II SA/Rz 80/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Piotr Godlewski Sędziowie WSA Elżbieta Mazur – Selwa /spr./ NSA Małgorzata Wolska Protokolant sekretarz sądowy Filip Róg po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 maja 2017 r. sprawy ze skargi E. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] października 2016 r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia oraz zobowiązania do zwrotu kwoty z ustawowymi odsetkami -skargę oddala-

Zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze ( dalej: "SKO" lub "organ odwoławczy") utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Wójta Gminy [...] przez Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej ( dalej: "organ pierwszej instancji") z dnia [...] września 2016r. nr [...]w sprawie ustalenia, że kwota wypłacona w łącznej wysokości 1.872,00zł - zasiłek rodzinny wraz z dodatkiem z tyt. wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej podjęcia przez dziecko nauki w szkole poza miejscem zamieszkania na dzieci: S. J., K. J., J. J. za okres od 1 listopada 2011r. do 30 kwietnia 2012r. jest nienależnie pobranym świadczeniem oraz zobowiązania do zwrotu kwoty w łącznej wysokości 1.872,00zł wraz z ustawowymi odsetkami w terminie do 31 października 2016r. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia organ wskazał art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2016 r., poz. 23 ze zm.; dalej: "K.p.a.") w związku z art. 4 ust.2, art. 30 ust.1, ust.2 pkt 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych ( Dz. U. z 2016 r., poz. 1518 ze zm., dalej: "u.ś.r.") Z uzasadnienia decyzji organu I instancji wynika, że powodem nienależnie pobranych świadczeń było błędne określenie we wniosku złożonym w dniu 20 października 2011r. relacji rodzinnych pomiędzy E.J. a S. J. i K. J. (S. i K. są córkami męża E.J. i jego pierwszej żony L.J.). We wniosku Skarżąca przy każdym dziecku wpisała- "córka". E. J. nie jest opiekunem faktycznym S. i K. - nie wystąpiła z wnioskiem o przysposobienie. Na tej podstawie organ I instancji przyjął, że E. J. wprowadziła w błąd organ co do relacji wiążących ją z S. i K., w związku z czym zasiłek rodzinny na S. i K. za okres od 1 listopada 2011r. do 30 kwietnia 2012 r., dodatek do zasiłku rodzinnego z tyt. podjęcia przez dziecko nauki w szkole poza miejscem zamieszkania dla S. i K. za okres od 1 listopada 2011r. do 30 kwietnia 2012r.oraz dodatek z tyt. wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej na J. za okres od 1 listopada 2011r. do 30 kwietnia 2012r. jest świadczeniem nienależnie pobranym. W odwołaniu od powyższej decyzji E. J. reprezentowana przez pełnomocnika adwokata K. K. zarzuciła naruszenie art. 30 ust.1 i 2 u.ś.r. poprzez błędną interpretację, a w konsekwencji uznanie, że świadczenia rodzinne pobrane za okres od 1 listopada 2011r. do 30 maja 2012r. są nienależnie pobranymi świadczeniami, naruszenia przepisów postępowania polegające na wydaniu decyzji o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranych świadczeń, podczas gdy nie doszło do uprzedniego uchylenia lub zmiany decyzji, na podstawie której to świadczenie zostało przyznane, rażące naruszenia art. 8 K.p.a. polegające na obarczeniu strony konsekwencjami niekompetencji organu, który wydając decyzję z dnia [...] listopada 2011r. nie podjął kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, naruszenia art. 7, 9, 77§1, art.80, 107§3 K.p.a. polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu materiału dowodowego i ustalenie że zachodzą przesłanki nienależnie pobranych świadczeń. Powyższych zarzutów nie podzieliło Samorządowe Kolegium Odwoławcze, które opisaną ma wstępie decyzją utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy. Organ odwoławczy wskazał, że na podstawie art. 4 ust.2 u.ś.r. prawo do zasiłku rodzinnego i dodatków do tego zasiłku przysługuje: 1) rodzicom, jednemu z rodziców albo opiekunowi prawnemu dziecka; 2) opiekunowi faktycznemu dziecka; 3) osobie uczącej się. Zgodnie z art. 8 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, do zasiłku rodzinnego przysługuje dodatek z tytułu urodzenia dziecka, opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego, samotnego wychowywania dziecka, wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej, kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego, rozpoczęcia roku szkolnego, podjęcia przez dziecko nauki w szkole poza miejscem zamieszkania. Fakt braku uprawnień do pobierania zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami na S. J. i K. J. został ujawniony na etapie postępowania prowadzonego przez Marszałka Województwa ( wobec zgłoszenia przez E. J. wyjazdu oraz rozpoczęcia działalności męża G. J. na terenie Niemiec) oraz został wyrażony w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 4 lutego 2015r. sygn. akt II SA/Rz 1468/14 . W świetle powyższych ustaleń i na podstawie art. 30 ust. 2pkt. 2 u.ś.r. organ odwoławczy uznał pobrane przez nią świadczenia za nienależnie pobrane. Powołując się na wydane w tym zakresie orzecznictwo wskazał, że aby można było uznać, iż strona pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, należy w sposób niebudzący wątpliwości wykazać, że wiedziała ona o tym, że świadczenie jej nie przysługuje, a pobierając je działała niezgodnie z prawem. Podstawowym wyznacznikiem takiej wiedzy jest wykazanie poborcy świadczenia, że został on o tym pouczony. Skuteczność oznacza formę pisemną, z użyciem języka zrozumiałego dla świadczeń obiorcy, a więc nie wystarcza powołanie się na przepis prawa. Ponadto należy wskazać grożące stronie sankcje za wprowadzenie w błąd. Pouczenie takie powinno odpowiadać wymaganiom z art. 8 i 9 K.p.a. i powinno być zamieszczone w : uzasadnieniu bądź pouczeniu decyzji. Składając wniosek o przyznanie świadczeń rodzinnych E. J. została wyczerpująco pouczona o przesłankach przyznania prawa do zasiłku rodzinnego- w tym komu on przysługuje - co potwierdziła własnoręcznym podpisem złożonym pod treścią pouczenia zawartego w formularzu wniosku o przyznanie prawa do świadczeń. Odnosząc się do zarzutu braku uprzedniego uchylenia bądź zmiany decyzji, na podstawie której świadczenia zostały przyznane, wskazano, że w sytuacji gdy upłynął już okres, na który świadczenia zostały przyznane nie istnieją podstawy do uchylania lub zmiany decyzji przyznającej świadczenia rodzinne na podstawie art. 32 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W skardze Skarżąca zarzuciła: - naruszenie przepisów prawa materialnego- art. 30 ust. 1 u.ś.r. poprzez niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że świadczenia pobrane przez nią w okresie od 1 listopada 2011 r. do 30 kwietnia 2012 r. były świadczeniami nienależnie pobranymi, oraz, że jest obowiązana do ich zwrotu, - art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r. poprzez niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że strona działając świadomie wprowadziła organ w błąd, podczas gdy organ w sposób niedostateczny wyjaśnił definicję legalną opiekuna prawnego, - rażące naruszenie art. 8 K.p.a. polegające na obarczeniu strony konsekwencjami niekompetencji organu, - art. 7, 9, 77 §1, 80 i 107 §3 K.p.a. polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu materiału dowodowego, przez przyjęcie, że istnieją w sprawie dostateczne przesłanki do uznania, że świadczenie było świadczeniem nienależnie pobranym. W uzasadnieniu podniosła, że postępowanie nie wykazało, że wniosek o przyznanie świadczenia został wypełniony niezgodnie ze stanem faktycznym, albo że zataiła fakty lub okoliczności stanowiące podstawę do odmowy przyznania świadczenia rodzinnego. Nie wskazała, że jest matką, w punkcie 3 podała stopień pokrewieństwa pomiędzy G. J., a dziećmi S., K.i J. Nie zgadza się z twierdzeniem organu, że składając wniosek świadomie wprowadziła organ w błąd. Ponadto organ wypłacając świadczenia za wcześniejsze okresy posiadał z urzędu informacje odnośnie braku pokrewieństwa pomiędzy nią, a S. J. i K. J.. Podniosła, że wypełniając w ten sposób wniosek uległa argumentacji pracownika organu. W dalszej części uzasadnienia powołała się na potrzebę pogłębiania zaufania obywatela do organów państwa. Przeczy twierdzeniom organu, że została w sposób prawidłowy i wyczerpujący pouczona o obowiązujących zasadach przyznania świadczeń, podczas, gdy w żadnym miejscu nie było definicji opiekuna faktycznego. Końcowo podniosła, że warunkiem wydania decyzji o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia jest uprzednie uchylenie bądź zmiana decyzji na podstawie, której to świadczenie zostało pobrane. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumenty jak w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje: Skarga jako nieuzasadniona podlega oddaleniu. Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. 2016 r., poz. 1066 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Na podstawie art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz.U z 2016 r., poz. 718 ze zm.; dalej: "P.p.s.a.") sądy administracyjne badają, czy kwestionowana decyzja nie narusza przepisów prawa materialnego lub procesowego w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy albo dającym podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego. Ponadto badają, czy organ administracji nie dopuścił się uchybień skutkujących nieważnością decyzji. Na podstawie art. 134 § 1 P.p.s.a sąd rozstrzygając w granicach danej sprawy nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Dokonując kontroli Sąd nie znalazł podstaw do uchylenia decyzji. Przedmiotem kontroli jest decyzja stwierdzająca nienależnie pobrane przez E. J. świadczenia z tytułu zasiłku rodzinnego i dodatków do zasiłku rodzinnego z tytułu wychowania w rodzinie wielodzietnej i podjęcia przez dziecko nauki w szkole za okres od 1 listopada 2011 r. do 30 kwietnia 2012 r. i zobowiązująca do zwrotu kwoty w łącznej wysokości 1.872,00 zł plus ustawowe odsetki. W zasadzie bezsporne jest, że Skarżąca składając wniosek o przyznanie wnioskowanych świadczeń w punkcie dotyczącym członków rodziny wymieniła: G. J. – ojca, siebie, następnie: S., K. i J. J. -córki. W sprawie nie budzi również wątpliwości, że S. i K. J. pochodzą z pierwszego małżeństwa G. J., jedynie J. jest córką E. i G. J.. Nie ma również sporu co do tego, że Skarżąca nie przysposobiła K. i S. J., nie jest również ich opiekunem prawnym ani faktycznym. Skarżąca kwestionuje natomiast przyjęcie przez organ, że wpisując pokrewieństwo w stosunku do K. i S.J. – córka, działała świadomie z zamiarem wprowadzenia organu w błąd. Zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r. za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia organu w błąd. Na podstawie art. 4 ust. 2 u.ś.r. prawo do zasiłku rodzinnego, dodatków do tego zasiłku przysługuje: 1) rodzicom, jednemu z rodziców albo opiekunowi prawnemu dziecka, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie uczącej się. W myśl z kolei art. 3 pkt 14 u.ś.r. ilekroć w ustawie jest mowa o opiekunie faktycznym dziecka – oznacza to osobę faktycznie opiekującą się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu rodzinnego o przysposobienie dziecka. Dodatek z tytułu wychowania dziecka w rodzinie wielodzietnej przysługuje matce lub ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka albo opiekunowi prawnemu dziecka- art. 12 a ust. 1 i 2 u.ś.r. Z kolei na podstawie art. 15 ust. 1 pkt 2 u.ś.r. dodatek z tytułu podjęcia przez dziecko nauki w szkole poza miejscem zamieszkania przysługuje matce lub ojcu dziecka, opiekunowi prawnemu albo opiekunowi faktycznemu dziecka lub osobie uczącej się w związku z dojazdem z miejsca zamieszkania do miejscowości, w której znajduje się siedziba szkoły, w przypadku dojazdu do szkoły ponadgimnazjalnej, a także szkoły artystycznej, w której realizowany jest obowiązek szkolny i obowiązek nauki w zakresie odpowiadającym nauce w szkole ponadgimnazjalnej. Z przepisów dotyczących nienależnie pobranych świadczeń wynika, że zagadnienie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych może wystąpić w dwóch różnych momentach czasowych. I tak może mieć miejsce jeszcze w czasie trwania okresu zasiłkowego określonego w decyzji o przyznaniu świadczenia, czyli w okresie obowiązywania decyzji przyznającej świadczenia, jak również może pojawić się dopiero po zakończeniu okresu zasiłkowego, czyli po upływie okresu czasu na jaki świadczenia zostały przyznane. W przypadku gdy kwestia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych powstała jeszcze w trakcie obowiązywania decyzji przyznającej te świadczenia (w okresie zasiłkowym) wówczas rozwiązania wymagają dwa zagadnienia: z jednej strony ustalenie że osoba nienależnie pobrała świadczenie rodzinne i orzeczenie o obowiązku ich zwrotu (art. 30 ustawy). W takiej sytuacji zachodzi potrzeba uchylenia nadal obowiązującej decyzji ostatecznej przyznającej świadczenia rodzinne, aby strona dalej nie pobierała świadczeń (art. 32 u.ś.r.). Natomiast w sytuacji gdy kwestia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych tj. ustalenie, że pobrane świadczenia rodzinne mają charakter nienależny i orzeczenie o obowiązku ich zwrotu powstaje po zakończeniu okresu zasiłkowego ustalonego w decyzji o przyznaniu świadczeń wówczas zagadnieniem wymagającym rozwiązania jest tylko kwestia dotycząca ustalenia czy pobrane świadczenia mają charakter nienależny, a jeżeli tak, to orzeczenie o obowiązku zwrotu. W tym przypadku nie uchyla się decyzji przyznającej świadczenia rodzinne, albowiem decyzja ta z uwagi na upływ okresu zasiłkowego określony w decyzji już wygasła. W niniejszej sprawie miała miejsce druga z opisanych sytuacji, a mianowicie już po zakończeniu okresu zasiłkowego organ ustalił, że powstały okoliczności uzasadniające uznanie pobranego zasiłku rodzinnego i dodatków do niego za świadczenie nienależne. Fakt braku uprawnień do świadczeń rodzinnych na dzieci S. i K. J. został stwierdzony w decyzji Marszałka Województwa z dnia [....] lutego 2014 r., nr [...]. W związku z powyższym bezzasadny jest zarzut naruszenia prawa polegający na braku uprzedniego wydania decyzji uchylającej decyzje na podstawie, których świadczenia zostały przyznane. Stąd też rozstrzygnięcia wymaga, czy ustalony w przedmiotowej sprawie stan faktyczny spełnia jedną z ustawowych przesłanek wymaganych dla ustalenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. "Nienależne świadczenie" ma charakter obiektywny i występuje między innymi wówczas, gdy zostaje ono wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Z kolei "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. "Dla zaistnienia przesłanki odpowiedzialności z art. 30 ust. 2 pkt 2 w zw. z art. 30 ust. 8 u.ś.r. istotne znaczenie oprócz elementu obiektywnego, oznaczającego rzeczywiste pobranie nienależnego świadczenia wymagane jest łączne zaistnienie przesłanki subiektywnej, to znaczy świadomości adresata przedmiotowego świadczenia, że nie przysługuje ono jemu. Żeby można było na taki podmiot nałożyć obowiązek zwrotu świadczenia, należy w sposób niebudzący wątpliwości wykazać, że wiedział on o tym, że pobierając określone świadczenie działał niezgodnie z prawem. Podstawowym wyznacznikiem takiej wiedzy jest wykazanie poborcy świadczenia, że został on o tym pouczony. ( wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 6 marca 2014 r. IV SA/Po 969/13, Centralna Baza Orzeczeń i Informacji o Sprawach cbois.nsa.gov.pl). Skarżąca twierdzi, że organ w sposób nieuprawniony przypisał jej świadome wprowadzenie w błąd w sytuacji, gdy nie miała ona świadomości konsekwencji prawnych oświadczenia, że S. i K. J. są jej córkami, a organ w żadnym miejscu nie wyjaśnił pojęcia opiekuna faktycznego. W ocenie Sądu powyższe okoliczności nie usprawiedliwiają nieprawidłowego, nieodpowiadającego prawdzie oświadczenia. W pierwszej kolejności wskazać należy, że prawdą jest, na co wskazuje organ, że Skarżąca złożyła oświadczenie, iż zapoznała się z warunkami uprawniającymi do zasiłku rodzinnego. Formularz złożonego przez nią wniosku zawiera kompletną informację dotyczącą zarówno przepisów stanowiących podstawę przyznania wnioskowanego świadczenia, jak również ich treść. Skarżąca nie może zasłaniać się nieświadomością co do znaczenia instytucji prawnej jaką jest opiekun faktyczny. Sam fakt nie powołania przez organ przepisu zawierającego definicję prawną tego pojęcia, nie może tłumaczyć braku winy Skarżącej. Obowiązek pouczenia co do obowiązującego prawa nie może sprowadzać się do obowiązku przytoczenia treści całej ustawy. Ponadto treść złożonego przez Skarżącą wniosku nie nasuwała wątpliwości co do pokrewieństwa zgłoszonych osób. W przypadku każdej z osób wskazano jednakowe nazwisko, oraz stopień pokrewieństwa ( z wyjątkiem jej i G. J.) wskazano córka. Przy swoim nazwisku Skarżąca nie wymieniła stopnia pokrewieństwa. W takich okolicznościach faktycznych organ miał prawo przyjąć, że informacje złożone we wniosku polegają, zgodnie ze złożonym oświadczeniem, na prawdzie. Na wnioskodawcy spoczywa obowiązek podania informacji zgodnych z prawdą. Nie zwalnia to organu z konieczności poczynienia stosownych ustaleń z urzędu, w sytuacji, gdy kwestionuje informacje (dotyczące np. sytuacji dochodowej rodziny), zawarte we wniosku (art.32 ust. 2 u.ś.r. w zw. z art. 7 k.p.a.), ale nie może sprowadzać się do konieczności automatycznego weryfikowania wszystkich podanych informacji. W ocenie Sądu nie może zwalniać Skarżącej z odpowiedzialności fakt, że obok swojego nazwiska nie wskazała stopnia pokrewieństwa. Należy zauważyć, że pokrewieństwo – córka- wpisała, tak do będącej faktycznie jej córką J. J., jak również do K. i S., co do których nie jest matką, ani nie posiada tytułu prawnego do opieki nad nimi. Skarżąca nie będąc pewna co do prawidłowości podanych przez siebie informacji, powinna była zwrócić się bądź to do pracownika organu, bądź fachowego pełnomocnika, albo też zapoznać się z treścią ustawy, do której organ odsyła przytaczając niektóre przepisy, a która zawiera jasną i precyzyjną definicję opiekuna faktycznego. Wprawdzie Skarżąca powołuje się na to, że to właśnie nieprawidłowe poinformowanie pracownika spowodowało błędne wypełnienie przez nią formularza, jednak okoliczności te nie zostały przez nią w żaden sposób udowodnione. Skarżąca nie może winą za pobieranie, jak się okazało nienależnych świadczeń, obarczać organu, który w zaufaniu do wnioskodawczyni przyjął złożone przez nią informacje za prawdziwe i dokonywał wypłaty świadczenia. W związku z brakiem podstaw do pobierania zasiłku rodzinnego odpadły również przesłanki korzystania z dodatków do zasiłku rodzinnego uzależnione od prawa do zasiłku rodzinnego – art. 9 u.ś.r. Mając powyższe na uwadze Sąd stwierdza, że przeprowadzone przez organ postępowanie dowodowe odpowiada obowiązującym w tym zakresie regułom, organ zebrał i rozpatrzył cały materiał dowodowy a następnie wyciągnął prawidłowe wnioski, które znalazły wyraz w treści prawidłowo sporządzonego uzasadnienia. W świetle powyższego zarzuty naruszenia: art. 7, 9, 77 § 1, 80 i 107 § 3 K.p.a. okazały się bezzasadne. W ocenie Sądu organ prawidłowo zinterpretował, a następnie zastosował art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r. przez co nie może być również mowy o naruszeniu przepisów prawa materialnego. Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł jak w sentencji na podstawie art. 151 P.p.s.a.