydent M. K. decyzją nr [...] z dnia [...] r. odmówił wnioskodawczyni umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, zaś Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją nr [...] z dnia [...] r. utrzymało w mocy powyższą decyzję organu I instancji. Po rozpatrzeniu wniesionej przez M. R. skargi, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie wyrokiem sygn. akt II SA/Sz 1143/16 z dnia 2 lutego 2017r. uchylił powyższą decyzję SKO oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta K. nr [...] z dnia [...] r. W wyniku ponownego rozpoznania sprawy została przez organ I instancji wydana opisana na wstępie decyzja. Uzasadniając zawarte w niej rozstrzygnięcie organ stwierdził, iż w toku ponownego postępowania ustalono, że wnioskodawczyni prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Syn J. K. , z którym do lipca 2016 r. prowadziła wspólne gospodarstwo domowe, usamodzielnił się. Wnioskodawczyni przedstawiła orzeczenie ([...]) wydane w dniu [...] r. na czas nieokreślony, zaliczające ją do osób o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Zgodnie z przedstawionym zaświadczeniem z przychodni lekarskiej leczy się na różne schorzenia, które wymagają przyjmowania leków. Zaświadczenie nie zawiera informacji dotyczącej wpływu stanu zdrowia na jej sytuację zawodową. Koszt leczenia wg załączonych paragonów za miesiąc marzec i kwiecień 2017r. – wynosi [...] zł. Nie zostały przedstawione wydatki ponoszone na wyżywienie, środki czystości i ubrania, o przedłożenie których wnioskodawczyni została wezwana pismem z dnia 11 maja 2017 r. Obecnie wnioskodawczyni jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku. W miesiącu kwietniu wnioskodawczyni przyznano pomoc społeczną w postaci zasiłku okresowego w wysokości [...] zł, zasiłku celowego w wysokości [...] zł z przeznaczeniem na pokrycie kosztów przygotowania posiłków, zasiłku celowego w wysokości [...] zł na częściowe pokrycie kosztu zakupu leków, zasiłku celowego w wysokości [...] zł na zakup żywności i środków czystości, dodatku energetycznego w wysokości [...] zł oraz dodatku mieszkaniowego w wysokości [...] zł. Łączna wysokość dochodów wnioskodawczyni za miesiąc kwiecień 2017 r. wynosiła [...] zł. Przeciętne miesięczne wydatki w miesiącu kwietniu 2017 r. wynoszą [...] zł. Dalej organ I instancji stwierdził, iż zgodnie z art. 30 ust. 6 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (dalej: "ustawa") kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych ustalone ostateczną decyzją podlegają potrąceniu z wypłaconych świadczeń rodzinnych, wypłacanych zasiłków dla opiekunów, o których mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustalaniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów, oraz wypłaconego świadczenia wychowawczego. Nienależnie pobrane świadczenia potrącano wnioskodawczyni z bieżących świadczeń od stycznia 2016 r. do sierpnia 2016 r. w wysokości [...] zł. miesięcznie, ponadto w miesiącu październiku 2016 r. na konto Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w K. wnioskodawczyni dokonała z tego tytułu dobrowolnej wpłaty w wysokości [...] zł. Dobrowolna spłata wskazuje, że wnioskodawczyni była zdolna do spłacenia kwoty świadczeń nienależnie pobranych. W dalszej części uzasadnienia decyzji organ I instancji stwierdza, iż zgodnie z art. 30 ust. 9 organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Ustawodawca w treści ww. artykułu określił możliwość umorzenia należności, tym samym określił charakter tej czynności jako fakultatywny, tj. istnieje możliwość, nie zaś obowiązek umorzenia. Biorąc powyższe pod uwagę odmówiono wnioskodawczyni wnioskowanego umorzenia. Od powyższej decyzji M. R. złożyła odwołanie, wnosząc o jej uchylenie i umorzenie należności. Po rozpatrzeniu powyższego odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze powołując sią na art. 138 § 1 pkt 3 Kodeksu postępowania administracyjnego (K.p.a.) decyzją z dnia [...] r., znak [...] umorzyło postępowanie odwoławcze, stwierdzając, iż z akt sprawy wynika, że na dzień wydania decyzji przez organ II instancji - świadczenia rodzinne nienależnie pobrane przez M. R., objęte skarżoną decyzją, zostały w całości uregulowane. Z informacji Dyrektora MOPS w K. z dnia 21 czerwca 2017 r. wynika, że kwota tych świadczeń była potrącana przez MOPS z wypłat bieżących świadczeń, a nadto strona dokonała jednorazowej dobrowolnej wpłaty na poczet tychże zobowiązań. Wobec powyższego Kolegium uznało, że postępowanie w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych stało się bezprzedmiotowe, albowiem należności te zostały już w całości spłacone. Zgodnie z art. 105 § 1 K.p.a., gdy postępowanie z jakiejkolwiek przyczyny stało się bezprzedmiotowe w całości albo w części organ administracji publicznej wydaje decyzję o umorzeniu postępowania odpowiednio w całości albo w części. Powyższą decyzję M. R. zaskarżyła skargą do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, domagając się jej uchylenia i przekazania organom do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu skargi skarżąca wskazała, że SKO błędnie uznało, iż uiszczenie lub potrącenie należności czyni zbędnym postępowanie o umorzenie tych należności. Uiściła część należności, do których zwrotu była zobowiązana ([...] złotych), aby uniknąć egzekucji i komornika, którego czynności z pewnością spowodowałyby dodatkowe koszty i wpędziły ją w jeszcze większe kłopoty finansowe, łącznie z zajęciem i sprzedażą podstawowych sprzętów domowych. Tego się obawiała i dlatego "dopłaciła" brakującą część kwoty zaległości, chociaż wiązało się to dla niej z ogromnymi wyrzeczeniami i ograniczeniem wydatków do granic przeżycia. Większość jednak kwoty zaległości, które miała zwrócić do MOPS K., zostały potrącone przez MOPS ze świadczeń przyznawanych jej już po zapadnięciu decyzji o obowiązku zwrotu. Podnosiła to w poprzedniej skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, który w uzasadnieniu wyroku uchylającego wcześniejszą decyzję wskazał, iż faktycznie jest to postępowanie irracjonalne, że MOPS, znając jej trudną sytuację materialną, przyznaje jej kolejne świadczenia, z których potrąca zaległości ale nie chce tychże zaległości umorzyć. Skarżąca nie zgadza się z twierdzeniem, iż jej wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń stał się teraz sprawą "bezprzedmiotową". Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie z w a ż y ł, co następuje: Skarga okazała się zasadna. Należy zaznaczyć, iż zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm. - dalej: P.p.s.a.), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany z zarzutami i wnioskami skargi. Przedmiotem niniejszej skargi i kontroli sądu administracyjnego jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego umarzająca postępowanie odwoławcze wszczęte wniesieniem przez skarżącą odwołania od decyzji Prezydenta Miasta K., z dnia [...] r. odmawiającej umorzenia skarżącej niekwestionowanej należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Tu należy przypomnieć, iż organ I instancji rozpatrywał wniosek skarżącej kolejny raz – w wyniku uchylenia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie wyrokiem z dnia 2 lutego 2017 r. sygn. akt II SA/Sz 1143/16 wcześniejszej decyzji tego organu odmawiającej umorzenia należności wraz z utrzymującą ją w mocy decyzją organu II instancji. W powyższym wyroku Sąd stwierdził, iż organy orzekające w sprawie zastosowania ulgi w zwrocie nienależnie pobranych świadczeń są obowiązane do ustalania w każdym indywidulanym przypadku, czy zwrot tychże świadczeń, nie spowoduje takiego pogorszenia sytuacji materialnej świadczeniobiorcy, że będzie on zmuszony ubiegać się o dodatkowe świadczenia z pomocy społecznej. Sąd zwrócił organom uwagę na cel regulacji ustanowionej w art. 30 ust. 9 ustawy wskazując, iż chodzi tu przede wszystkim o sytuację, w której zachodzi duże prawdopodobieństwo, że egzekucja nienależnie pobranego świadczenia mogłaby spowodować następstwa niedające się pogodzić z zasadą ochrony godności człowieka, w szczególności poprzez uniemożliwienie rodzinie świadczeniobiorcy funkcjonowania na poziomie minimum egzystencji. Sąd wskazał także, iż wydając decyzję, o której mowa w art. 30 ust. 9 ustawy, opartą na uznaniu administracyjnym, organ administracji nie jest związany treścią wniosku zobowiązanego do zwrotu świadczeń rodzinnych lecz może samodzielnie dokonać oceny, czy należność należy umorzyć w całości czy też w części, rozłożyć na raty czy jedynie odroczyć termin płatności. Rozpatrzenie wniosku o umorzenie należności wymaga zatem rozważenia i rozstrzygnięcia również o pozostałych, wymienionych w art. 30 ust. 9 ustawy, ulgach w obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. W związku z powyższym Sąd wskazał, iż ponownie rozpoznając sprawę organy administracji publicznej winny szczegółowo wyjaśnić okoliczności faktyczne istotne dla oceny sytuacji rodzinnej, zdrowotnej i majątkowej skarżącej i rozważyć, czy wskazują one na to, że skarżąca obecnie spełnia przesłanki uzasadniające umorzenie nienależnie pobranych świadczeń, odroczenia terminu ich płatności ewentualnie do rozłożenia płatności na raty. Jak wynika z przytoczonego wyżej opisu przebiegu postępowania organ I instancji nie zastosował się do tych wskazań Sądu, które z mocy art. 153 P.p.s.a. wiążą organ przy ponownym rozpoznaniu sprawy. To spowodowało wniesienie przez skarżącą odwołania od powyższego rozstrzygnięcia, w którym nadal powoływała się na swą bardzo trudną sytuację materialną, która winna być rozważona i oceniona we wszczętym na jej wniosek postępowaniu o umorzenie należności, także w postępowaniu odwoławczym. Tymczasem organ odwoławczy, który z mocy art. 153 P.p.s.a. również wiążą wyżej przytoczone wskazania Sądu, zamiast zbadać podniesione w odwołaniu zarzuty, jak również odnieść się do zastosowania się przez organ I instancji do powyższych wskazań Sądu, umorzył postępowanie odwoławcze uznając je za bezprzedmiotowe z tego powodu, że cała należność została już przez organ I instancji wyegzekwowana z przyznawanych skarżącej świadczeń, a część skarżąca uiściła nawet dobrowolnie. Okoliczność ta w żadnym wypadku nie daje podstaw do uznania bezprzedmiotowości postępowania odwoławczego, które zachodzi tylko w przypadku, gdy strona odwołująca się skutecznie cofnęła odwołanie lub gdy odwołanie wniósł podmiot niebędący stroną postępowania. Nie należy mylić bezprzedmiotowości odwołania (postępowania odwoławczego) z bezprzedmiotowością postępowania administracyjnego w rozumieniu art. 105 K.p.a., co zapewne organ odwoławczy miał w tym przypadku na uwadze. W takim wypadku powinien zastosować art. 138 § 1 pkt 2 a nie pkt 3 K.p.a. Należy też zwrócić uwagę organom obu instancji, że art. 30 ust. 6 u.ś.r. stanowi, iż kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych ustalone ostateczną decyzją podlegają potrąceniu z wypłacanych świadczeń rodzinnych, wypłacanych zasiłków dla opiekunów, o których mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów oraz wypłacanego świadczenia wychowawczego. Tymczasem – jak stwierdzają organy obu instancji – należna od skarżącej kwota nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych była potrącana ze świadczeń przyznanych jej na podstawie przepisów ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej a nie ze świadczeń wskazanych w wyżej przytoczonym przepisie, co również wskazuje na naruszenie prawa, mające wpływ na treść rozstrzygnięcia w przedmiocie złożonego przez skarżącą wniosku o umorzenie należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych – na podstawie ustawy o świadczeniach rodzinnych. Skoro w niniejszej sprawie nie wystąpiły wskazane wyżej przesłanki umorzenia postępowania odwoławczego, należało uznać, iż przy wydaniu zaskarżonej decyzji SKO dopuściło się z naruszenia prawa, a konkretnie art. 127 § 1 i 2 oraz art. 138 § 1 pkt 3 K.p.a., wobec czego Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a. zaskarżoną decyzję uchylił. Przy ponownym rozpoznaniu odwołania organ odwoławczy winien merytorycznie rozpoznać wniesione przez skarżącą odwołanie z uwzględnieniem wiążących go na mocy art. 153 P.p.s.a. wskazań Sądu zawartych w wyroku z dnia 2 lutego 2017 r., sygn. akt II SA/Sz 1143/16 jak również uwag wyżej przytoczonych.