II SA/Sz 1044/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Stefan Kłosowski Sędziowie Sędzia WSA Katarzyna Sokołowska (spr.) Sędzia WSA Patrycja Joanna Suwaj Protokolant starszy sekretarz sądowy Teresa Zauerman po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 10 czerwca 2020 r. sprawy ze skargi H. K. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. zasądza od Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. na rzecz skarżącej H. K. kwotę 100 (sto) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. .

Decyzją z dnia [...] r., wydaną na podstawie art. 5 ust. 1 w zw. z art. 2 oraz art. 3 ustawy z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych (Dz. U. z 2015 r., poz. 693), zwanej dalej "ustawą", Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. odmówił H. M. K. potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych. Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie organ wskazał, że w podaniu o potwierdzenie statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych strona oświadczyła, iż w latach 1980 – 1989 była związana z Niezależnym Samorządnym Związkiem Zawodowym "Solidarność" Rolników Indywidualnych, w tym czasie pisała na maszynie ulotki antykomunistyczne, które następnie były odbijane na powielaczu. Na potwierdzenie podnoszonych okoliczności skarżąca dołączyła kopię zaświadczenia sporządzonego dnia 12 grudnia 1990 r. przez R. D., które odnosiło się do J. K., kopię upoważnienia Okręgowej Komisji Wyborczej w S. z dnia 26 maja 1989 r. uprawniającego stronę do pełnienia funkcji męża zaufania w wyborach do Sejmu, jak też oświadczenie J. B. K. (męża skarżącej), w którym stwierdzono, że H. K. w latach 1980 – 1989 działała w opozycji antykomunistycznej, pisała na maszynie i odbijała na powielaczu ulotki. W późniejszym terminie wnioskodawczyni dołączyła do podania oświadczenia świadków: J. P. oraz Z. S.. W odpowiedzi na zapytanie organu skierowane do Instytutu Pamięci Narodowej organ ten wskazał, że w wyniku przeprowadzonej kwerendy nie odnaleziono materiałów dotyczących działalności opozycyjnej skarżącej oraz informacji o represjach wymienionych w art. 3 ustawy. Organ w dniu 27 kwietnia 2018 r. skierował wniosek strony do zaopiniowania przez Radę Konsultacyjną do Spraw Działaczy Opozycji Antykomunistycznej i Osób Represjonowanych z Powodów Politycznych działającą przy Wojewodzie Z.. Rada uchwałą podjętą dnia [...]. zaopiniowała wniosek negatywnie z uwagi na: "mało wiarygodne opisanie działalności opozycyjnej". Zdaniem organu oświadczenia świadków: R. D., J. P. oraz Z. S. w ogóle nie dotyczą strony, z kolei oświadczenie J. K. jest ogólnikowe i nie opisuje żadnych konkretnych form działalności opozycyjnej strony. Jedynym faktem świadczącym o związkach skarżącej z opozycją antykomunistyczną jest jej zaangażowanie po stronie "Solidarności" podczas wyborów w 1989 r., który w ocenie organu nie jest wystarczający do potwierdzenia co najmniej 12 miesięcy nielegalnej działalności opozycyjnej. H. K. w ustawowym terminie złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, do którego dołączyła obszerniejsze oświadczenie świadka - J. P. oraz listę internowanych rolników, na której widnieje informacja o R. D.. Świadek J. P. w piśmie z dnia 6 sierpnia 2018 r. oświadczył, że strona pisała na maszynie ulotki antykomunistyczne, a następnie odbijała je na powielaczu. Decyzją z dnia [...] r., wydaną na podstawie 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r., poz. 2096 – j.t.), dalej "k.p.a.", oraz art. 5 ust. 1 w zw. z art. 2, art. 3 ustawy z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych, Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W., utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] Zdaniem organu przedstawione informacje nie wskazują na to, by strona prowadziła działalność zagrożoną odpowiedzialnością karną w ramach struktur zorganizowanych lub we współpracy z nimi łącznie przez okres co najmniej 12 miesięcy, zatem wystąpił w dniu 13 września 2018 r. z wnioskiem do IPN o przeprowadzenie uzupełniającej kwerendy archiwalnej z intencją pozyskania informacji o dokumentach zgromadzonych w zasobach Instytutu, a dotyczących J. P., Z. S., a także R. D.. IPN pismem z dnia 25 września 2018 r. poinformował, że nie odnalazł żadnych dokumentów dotyczących działalności J. P. i Z. S.. Natomiast w dokumentach dotyczących R. D. nie odnaleziono informacji o działalności, czy represjach dotyczących skarżącej. Nie zgadzając się z powyższą decyzją H. K. złożyła na nią skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie, wnosząc o jej uchylenie. Wyrokiem z dnia 21 marca 2019 r. w sprawie o sygn. akt II SA/Sz 82/19 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie uchylił zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu wyroku Sąd stwierdził, że jeśli organ miał wątpliwości co do wiarygodności przedłożonych przez skarżącą oświadczeń świadków zobowiązany był do ich przesłuchania w trybie art. 77 i 78 k.p.a. Dopiero bowiem przesłuchanie świadków w tym trybie, tj. złożone pod rygorem odpowiedzialności karnej za fałszywe zeznania, są wiarygodnym dowodem. Zdaniem Sądu, zeznania świadków powinny usunąć wątpliwości co do kluczowych kwestii i czasookresu działalności, na którą powołuje się skarżąca. Ponownie rozpoznając sprawę decyzją z dnia [...] r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 k.p.a. oraz art. 5 ust. 1 w zw. z art. 2 ust. 1 oraz art. 3 pkt 1-4 ustawy z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych, Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] W uzasadnieniu organ podniósł, że zgodnie z wytycznymi sądu przesłuchał w charakterze świadków: Z. S., J. P., M. K. oraz J. K.. Zdaniem organu zgromadzone dowody, w postaci złożonych w toku postępowania zeznań świadków, nie dają podstaw do potwierdzenia skarżącej statusu działacza opozycji antykomunistycznej. Świadkowie: M. K. i J. P. wskazali, że nic nie wiedzą o działalności strony. Z kolei świadek Z. S. zeznał co prawda, iż posiada wiedzę o tym, że skarżąca sporządzała na maszynie do pisania ulotki, nie potrafił jednak podać żadnych szczegółów jej działalności, przy czym nie był nawet w stanie jednoznacznie określić, gdzie ulotki były przez stronę przygotowywane. Odnosząc się z kolei do zeznań świadka J. K., które potwierdzały, że jego żona w latach 1980 – 1989 sporządzała ulotki na maszynie do pisania – organ nie dał im wiary, gdyż oprócz lakonicznych informacji podanych przez Z. S. ich wiarygodność nie została zweryfikowana żadnym dowodem, zaś sam świadek jako mąż wnioskodawczyni bezpośrednio jest zainteresowany pozytywnym rozstrzygnięciem sprawy. Powołując się na zeznania świadka - Z. S., organ stwierdził, że materiał do kolportażu ulotek został pozyskany od R. D.. Ponadto wedle organu strona w swoim wniosku nie wskazała, aby w związku z prowadzoną działalnością doznawała represji wymienionych w art. 3 ustawy, zatem w tej sytuacji nie znalazł podstaw do uwzględnienia jej wniosku dotyczącego potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych. H. K. pismem z dnia 10 października 2019 r. złożyła skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie, zarzucając przy tym manipulowanie zeznaniami świadków oraz błędną interpretację ustawy stanowiącej podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji. W uzasadnieniu skarżąca podniosła, że podczas przesłuchań świadków był obecny jej mąż, i stąd wie, że Z. S. wyraźnie wskazał, że skarżąca była mu znana z zaangażowania w strukturach NSZZ RI "Solidarność" w okresie stanu wojennego oraz po nim do wyborów w 1989 roku. Powtórzyła ponadto, że pisała na maszynie ulotki, które następnie były powielane w ilości 50 – 100 sztuk tygodniowo. Powyższy fakt został potwierdzony przez świadka, który jednak nie został uwzględniony przez organ. Nadto protokoły z zeznań świadków zostały sporządzone pismem odręcznym oraz zawierają wiele skreśleń, co powoduje ich nieczytelność i utrudnia weryfikację. Strona zarzuciła zaskarżonej decyzji wydanie jej na podstawie art. 3 ustawy, który odnosi się do osoby represjonowanej, mimo że powinna zostać wydana na podstawie art. 2 ustawy dotyczącego działacza opozycji antykomunistycznej, co w jej ocenie stanowi istotną różnicę. W odpowiedzi na skargę Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie wniósł o jej oddalenie oraz utrzymał swoje dotychczasowe stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Pismem z dnia 29 grudnia 2019 r. skarżąca zwróciła się do Sądu z wnioskiem o przesłuchanie w charakterze świadków pracowników Urzędu do Spraw Kombatantów w W.: Ł. F. oraz J. M. jak też Z. S.. Zdaniem skarżącej odręcznie sporządzony protokół z przesłuchania świadka Z. S. jest nieczytelny oraz zawiera wiele skreśleń, dlatego wnioskuje o jego przeczytanie przed Sądem. W związku z przesłaniem powyższego wniosku organowi, starszy specjalista Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. - Ł. F. nadesłał wersję komputerową protokołu przesłuchania, wskazanego we wniosku, świadka. Na rozprawie pełnomocnik skarżącej oświadczył, że popiera skargę oraz wniósł o zasądzenie kosztów postępowania sądowego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie z w a ż y ł, co następuje: Skarga okazała się zasadna, bowiem sądowa kontrola zgodności z prawem zaskarżonej decyzji wykazała, że narusza ona prawo w stopniu nakazującym jej uchylenie. Na wstępie podkreślenia wymaga, że niniejsza sprawa była już przedmiotem rozpoznania Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie, który uchylając zaskarżoną decyzję, udzielił organowi wskazówek co do dalszego postępowania. Skutkuje to tym, że organ, będąc – stosownie do art. 153 ustawy z dnia 20 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 – j.t.). dalej jako "p.p.s.a.", związany oceną prawną i wskazaniami sądu co do dalszego postępowania, winien ściśle się do nich zastosować, chyba że zmianie uległ stan prawny. Oznacza to, że rozpoznając skargę na decyzję wydana po uchyleniu przez sąd administracyjny zaskarżonej decyzji, sąd w pierwszej kolejności bada, czy organ zadośćuczynił wskazaniom sądu oraz, czy wytyczne co do dalszego toku postępowania zostały zrealizowane w pełni i prawidłowo. Analiza akt sprawy prowadzi do wniosku, że organ nie sprostał wymaganiom w zakresie wyjaśnienia stanu faktycznego w sposób wskazany w wyroku WSA w Szczecinie z dnia 21 marca 2019 r., a tym samym naruszył art. 153 p.p.s.a. H. K. zwróciła się do Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. o potwierdzenie statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych wskazując, że na terenie gmin S., G. i K. P. prowadziła działalność polegającą na pisaniu na maszynie ulotek o treści antykomunistycznej, które były następnie powielane przez nią w dużych ilościach na powielaczu, a następnie rozwożone prywatnym samochodem i rozklejane na terenie ww. gmin przez J. K. i J. P.. Skarżąca wskazywała we wniosku, że treść ulotek była uzgadniana z (nieżyjącym już) R. D., punkt kontaktowy znajdował się w mieszkaniu J. P., który dostarczał klej do naklejania ulotek. W toku postępowania skarżąca wskazywała dodatkowo, że ulotki były rozwożone również przez Z. S.. Do akt sprawy załączono oświadczenia złożone m.in. przez skarżącą i jej męża, J. P., który potwierdził okoliczności wskazywane we wniosku oraz M. K. i Z. S., które zostały przez organ ocenione jako niewystarczające dla potwierdzenia, iż skarżąca prowadziła działalność, o której mowa w ustawie. WSA w Szczecinie, w wyroku z dnia 21 marca 2019 r. wskazał na konieczność przeprowadzenia dowodu z przesłuchania osób, które złożyły oświadczenia w charakterze świadków, z pouczeniem o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań, celem wyjaśnienia kluczowych, z punktu widzenia postępowania, kwestii dotyczących charakteru i czasokresu prowadzonej przez skarżącą działalności. Organ, wykonując zalecenia sądu, przesłuchał w charakterze świadków H. K., J. K., J. P., Z. S. i M. K.. Efektem uzupełnionego materiału dowodowego było uznanie przez organ, że zeznania złożone przez J. K. nie są wiarygodne, jako że jest on zainteresowany wynikiem sprawy. Natomiast zeznania Z. S., w zakresie, w jakim potwierdził on fakt pisania przez skarżącą ulotek na maszynie, uznał za niewiarygodne, stwierdzając, że w jego ocenie, jeżeli świadek zajmował się kolportażem ulotek wspólnie z J. K., to były to materiały pozyskane od R. D.. Organ podkreślił również, że ani J. P., ani M. K. nie potwierdzili okoliczności wskazywanych przez skarżącą. W ocenie sądu, jakkolwiek organ zastosował się do wytycznych zawartych w wyroku z dnia 21 marca 2019 r., to jednak uczynił to w sposób niestaranny i pobieżny. Dokonując oceny starań organu w tym zakresie przede wszystkim wskazać należy na cel tych czynności. Mianowicie powodem, dla którego sąd, poprzednio orzekając w tej sprawie, uznał za konieczne uzupełnienie materiału dowodowego poprzez przeprowadzenie dowodu z zeznań świadków, było rozstrzygnięcie wątpliwości co do stanu faktycznego. Siłą rzeczy bowiem, ze względu na upływ czasu, materiał dowodowy w niniejszej sprawie był szczupły, a potwierdzenie działalności skarżącej ograniczyło się do kilku oświadczeń złożonych przez osoby uczestniczące w działalności opozycyjnej. Zdaniem sądu, przesłuchanie osób, które oświadczenia złożyły w charakterze świadków, przy braku innych dowodów, w tym potwierdzenia przez urzędy i instytucje, do których się zwracano, działalności opozycyjnej skarżącej, mogłyby dać odpowiedź zarówno co do tego czy, a jeżeli tak, to jaka i w jakim okresie czasu działalność była przez skarżącą prowadzona. Zdaniem sądu przeprowadzone przez organ czynności nie doprowadziły do ustalenia powyższych okoliczności. Należy przyznać rację skarżącej, że zostały one wykonane wyjątkowo niestarannie, protokoły są częściowo nieczytelne, zawierają skreślenia i poprawki. Przede wszystkim jednak świadkowie zostali przesłuchani w sposób pobieżny, a ich wyjaśnienia w żadnej mierze nie prowadzą do wyjaśnienia istotnych dla sprawy okoliczności. Dotyczy to w szczególności zeznań złożonych przez samą skarżącą, jej męża, J. P. i Z. S.. W badanej sprawie żaden ze świadków (w tym sama skarżąca), który potwierdził fakt udziału skarżącej w przepisywaniu ulotek na maszynie i ich odbijaniu nie został zapytany o to, czy skarżąca posiadała maszynę do pisania, czy posiadała powielacz, jeżeli nie, to gdzie czynność pisania i powielania ulotek była wykonywana. Nie zapytano świadków, skąd posiadają wiedzę na temat produkcji ulotek przez skarżącą, czy byli kiedykolwiek obecni podczas przepisywania ulotek i ich powielania przez skarżącą, ani skąd ulotki te były odbierane. Nie wyjaśniono, dlaczego świadek J. P. w swoim oświadczeniu kategorycznie potwierdzał udział skarżącej w tym procesie, a następnie jako świadek z tych twierdzeń się wycofał. W tym miejscu należy przytoczyć treść przepisu, który winien w tej sprawie mieć zastosowanie. Zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy działaczem opozycji antykomunistycznej jest osoba, która w okresie od dnia 1 stycznia 1956 r. do dnia 4 czerwca 1989 r., łącznie przez co najmniej 12 miesięcy prowadziła, w ramach struktur zorganizowanych lub we współpracy z nimi, zagrożoną odpowiedzialnością karną, działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce. A zatem prowadzone przez organ postępowanie powinno dać odpowiedź na pytanie, czy skarżąca prowadziła działalność w ramach struktur, o których mowa w przytoczonym przepisie, czy była to działalność zagrożona odpowiedzialnością karną, a jeżeli tak, to czy była ona prowadzona przez co najmniej 12 miesięcy w okresie wskazanym w tym przepisie. Do wykazania tych okoliczności winny zatem zmierzać pytania skierowane do świadków, przy czym w ocenie sądu w przypadku rozbieżności pomiędzy złożonym przez świadka pisemnym oświadczeniem i treścią jego zeznań, jak ma to miejsce w przypadku J. P., organ winien dążyć do ich wyjaśnienia. Uzasadnienie decyzji winno zawierać przywołanie przepisów, które w sprawie znalazły zastosowanie, a także wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione oraz tych, którym wiarygodności odmówił, ze wskazaniem przyczyny. Zaskarżone rozstrzygnięcie zawiera lakoniczne uzasadnienie, z którego treści nie wynika, czy organ uznał działalność wskazywaną przez skarżącą za spełniającą kryteria, o których mowa w art. 2 ust. 1 ustawy. Ocena zeznań świadków została przeprowadzona pobieżnie, w tym zeznania kluczowego świadka – Z. S., organ ocenił krytycznie nie podając przekonującej argumentacji, z jakich względów odmówił zeznaniom tym wiarygodności. W ocenie sądu, nie jest wystarczającym w tej mierze samo stwierdzenie organu, iż w jego ocenie materiały, o których mówił świadek, były dostarczane przez R. D., bowiem nie znajduje ono potwierdzenia w materiale dowodowym i jako takie należy je uznać za dowolne. Podobnie ocenić należy ten fragment uzasadnienia decyzji, w którym organ poddaje w wątpliwość wiarygodność zeznań tego świadka w zakresie uczestnictwa w kolportażu ulotek. Wyjaśnienie powyższych okoliczności ma istotne znaczenie, zważywszy na podnoszoną w skardze okoliczność, iż świadek S. składjąc zeznania podkreślał, iż skarżąca jest mu znana z zaangażowania w strukturach NSZZ Solidarność Rolników Indywidualnych. Wskazać w tym miejscu należy, że postępowania w przedmiocie potwierdzenia statusu osoby prowadzącej działalność opozycyjną nie są postępowaniami łatwymi, głównie ze względu na upływ czasu, ale także i z tego względu, że działalność opozycyjna prowadzona była w konspiracji, bowiem ujawnienie groziło sankcjami karnymi. Stąd postępowanie powinno być prowadzone wyjątkowo starannie i wnikliwie, aby nie doprowadzić do pokrzywdzenia osób, które o potwierdzenie statusu się ubiegają. W szczególności organ powinien wykorzystać wszelkie możliwości pozyskania materiału dowodowego i wyjaśnić stronie naprowadzenia jakich dowodów by oczekiwał. Przesłuchania ujawnionych w toku postępowania świadków powinny zostać przeprowadzone z należytą starannością, a protokoły z tych czynności powinny być czytelne, tego domaga się bowiem szacunek dla uczestników postępowania. Czytelne i sporządzone z należytą starannością protokoły z przesłuchania świadków, przy uwzględnieniu wszystkich istotnych dla sprawy okoliczności, umożliwią organowi, ale także i stronie prawidłową ocenę ich treści. Wydana w sprawie decyzja powinna zawierać wyczerpujące uzasadnienie, oparte na ujawnionym materiale dowodowym, sporządzone według kryteriów wymienionych w art. 107 § 3 k.p.a. Z tych względów sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji. O kosztach postępowania sąd rozstrzygnął w oparciu o art. 200 p.p.s.a.