II SA/Rz 779/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Piotr Godlewski Sędziowie WSA Magdalena Józefczyk /spr./ AWSA Karina Gniewek - Berezowska Protokolant starszy specjalista Anna Mazurek–Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 października 2023 r. sprawy ze skargi B. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Rzeszowie z dnia 4 stycznia 2023 r. nr SKO.4112/32/2022 w przedmiocie odmowy umorzenia należności wypłaconych tytułem świadczeń z funduszu alimentacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Burmistrza [...] z dnia 14 listopada 2022 r. nr MGOPS.532.182.2021; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Rzeszowie na rzecz skarżącej B. D. kwotę 497 zł /słownie: czterysta dziewięćdziesiąt siedem złotych/ tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.

Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Rzeszowie (dalej: "Kolegium", "SKO" lub "organ II instancji") z 4 stycznia 2023r. nr SKO.4112/32/2022, o odmowie umorzenia zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Wydanie decyzji poprzedzało postępowanie administracyjne o następującym przebiegu: Wnioskiem z 28 kwietnia 2021r. BD (dalej: "Skarżąca") zwróciła się do Burmistrza [...] . (dalej: "Burmistrz" lub "organ I instancji") o umorzenie w całości zadłużenia z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego i wskazała na trudną sytuację materialno-bytową oraz zdrowotną. Decyzją z [...] listopada 2022r. nr [...] Burmistrz odmówił umorzenia należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego na rzecz dzieci Skarżącej, w łącznej kwocie 6 000 zł wraz z odsetkami. Burmistrz stwierdził, że na podstawie dokumentów oraz wywiadu środowiskowego ustalono, że Skarżąca jest rozwiedziona, gospodaruje samotnie, a źródłem jej dochodu jest zasiłek stały w kwocie 560,16 zł oraz zasiłek pielęgnacyjny w kwocie 215,84 zł. Stałymi obciążeniami finansowymi są opłaty za energię elektryczną, gaz, leki, wodę i ścieki. Skarżąca jest zaliczona do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym okresowo do 15 listopada 2022r. Pozostaje pod stałą kontrolą lekarską z powodu niewydolności nerek i jest poddawana dializom, co bardzo utrudnia jej funkcjonowanie, a ponadto codzienne dojazdy do szpitala obciążają jej budżet domowy. Nie pracuje dorywczo ani zawodowo, nie posiada również dodatkowego źródła dochodu. W ocenie pracownika socjalnego, sytuacja zdrowotna i finansowa Skarżącej jest trudna i nie jest w stanie spłacić zadłużenia. Zdaniem organu I instancji, sytuacja materialno – bytowa Skarżącej jest trudna, jednakże wyklucza możliwość zastosowania umorzenia w całości ciążącego na niej zadłużenia, w oparciu o art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2023 r. poz. 1993 z późn. zm.) – dalej: "u.p.a.". Wskazywane przez Skarżącą okoliczności nie czynią bowiem jej sytuacji wyjątkową oraz nie mogą stanowić ani samodzielnej, ani dodatkowej przesłanki umorzenia należności powstałych z tytułu świadczeń alimentacyjnych. Tym bardziej, że wprowadzono szereg zmian systemowych mających na celu poprawienie sytuacji finansowej i bytowej osób chorych, jak świadczenia uzupełniającego dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji, podwyższenie kwoty renty socjalnej lub uruchomienie Solidarnościowego Funduszu Wsparcia Osób Niepełnosprawnych. Zdaniem Burmistrza, zastosowanie ulgi w postaci umorzenia zadłużenia Skarżącej byłoby przedwczesne i sprzeczne z interesem społecznym, bo prowadziłoby do obciążania obowiązkami dłużnika całego społeczeństwa. Skarżąca w odwołaniu od tej decyzji, zarzuciła wadliwe ustalenie stanu faktycznego sprawy poprzez uznanie, że sytuacja zdrowotna i finansowa Skarżącej nie uzasadnia umorzenia ciążących na niej należności. Ponadto zarzuciła naruszenie art 30 u.p.a. poprzez niezasadną odmowę uwzględnienia wniosku o umorzenie w całości istniejącego zadłużenia. Decyzją z 4 stycznia 2023r. nr SKO.4112/32/2022 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Rzeszowie utrzymało w mocy decyzję Burmistrza. Podzielając w całości ustalenia stanu faktycznego i ocenę organu I instancji, Kolegium podało, że Skarżąca nie przedstawiła dowodów wskazujących na wyjątkowość swojej sytuacji. Organ odwoławczy podniósł, że dokumentacja medyczna przedłożona przez Skarżącą pochodzi głównie z 2020r. i 2021r., zaś należności alimentacyjne pochodzą z okresu od 1 października 2014r. do 30 września 2015r. Zdaniem Kolegium, w sposób niebudzący wątpliwości ustalono, że w opisywanej sprawie nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny wnioskodawcy, które przemawiałyby za umorzeniem spornej należności. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie, BD wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej decyzji organu I instancji, a ponadto o zasądzenie kosztów postępowania. Zaskarżonej decyzji zarzucono naruszenie art. 7 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 775 z późn. zm.) – dalej: "k.p.a." w zw. z art. 30 u.p.a., polegające na wadliwym ustaleniu stanu faktycznego sprawy skutkujące uznaniem, że względem Skarżącej nie zachodzą okoliczności uprawniające do umorzenia należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując wyrażone stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny Rzeszowie zważył, co następuje: Zgodnie z art.1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2023r.259 dalej: "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach tej kontroli sąd bierze pod uwagę naruszenia prawa i przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze - w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu, stosownie do art.134 § 1 p.p.s.a. Z istoty kontroli wynika również, że zgodność z prawem zaskarżonej decyzji lub postanowienia podlega ocenie przy uwzględnieniu stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dacie podejmowania zaskarżonego aktu. Na mocy art.145 § 1 p.p.s.a. uwzględnienie skargi na decyzję następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (pkt 1 lit. a), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (pkt 1 lit. b) lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1 lit. c); a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność aktu lub wydanie go z naruszeniem prawa (pkt 2 i pkt 3). Poddając kontroli legalności zaskarżoną decyzję w granicach wyżej opisanych Sąd doszedł do przekonania, że skarga okazała się zasadna. W ocenie Sądu ustalony przez organy stan faktyczny sprawy jak i jego kwalifikacja, a następnie wydanie decyzji w ramach uznania administracyjnego zostało dokonane z naruszeniem przepisów postępowania i przepisów prawa materialnego, co miało istotny wpływ na wynik sprawy. Podstawą prawną zaskarżonej decyzji jest art. 30 ust. 2 u.p.a., który stanowi, że organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Przepis ten reguluje możliwość zastosowania ulgi w spłacie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego przy uwzględnieniu przesłanki związanej z sytuacją dochodową i rodzinną dłużnika alimentacyjnego. Natomiast dokonując wykładni użytego w tym przepisie przez ustawodawcę sformułowania "uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną" dłużnika alimentacyjnego należy mieć na względzie definicję dłużnika alimentacyjnego zawartą art. 2 pkt 3 powołanej wyżej ustawy. Według tego przepisu dłużnik alimentacyjny to osoba zobowiązana do alimentów na podstawie tytułu wykonawczego, przeciwko której egzekucja okazała się bezskuteczna. A to oznacza, że co do zasady każdy dłużnik alimentacyjny wobec którego okazała się bezskuteczna egzekucja nie uzyskuje dochodów wystarczających na pokrycie zasądzonych przez sąd alimentów. Samo uzyskiwanie niskich dochodów bądź też nieuzyskiwanie dochodów nie jest okolicznością wyjątkową i szczególną na tle innych dłużników alimentacyjnych. Sytuacja rodzinna i dochodowa dłużnika ubiegającego się o umorzenie należności musi go więc wyróżniać spośród innych dłużników alimentacyjnych. Umorzenie należności alimentacyjnych może mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa lub rodzinna nie pozwala dłużnikowi na wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego. Rzecz jednak w tym, że stan taki powinien być efektem wpływu czynników obiektywnych, na które dłużnik alimentacyjny nie ma wpływu. Z akt administracyjnych sprawy wynika, że wysokość zadłużenia wynosi 6 000,00 zł i powstała za okres od 1.10.2014r. do 30.09.2015r. Ponadto organy podały, że Skarżąca dysponuje orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, poddawana jest dializom, utrzymuje się tylko z zasiłku stałego w kwocie 560,16 zł i zasiłku pielęgnacyjnego w kwocie 215,84 zł., ponosi duże koszty związane z leczeniem, utrzymaniem codziennym, koszty mieszkania i leków. Skarżąca jest osobą samotną. Dochód, z którego utrzymuje się Skarżąca to 776 zł miesięcznie. Organy podają też, że w ostatnim czasie miało miejsce podniesienie od 1 czerwca 2018 r. wysokości renty socjalnej, wypłacanie tzw. 13 emerytury", tyle tylko że akta administracyjne sprawy nie potwierdzają, że Skarżąca pobiera rentę socjalną, a zasiłek stały jest świadczeniem z ustawy o pomocy społecznej. Organy orzekające powołują się na istnienie programów pomocowych, beneficjentką, których może być Skarżąca, tylko nie podają, czy Skarżąca otrzymuje jakąkolwiek pomoc ze wskazanych przez organ I instancji programów. W tym zakresie wymagane jest wnikliwe przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego. Znaczny stopień niepełnosprawności Skarżącej, wyklucza podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia. Ponadto dializy, jakim jest poddawana Skarżąca to nie są zabiegi obojętne dla organizmu, a po dializie, która trwa kilka godzin pacjent wymaga odpoczynku. Organy powinny zatem ustalić stan zdrowia Skarżącej i jednoznacznego ustalenia, czy istnieją realne rokowania podjęcia zatrudnienia przez Skarżącą, czyli uzyskania dochodu w wysokości, która pozwalałby na egzekwowanie zadłużenia. Ocena związana z uzyskaniem środków finansowych na spłatę zadłużenia alimentacyjnego ma być dokonana w tej sprawie aktualnie i w szerszej perspektywie na przyszłość. Zestawienie stanowiska Kolegium z materiałem dowodowym znajdującym się w aktach sprawy, który wymaga jeszcze uzupełnienia, prowadzi do wniosku, że organy nie przeprowadziły wnikliwej oceniły proporcji pomiędzy kryterium interesu społecznego, a słusznym interesem strony, co skutkuje, że odmowa umorzenia została dokonana z naruszeniem granic uznania administracyjnego. Błędnie też organy jako negatywną okoliczność przyjmują, że Skarżąca wybrała najdalej idące rozwiązanie, bo przepisy przewidują częściowe umorzenie rozłożenie na raty itp. Sąd zwraca uwagę, że przepisy nie warunkują wystąpienia z wnioskiem w trybie art. 31 ust. 2 u.p.a. od uprzedniego złożenia wniosku w trybie art. 30 ust. 1 u.p.a. Są to dwie odrębne instytucje prawne, dla zastosowania których jest spełnienie określonych w tych przepisach przesłanek. W przedstawionym stanie faktycznym, który wymaga wielokierunkowego uzupełnienia przedwczesne jest stwierdzenie, że wskazane przez dłużnika okoliczności nie dotyczą sytuacji wyjątkowej i nie mogą stawiać w sytuacji uprzywilejowanej w stosunku do innych dłużników alimentacyjnych jest przedwczesne poprzez brak rzetelnego i rzeczywistej oceny stanu zdrowotnego z rokowaniami na przyszłość i stanu majątkowego. Sąd ponadto zwraca uwagę, że zadłużenie, o umorzenie którego wnosi Skarżąca dotyczy tylko 1 roku. Z powyższego wynika, że organy orzekające naruszyły art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a., bowiem nie wyjaśniły w sposób indywidualny i rzetelny sytuacji życiowej Skarżącej, a w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji posłużyły się pewnymi uogólnieniami, które doprowadziły do błędnego zastosowania art. 30 ust. 2. u.p.a. i wydania decyzji o odmowie umorzenia zadłużenia alimentacyjnego. W zaskarżonej decyzji Kolegium również stwierdziło: "że sytuacja zdrowotna i finansowa wnioskodawczyni jest bez wątpienia trudna, jednak nie na tyle wyjątkowa, żeby zasadnym było umorzenie dłużnikowi alimentacyjnemu należności wypłaconych...". Brak tej wyjątkowości należało dokładnie wyjaśnić, co nie zostało uczynione przez organy obydwu instancji. Nie wyjaśniono czy stan zdrowia i cotygodniowe dializy pozwalają na podjęcie zatrudnienia. Brak jest informacji o rokowaniach co do stanu zdrowia i osiągnięcia sprawności umożliwiającej podjęcie pracy. Mając na uwadze przedstawiony stan sprawy Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i lit. c) w zw. z art. 135 p.p.s.a. uchylił decyzje obu instancji. Wskazania co do ponownego procedowania wynikają wprost z uzasadnienia wyroku, co wymaga ustalenia czy sytuacja majątkowa Skrzącej i sytuacja zdrowotna stwarzają potencjalną możliwość spłaty zadłużenia w określonej perspektywie czasowej. Orzeczenie o kosztach znajduje uzasadnienie w art. 200 p.p.s.a. Wskazania i ocena prawna dla powtórnie prowadzonego postępowania wynikają z uzasadnienia wyroku w zw. z art. 153 p.p.s.a.