II SA/Sz 1059/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wiesław Drabik Sędziowie Sędzia WSA Katarzyna Sokołowska Asesor WSA Krzysztof Szydłowski (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 7 marca 2024 r. sprawy ze skargi I. Ł. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.

Decyzją z dnia 25 października 2023 r. nr SKO.4111.1947.2023, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Koszalinie, po rozpatrzeniu odwołania I. L., orzekło o utrzymaniu w mocy decyzji wydanej z upoważnienia Wójta Gminy P. przez Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w P. nr GOPS.ŚR.217.2023 z dnia 30 czerwca 2023 r., w sprawie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad szwagrem - bratem męża, H. L.. W uzasadnieniu powyższej decyzji wskazano, iż organ pierwszej instancji odmówił Wnioskodawczyni przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką szwagrem, uzasadniając rozstrzygnięcie niespełnieniem przesłanek wskazanych w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. Organ przyjął, że Wnioskująca nie jest spokrewniona z osobą wymagającą opieki w pierwszym stopniu i nie ciąży na niej obowiązek alimentacyjny o którym mowa w ustawie o świadczeniach rodzinnych. Nie zgadzając się z powyższym rozstrzygnięciem, ubiegająca się o świadczenie wniosła odwołanie. Skarżąca opisała sytuację rodzinną, powody, dla których żyjące rodzeństwo niepełnosprawnego nie może podjąć opieki nad chorym. W ocenie Skarżącej to właśnie ona jest jedyną osoba mogącą podjąć się opieki nad szwagrem. Rozpatrując powyższe odwołanie Kolegium ustaliło, iż niepełnosprawny, którego dotyczy wniosek ma 58 lat a jego rodzice nie żyją. Wskazano, że od wczesnego dzieciństwa wymaga on opieki, ponieważ posiada orzeczenie o niepełnosprawności. Opisano też aktualny stan zdrowia niepełnosprawnego oraz będącą następstwem tego stanu konieczność częstych wizyt lekarskich. Organ stwierdził, że wszystko to jest bardzo czasochłonne i wymaga stałej opieki, gdyż niepełnosprawny nie jest w stanie sam egzystować i wykonywać wszystkich czynności życiowych. Przyjęto ponadto, iż Wnioskodawczyni sprawuje opiekę nad szwagrem, oraz że zrezygnowała z zatrudnienia i wykonywania jakiejkolwiek pracy zawodowej. Natomiast mąż wykonawczyni (brat niepełnosprawnego) jest aktualnie jedynym żywicielem rodziny. Małżeństwo ma 10-letniego syna, ucznia 4 klasy podstawowej. Natomiast pozostałe rodzeństwo niepełnosprawnego H. również ma problemy zdrowotne lub sytuacja życiowa nie pozwala im zająć się bratem: brat S. (60 lat) posiada orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu znacznym od wczesnego dzieciństwa; siostra Z. (55 lat) – posiada orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu znacznym od 1984 r.; siostra E. (48 lat) – posiada orzeczenie w stopniu znacznym od 2002 r. ; opiekę nad siostrą E. sprawuje siostra B. (52 lata), która pobiera na nią świadczenie pielęgnacyjne; brat R. (62 lata) — posiada orzeczenie w stopniu umiarkowanym (choruje jednak na schizofrenię i w ostatnim czasie hospitalizowany z tej przyczyny); siostra M. - zmarła w wyniku choroby w dniu 19 sierpnia 2022 r. Powyższe doprowadziło organ odwoławczy do wniosku, że sytuacja rodzinna niepełnosprawnego jest naprawdę trudna. Opiekę nad nim bezspornie sprawuje Wnioskodawczyni. Opieka jest właściwa, dzięki niej chory jest w stanie funkcjonować i podejmować leczenie. Jednakże po przywołaniu mających zastosowanie w sprawie przepisów ustawy świadczeniach rodzinnych Kolegium doszło do konkluzji, iż Wnioskodawczyni nie spełnia przesłanki do otrzymania oczekiwanego świadczenia, określonej w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Wyjaśniono, iż powyższy przepis poprzez odesłanie do przepisów ustawy — Kodeks rodzinny i opiekuńczy, jednoznacznie wskazuje krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji. W przepisie tym wprost stwierdzono, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny. Stosownie do art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz.U. z 2020 r., poz. 1359 ze zm.) obowiązek alimentacyjny obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Krewnymi w linii prostej są osoby, z których jedna pochodzi od drugiej; dziadkowie, rodzice, dzieci, wnuki. Pomiędzy Wnioskodawczynią, a wymagającym opieki nie zachodzi więc wymagany stosunek pokrewieństwa. W ocenie Kolegium, za prawidłowość decyzji organu I instancji znajduje też poparcie w uchwale składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 listopada 2022 r. wydanej z wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich z dnia 6 kwietnia 2022 r. W przedmiotowej uchwale stwierdzono, że warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r,, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1 a u.ś.r.) oraz warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.). Naczelny Sąd Administracyjny przyjął m.in., że uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego osób innych (tj. innych niż: matka, ojciec, opiekun faktyczny dziecka, osoba będąca rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej), na których zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny względem podopiecznego, powstaje tylko wtedy, gdy wszystkie osoby zobowiązane do alimentacji w bliższym stopniu oraz współmałżonek osoby wymagającej wsparcia legitymują się orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności. Nadmieniono wreszcie, że świadczenie pielęgnacyjne jest instrumentem wspierania rodzin będących w trudnej sytuacji materialnej i społecznej ze względu na konieczność opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Mąż osoby Wnioskującej, a jednocześnie brat niepełnosprawnego nie jest osobą niepełnosprawną. Natomiast obowiązek wsparcia rodziny jako wspólnoty nie oznacza wyłącznie obowiązku wspierania każdego z jej członków w taki sam sposób. Nie jest intencją ustawodawcy wspieranie wszystkich osób, które dobrowolnie podejmują się opieki nad niepełnosprawnym członkiem szeroko rozumianej rodziny. W związku z powyższym nie można powołując się na ogólne zasady konstytucyjne, wyprowadzać wniosków, że prokonstytucyjna wykładnia art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych pozwala przyjąć, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje również osobie niezobowiązanej do alimentacji, która sprawuje opiekę nad osobą niepełnosprawną. Pismem z 9 listopada 2023 r. Wnioskodawczyni wniosła skargę na powyższą decyzję podkreślając, iż jest jedyną osoba, która całodobowo może zajmować się opieką nad szwagrem. Wyjaśniła, że aby móc sprawować opiekę nad niepełnosprawnym, oboje z mężem podjęli decyzję o jej zwolnieniu z pracy. Decyzja wynikała z tego, że mąż zarabia więcej. Podkreśliła, że mąż jest jedynym żywicielem rodziny i mają na utrzymaniu 10-letniego syna a także pomagają nad opieką nad innymi pięcioma członkami rodziny. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje: Niniejsza sprawa, na podstawie wniosku organu administracji została rozpoznana na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm., dalej: p.p.s.a.) w trybie uproszczonym, na posiedzeniu niejawnym. Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 P.p.s.a., wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć wpływ na wynik sprawy. Należy również podkreślić, że sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest wyłącznie w granicach danej sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 P.p.s.a.). Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 17 ust 1 pkt 4 i ust. 5 u.ś.r., zgodnie z którym, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Rozpatrując wniosek Skarżącej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego organy obu instancji uznały, iż Wnioskodawczyni nie spełnia wymogów ustawowych warunkujących przyznanie przedmiotowego świadczenia. Jako szwagierka nie może być bowiem zaliczona do kręgu osób na których ciąży obowiązek alimentacyjny względem niepełnosprawnego. Istota sporu pomiędzy organem administracji a Skarżącą sprowadza się do oceny czy w świetle obwiązujących w dacie orzekania przez organy administracji przepisów dopuszczalne było przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego szwagierce osoby niepełnosprawnej. Powyższe zagadnienie było już przedmiotem rozstrzygnięcia Naczelnego Sądu Administracyjnego, który w wyroku z 5 maja 2023 sygn. akt I OSK 1025/22 zakwestionował dopuszczalność nawet w nadzwyczajnych okolicznościach przyznania świadczenia pielęgnacyjnego szwagierce jako jedynej osobie mogącej sprawować faktyczną opiekę nad niepełnosprawnym. NSA wskazał jednoznacznie, że treść mających zastosowanie w sprawie przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych jest jasna, a ustalenie z nich normy prawnej nie wymaga szczególnych zabiegów interpretacyjnych i jest możliwe przy zastosowaniu wyłącznie wykładni gramatycznej. Nie może być zatem uzupełniona przez inne rozumienie zakresu podmiotowego obowiązku alimentacyjnego, niż to wynika z kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. NSA uznał za niedopuszczalne sądowe uzupełnianie ustawowego katalogu uprawnień socjalnych, wskazując, że przepisy art. 32 ust. 1 i art. 67 Konstytucji RP oraz wyrażone na ich gruncie zasady równości wobec prawa oraz pomocy i ochrony osób niepełnosprawnych, nie mogą być samoistnym źródłem roszczeń. Nie można zatem, powołując się na ogóle zasady konstytucyjne, wyprowadzać wniosków, że prokonstytucyjna wykładnia art. 17 u.ś.r. pozwala przyjąć, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje również osobie niezobowiązanej do alimentacji, która sprawuje faktyczną opiekę nad osobą niepełnosprawną. Mając zatem na względzie kategoryczną i jednoznaczną treść przepisów określających przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oraz przywołane wyżej stanowisko NSA, Sąd stwierdził, że organy prawidłowo przyjęły w toku orzekania, iż Skarżąca jako szwagierka nie jest osobą spokrewnioną z osobą wymagającą opieki, tj. bratem męża, ani w linii prostej ani w bocznej. Wnioskodawczyni, jako powinowata, nie była uprawniona do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej nawet jeśli wypełniła inne przesłanki warunkujące przyznanie takiej pomocy. W tym miejscu należy wskazać, iż od 1 stycznia 2024 r. zasady dotyczące wsparcia Państwa przysługującego osobom niepełnosprawnym oraz ich opiekunom zostały istotnie zmodyfikowane przez ustawodawcę. Powyższa zmiana nie mogła mieć znaczenia dla oceny prawidłowości zaskarżonej decyzji jako wydanej przed nowelizacją ustawy o świadczeniach rodzinnych. Może mieć ona jednak znaczenie dla rodziny Skarżącej, w razie wystąpienia ze stosownym wnioskiem, w nowym stanie prawnym. Z powyższych względów, nie stwierdziwszy podstaw do uchylenia zaskarżonej decyzji, Sąd oddalił skargę, o czym orzeczono na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.